ضربالمثلهای «مولوی» در «مثنوی»
حسن ذوالفقاری
با نگاه به آثار شاعران و نویسندگان بزرگ چون مولوی، فردوسی، نظامی، حافظ و سعدی، پی میبریم که این شاعران از ضربالمثل و حکمتهای عام و تمثیل برای بیان اندیشههای والای خود سودجستهاند و این شیوه بیان، خود بهعنوان شاخصه سبکی آنان درآمده، تا آنجا که گاه همین خصیصه در تمامی سبکهای شعر و نثر فارسی عامل مهمی در شناخت سبکها بهشمار میآید. از طرفی مخاطبشناسی از سوی شاعران و نویسندگان بزرگ فارسیزبان ایجاب میکند که برای تفهیم مطالب اخلاقی، عرفانی و اجتماعی همواره از مثل و تمثیل برای ایجاد ارتباط بهتر و موثرتر بهره بگیرند. مولانا با توجه به نزدیکی شعرش به زبان مردم و آگاهی کامل از عمق فرهنگ عامه از امثال به شیوههای گوناگون استفاده میبرد. برخی از مثلهای منظوم مثنوی ساخته مولاناست که رایج شده؛ نظیر:
آن یکی خر داشت پالانش نبود
یافت پالان، گرگ خر را در ربود (دفتر اول، بیت 41)
«از قیاسش خنده آمد خلق را»
کو چو خود پنداشت صاحب دلق را
کار پاکان را قیاس از خود مگیر
گرچه باشد در نوشتن شیرشیر
بهرهگیری از امثال عربی و جملات معروف یا احادیث مشهور مثلشده نیز در مثنوی به نسبت آثار دیگر بیشتر است. این کاربردها گاه عین عبارت یا ترجمه آن است:
مومنان آیینه یکدیگرند
این خبر می از پیمبر آورند (دفتر اول، بیت 1361)
مردم گاه به ذوق و سلیقه خود برخی مثلهای مولانا را با تغییراتی اندک به کار بردهاند؛ برای مثال: «نقد را از نسیه خیزد نیستی» برگرفته از این بیت مولانا:
تو مگر خود مرد صوفی نیستی
هست را از نسیه خیزد نیستی (2 /207)
و یا بیت:
ما برای وصلکردن آمدیم
نی برای فصلکردن آمدیم
بر گرفته از این بیت مولانا:
تو برای وصلکردن آمدی
نی برای فصلکردن آمدی (2 / 252)
یکی دیگر از شیوههای کاربرد مثل در مثنوی استفاده از شبکه تداعیهایی است که یک کلمه او رابه یاد مثلی میاندازد. مولانا شاعری است با اطلاعات وسیع ازتمام علوم و پیشههای زمانه خود و ذهنش سرشار از اصطلاحات و تعابیر مربوط به آنهاست. «مولانا ضمن بحث در نکتهای به یاد واقعهای مشهور میافتد و در آنباره بحث میکند. او حکایتی را برای خود باز میگوید، آن حکایت بیان یک اصل صوفیانه را ایجاب میکند. ضمن نقل آن، یک مثل او را به گفتن حکایتی دیگر میکشاند. این حکایت هم واقعهای معاصر را در ذهن او جان می بخشد، ناگهان حکایتی دیگر، اصل فلسفی نهفته در خود را به یاد او میآورد. دفعتا به حکایت نخستین باز میگردد، ولی قبل از پایاندادن به آن حکایت به بحثی دیگر و از آن بحث به حکایتی دیگر میپردازد و مدتها بعد، برای چندمینبار، باز به حکایت اول برمیگردد.» (گولپینارلی، 1364: 204-205) یکی از این شبکههای برگرفته از امثال و حکم است. مقصود از «شبکههای برگرفته از امثال و حکم»، آن دسته از شبکههای تداعی است که یا تداعیکننده مثل است یا مثل، ایجادکننده آنشبکه است. سیدشهابالدین امامیفر (سایت هفتسنگ) برای هر دو نوع مثالهایی
میآورد:
در نوع اول که واژههای متناسب ایجادکننده شبکهاند، مثلی را در ذهن مولانا تداعی میکنند که در ابیات بعد به ذکر آن مثل میپردازد. مثلها نیز گاه فارسی، گاه برگرفته از مثلهای عربی یا احادیث است:
در بیان این سه، کم جنبان لبت
از ذهاب و از ذهب و ز مذهبت
کین سه را خصم است بسیار و عدو
در کمینت ایستد چون داند او
وربگویی با یکی دو، الوداع
کلٌ سِرٌ جاوَزَالاِثنَینِ شاع (دفتراول، 1047-1049)
در این شبکه واژههای «سه»، «یکی» و «دو» که در ابیات 1047 تا 1049 آمده و با هم تناسب دارند، سازنده شبکهاند. این واژهها که با واژه «الاثنَینِ» (یعنی دو) تناسب دارند، مثلی را در ذهن مولانا تداعی کرده که در مصراع دوم بیت 1049 به ذکر آن پرداخته است: «کلُ سِرٍ جاوَزَالاِثنَینِ شاع»
«هر رازی که از بین دو نفر (یا از میان دو لب) خارج گردد، قطعا فاش میگردد.»
این مثل هنگامی بیان میشود که بخواهند عذری برای فاششدن سری بیاورند یا شخص را از گفتن راز، حتی به نزدیکترین فرد باز دارند.
این مثل، مصراع اول بیتی است منسوب به امام علی (ع):
«کلُ سِرٍ جاوَزَالاِثنَینِ شاع
کلَ عِلمٍ لَیسَ فِی القِرطاسِ ضاع» (دهخدا، 1363: 1/1226)
در نوع دوم، مولانا مثلی را میآورد که واژه یا واژههایی از آن، شبکهساز است؛ به اینگونه که یا آن واژهها را در ابیات بعد تکرار میکند یا واژههایی متناسب با آنها میآورد و شبکهای از واژگان را میسازد:
عاشقم بر قهر و بر لطفش بهجد
بوالعجب، من عاشق این هردو ضد
والله ار زین خار در بستان شوم
همچو بلبل، زین سبب نالان شوم
این عجب بلبل که بگشاید دهان
تا خورد او خار را با گلستان
این چه بلبل؟ این نهنگ آتشی است
جمله ناخوشها ز عشق، او را خوشی است
عاشق کل است و خود، کل است او
عاشق خویش است و عشق خویشجو (دفتر اول، 1570-1574)
بیت «عاشقم بر قهر و بر لطفش بهجد/ بوالعجب، من عاشق این هردو ضد» مثل است و در مواقعی به کار میرود که آدمی، چیزی را با تمام بدیها و خوبیهایش، زشتیها و زیباییهایش خواهان باشد. در این مثل واژههای «عاشق»، «قهر» و «لطف» که سازنده شبکهاند بر اساس رابطه «همسانی» واژههایی را در ذهن مولانا تداعی کرده که در ابیات 1571 تا 1547 به ذکر آن پرداخته است.
با نگاه به آثار شاعران و نویسندگان بزرگ چون مولوی، فردوسی، نظامی، حافظ و سعدی، پی میبریم که این شاعران از ضربالمثل و حکمتهای عام و تمثیل برای بیان اندیشههای والای خود سودجستهاند و این شیوه بیان، خود بهعنوان شاخصه سبکی آنان درآمده، تا آنجا که گاه همین خصیصه در تمامی سبکهای شعر و نثر فارسی عامل مهمی در شناخت سبکها بهشمار میآید. از طرفی مخاطبشناسی از سوی شاعران و نویسندگان بزرگ فارسیزبان ایجاب میکند که برای تفهیم مطالب اخلاقی، عرفانی و اجتماعی همواره از مثل و تمثیل برای ایجاد ارتباط بهتر و موثرتر بهره بگیرند. مولانا با توجه به نزدیکی شعرش به زبان مردم و آگاهی کامل از عمق فرهنگ عامه از امثال به شیوههای گوناگون استفاده میبرد. برخی از مثلهای منظوم مثنوی ساخته مولاناست که رایج شده؛ نظیر:
آن یکی خر داشت پالانش نبود
یافت پالان، گرگ خر را در ربود (دفتر اول، بیت 41)
«از قیاسش خنده آمد خلق را»
کو چو خود پنداشت صاحب دلق را
کار پاکان را قیاس از خود مگیر
گرچه باشد در نوشتن شیرشیر
بهرهگیری از امثال عربی و جملات معروف یا احادیث مشهور مثلشده نیز در مثنوی به نسبت آثار دیگر بیشتر است. این کاربردها گاه عین عبارت یا ترجمه آن است:
مومنان آیینه یکدیگرند
این خبر می از پیمبر آورند (دفتر اول، بیت 1361)
مردم گاه به ذوق و سلیقه خود برخی مثلهای مولانا را با تغییراتی اندک به کار بردهاند؛ برای مثال: «نقد را از نسیه خیزد نیستی» برگرفته از این بیت مولانا:
تو مگر خود مرد صوفی نیستی
هست را از نسیه خیزد نیستی (2 /207)
و یا بیت:
ما برای وصلکردن آمدیم
نی برای فصلکردن آمدیم
بر گرفته از این بیت مولانا:
تو برای وصلکردن آمدی
نی برای فصلکردن آمدی (2 / 252)
یکی دیگر از شیوههای کاربرد مثل در مثنوی استفاده از شبکه تداعیهایی است که یک کلمه او رابه یاد مثلی میاندازد. مولانا شاعری است با اطلاعات وسیع ازتمام علوم و پیشههای زمانه خود و ذهنش سرشار از اصطلاحات و تعابیر مربوط به آنهاست. «مولانا ضمن بحث در نکتهای به یاد واقعهای مشهور میافتد و در آنباره بحث میکند. او حکایتی را برای خود باز میگوید، آن حکایت بیان یک اصل صوفیانه را ایجاب میکند. ضمن نقل آن، یک مثل او را به گفتن حکایتی دیگر میکشاند. این حکایت هم واقعهای معاصر را در ذهن او جان می بخشد، ناگهان حکایتی دیگر، اصل فلسفی نهفته در خود را به یاد او میآورد. دفعتا به حکایت نخستین باز میگردد، ولی قبل از پایاندادن به آن حکایت به بحثی دیگر و از آن بحث به حکایتی دیگر میپردازد و مدتها بعد، برای چندمینبار، باز به حکایت اول برمیگردد.» (گولپینارلی، 1364: 204-205) یکی از این شبکههای برگرفته از امثال و حکم است. مقصود از «شبکههای برگرفته از امثال و حکم»، آن دسته از شبکههای تداعی است که یا تداعیکننده مثل است یا مثل، ایجادکننده آنشبکه است. سیدشهابالدین امامیفر (سایت هفتسنگ) برای هر دو نوع مثالهایی
میآورد:
در نوع اول که واژههای متناسب ایجادکننده شبکهاند، مثلی را در ذهن مولانا تداعی میکنند که در ابیات بعد به ذکر آن مثل میپردازد. مثلها نیز گاه فارسی، گاه برگرفته از مثلهای عربی یا احادیث است:
در بیان این سه، کم جنبان لبت
از ذهاب و از ذهب و ز مذهبت
کین سه را خصم است بسیار و عدو
در کمینت ایستد چون داند او
وربگویی با یکی دو، الوداع
کلٌ سِرٌ جاوَزَالاِثنَینِ شاع (دفتراول، 1047-1049)
در این شبکه واژههای «سه»، «یکی» و «دو» که در ابیات 1047 تا 1049 آمده و با هم تناسب دارند، سازنده شبکهاند. این واژهها که با واژه «الاثنَینِ» (یعنی دو) تناسب دارند، مثلی را در ذهن مولانا تداعی کرده که در مصراع دوم بیت 1049 به ذکر آن پرداخته است: «کلُ سِرٍ جاوَزَالاِثنَینِ شاع»
«هر رازی که از بین دو نفر (یا از میان دو لب) خارج گردد، قطعا فاش میگردد.»
این مثل هنگامی بیان میشود که بخواهند عذری برای فاششدن سری بیاورند یا شخص را از گفتن راز، حتی به نزدیکترین فرد باز دارند.
این مثل، مصراع اول بیتی است منسوب به امام علی (ع):
«کلُ سِرٍ جاوَزَالاِثنَینِ شاع
کلَ عِلمٍ لَیسَ فِی القِرطاسِ ضاع» (دهخدا، 1363: 1/1226)
در نوع دوم، مولانا مثلی را میآورد که واژه یا واژههایی از آن، شبکهساز است؛ به اینگونه که یا آن واژهها را در ابیات بعد تکرار میکند یا واژههایی متناسب با آنها میآورد و شبکهای از واژگان را میسازد:
عاشقم بر قهر و بر لطفش بهجد
بوالعجب، من عاشق این هردو ضد
والله ار زین خار در بستان شوم
همچو بلبل، زین سبب نالان شوم
این عجب بلبل که بگشاید دهان
تا خورد او خار را با گلستان
این چه بلبل؟ این نهنگ آتشی است
جمله ناخوشها ز عشق، او را خوشی است
عاشق کل است و خود، کل است او
عاشق خویش است و عشق خویشجو (دفتر اول، 1570-1574)
بیت «عاشقم بر قهر و بر لطفش بهجد/ بوالعجب، من عاشق این هردو ضد» مثل است و در مواقعی به کار میرود که آدمی، چیزی را با تمام بدیها و خوبیهایش، زشتیها و زیباییهایش خواهان باشد. در این مثل واژههای «عاشق»، «قهر» و «لطف» که سازنده شبکهاند بر اساس رابطه «همسانی» واژههایی را در ذهن مولانا تداعی کرده که در ابیات 1571 تا 1547 به ذکر آن پرداخته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.