مانيفست اصلاحطلبي چیست؟
مهرشاد ايماني : وقتي عدهاي شعار «اصلاحطلب، اصولگرا، ديگه تمومه ماجرا» را بر زبان آوردند و بخشي از مردم در ديماه 96 اعتراضهاي خود را گاه با حالت خشونتآميز مطرح كردند، شايد در نگاه نخست، مخالفان كليت نظام تلقي شدند تاحديكه عموم رسانههاي مخالف نظام بر چنين گزارهاي تأكيد كردند اما علت اين شعار لزوما بهمعناي مخالفت با نظام سياسي مستقر نيست يا دستِكم پيدايي ذاتي شعار اخير ريشه در عملكرد دو جناح سياسي موجود در ايران دارد؛ بهنحويكه در فضاي سياسي اين روزهاي ايران براي عموم مردم تفاوت چنداني ميان اصلاحطلبان و اصولگرايان وجود ندارد؛ يعني اگر از يك شخصيت اصولگرا و يك شخصيت اصلاحطلب درباره موضوعاتي مانند حاكميت قانون، مردمسالاري و آزادي بيان پرسش شود، احتمالا هر دو آنها بر ضرورت تحقق موضوعات فوق تأكيد ميكنند. تا اينجاي كار مشكلي وجود ندارد و هر دو جناح در مفاهيم كلي، مشترك سخن ميگويند اما مردم زماني در بازشناسي اين دو طيف سياسي دچار مشكل ميشوند كه اصول پيشگفته در حد شعار باقي ميماند و هيچ مبناي فكري و عملي براي اجراي آنها از سوي هيچيك از جناحها ارائه نميشود. در حقيقت ميتوان
معناي ديگري نيز از شعار مردم در اعتراضات سال96 بهدست آورد كه ديگر براي مردم تفاوتي ميان اصلاحطلبان و اصولگرايان وجود ندارد و همه آنها در ترازوي قضاوت جامعه يكسان انگاشته ميشوند زيرا نه اصلاحطلبان و نه اصولگرايان در سالهاي فعاليت خود هيچ مرامنامه مشخصي ارائه ندادهاند تا جامعه در وهله نخست متوجه تفاوتها و در وهله دوم مخير به انتخاب آگاهانه شود. ارائه مانيفست يكي از كاركردهاي بنيادين احزاب است كه چنين كاركردي در احزاب فعال در ايران كمتر مشاهده شده است. وقتي از مانيفست سخن ميگوييم، به اين معني است كه يك روشنامه يا مرامنامهاي معين درباره چگونگي تحقق شعارهاي كلي ارائه شود كه چنين امري مطلقا وجود ندارد.
اين موضوع در جبهه اصلاحات بيشتر جلوه ميكند؛ البته نه بهدليل آنكه اصولگرايان بيش از اصلاحطلبان در حوزه تبيين شعارها و ارائه مانيفست موفق بودهاند، بلكه به سبب آنكه اصلاحات در ذات خود با گفتمانی دگرانديشانه پا بهعرصه وجود گذاشت و حتي فراتر از دولت اصلاحات ميتوان گفت كه نياز اصلاحطلبي از سال57 آغاز و در اواسط دهه70 خود را به منصه ظهور رساند. گفتمان اصلاحطلبي و خواستههاي مشخص مردم باعث شد تا شخصي مانند محمد خاتمي به بخشي از آن دغدغهها پاسخ مثبت بدهد تا دولت اصلاحات برآمده از جريان مردمي اصلاحات شود؛ بنابراين ويژگي منحصربهفرد جبهه سياسي اصلاحات اين بود كه در بدو كار با گفتمان مبتني بر خواستههاي اجتماعي وارد ميدان سياست شد و انتظار ميرفت با ارائه يك مانيفست دقيق، اصول اصلاحطلبي روشن شود كه متأسفانه نشد. پس از رخدادهاي سال 88 و بستهشدن نسبي فضاي سياسي نيروهاي منتسب به جبهه اصلاحات هدف مشخص خود را ورود مجدد به عرصه سياست دانستند؛ زيرا چنين باوري ميان نيروهاي اين جبهه وجود داشت كه اگر اصلاحطلبان نتوانند كرسيهاي قدرت سياسي را به دست بياورند، از عرصه سياست حذف ميشوند. اين گزاره بهطور مطلق نادرست
به نظر نميرسد اما بيترديد خطرناك است؛ زيرا اصلاحات را از يك گفتمان به يك نهاد سياسي تقليل ميدهد و به فرض آنكه ضرورت اجتماعي و سياسي اقتضا ميكرد كه به هر وسيلهاي اصلاحطلبان دوباره به قدرت بازگردند، چنين ضرورت خطرناكي نتيجه سهلانگاري نيروهايي است كه در مدت زمان نسبتا زيادي مترصد تبيين گفتمان اصلاحطلبي نبودند.
ديگر آنكه نيروهاي سياسي اعم از اصلاحطلبان و اصولگرايان هيچگاه نتوانستند براي تحقق اهداف مورد ادعايشان راهبرد اجرائي ارائه بدهند. شايد در اين موضوع، دولتِ فردي مانند هاشميرفسنجاني بيش از دولتهاي ديگر موفق بوده باشد؛ زيرا دستكم ميدانست براي آنچه ميخواهد، بايد از چه روشهايي بهره بگيرد. اصلاحطلبان و اصولگرايان امروزي بهدليل آنكه هدف را فقط اخذ رأي ميدانند و براي بعدش برنامهاي ندارند، بهطور مشخص نميگويند كه براي اجراي شعارها چه برنامههايي وجود دارد. اگر به فرايند انتخابات در كشورهاي توسعهيافته نگاه كنيم، درمييابيم كه نامزدها بهطور دقيق نظرشان را درباره مصاديق اعلام ميكنند؛ براي مثال دونالد ترامپ بهصراحت نظرش را درباره توافق برجام اعلام كرد و گفت كه با چنين ابزارهايي آن را بياثر ميكنم. فارغ از آنكه ترامپ چه شخصيتي دارد و رفتارهاي افراطي آن مصلحت جامعه جهاني را تأمين نميكند اما حداقل او در قبال طرفدارانش مشخص سخن گفت يا آنكه از هيلاري كلينتون خواسته شد كه نظرش را درباره سقط جنين بگويد؛ در واقع رأيدهندگان ميدانستند كه به چه كسي، با چه نظراتي و با چه برنامه عملگرايانهاي رأي ميدهند.
نكته ديگر اين است كه حتي اگر با خوانش برخي اصلاحطلبان امروزي جلو برويم و گفتمانسازي و انديشهپروري سياسي و اجتماعي را ژستهاي روشنفكري بدانيم كه به درد ميدان سياست نميخورد، باز هم اصلاحطلبان در حوزه سياست امروزي نيز ناموفق بودهاند؛ زيرا علاوه بر آنكه مانند اصولگرايان هيچ برنامه اجرائي درخوري ارائه نميدهند، حتي به ميزان اصولگرايان نيز در عرصه مناسبات سياسي موفق نبودهاند و نميتوانند با نهادهاي مستقر در قدرت ارتباط اجرائي داشته باشند و بارها مشاهده شده است كه اگر قرار باشد موضوع مهمي اصلاح شود، اصولگرايان با روشهاي خاص خود بهتر از اصلاحطلبان توانستهاند به نتيجه برسند. براي مثال در سال 96 كه اكثريت مطلق ليست اصلاحطلبان در مجلس و شوراي شهر رأي آورد، رأيدهندگان اميدوار بودند كه اصلاحطلبان تغييرات ارزندهاي در حوزه قانونگذاري و نيز شهري پديد بياورند اما نهتنها چنين مهمي محقق نشد بلكه اصلاحطلبان مستقر در مجلس و شوراي شهر يا مدام در حال نزاع سياسي با جناح رقيب بودند يا اگر ارادهای برای انجام كاري داشتند، به دليل تعامل ضعيف خود با نهادهاي مختلف ساختار قدرت نتوانستند قدمي بردارند و معمولا متوقف
ماندند.
در پايان بايد خاطرنشان كرد كه اگر امروز از مفاهيم مشترك ميان اصلاحطلبان و اصولگرايان سخن ميگوييم، به اين معني نيست كه اصولگرايان از ابتدا همين شعارها را مطرح ميكردند بلكه از قضا پذيرش جبر اجتماعي باعث شد كه حتي تندترين نيروهاي سياسي نيز شاكله توسعه سياسي را بپذيرند و دستكم در مقام سخن به آنها اذعان كنند. چنين موضوعي از دهه 70 و با گفتمان اصلاحطلبي وارد عرصه اجتماعي و سپس سياسي شد و اصولگرايان ناچار به پذيرش خواسته مردم شدند؛ با اين گزاره ميتوان دانست كه گفتمان فرهنگي بهشدت بيش از رقابتهاي سياسي ميتواند اثربخش باشد و حتي جبهه رقيب را متقاعد كند؛ موضوع مهمي كه از سوي اصلاحطلبان پيگيري نشد و نتوانستند گفتمان جريان خود را پرورش دهند. در شرايطي كه بحران اقتصادي اين روزهاي ايران انديشه سياسي را به حاشيه رانده است و اصلاحطلبان در حوزه نظر و عمل نميتوانند نقش مؤثري ايفا كنند، شايد بهتر باشد كه مدتي به انديشهسازي و تقويت گفتمان فرهنگي بپردازند تا شايد در برههاي بتوانند تأثير اجتماعي لازم را بگذارند؛ نه آنكه با مستهلكشدن در چرخدندههاي رقابتهاي سياسي بهطوركلي جريان اصلاحات در ايران تمام شود.
مهرشاد ايماني : وقتي عدهاي شعار «اصلاحطلب، اصولگرا، ديگه تمومه ماجرا» را بر زبان آوردند و بخشي از مردم در ديماه 96 اعتراضهاي خود را گاه با حالت خشونتآميز مطرح كردند، شايد در نگاه نخست، مخالفان كليت نظام تلقي شدند تاحديكه عموم رسانههاي مخالف نظام بر چنين گزارهاي تأكيد كردند اما علت اين شعار لزوما بهمعناي مخالفت با نظام سياسي مستقر نيست يا دستِكم پيدايي ذاتي شعار اخير ريشه در عملكرد دو جناح سياسي موجود در ايران دارد؛ بهنحويكه در فضاي سياسي اين روزهاي ايران براي عموم مردم تفاوت چنداني ميان اصلاحطلبان و اصولگرايان وجود ندارد؛ يعني اگر از يك شخصيت اصولگرا و يك شخصيت اصلاحطلب درباره موضوعاتي مانند حاكميت قانون، مردمسالاري و آزادي بيان پرسش شود، احتمالا هر دو آنها بر ضرورت تحقق موضوعات فوق تأكيد ميكنند. تا اينجاي كار مشكلي وجود ندارد و هر دو جناح در مفاهيم كلي، مشترك سخن ميگويند اما مردم زماني در بازشناسي اين دو طيف سياسي دچار مشكل ميشوند كه اصول پيشگفته در حد شعار باقي ميماند و هيچ مبناي فكري و عملي براي اجراي آنها از سوي هيچيك از جناحها ارائه نميشود. در حقيقت ميتوان
معناي ديگري نيز از شعار مردم در اعتراضات سال96 بهدست آورد كه ديگر براي مردم تفاوتي ميان اصلاحطلبان و اصولگرايان وجود ندارد و همه آنها در ترازوي قضاوت جامعه يكسان انگاشته ميشوند زيرا نه اصلاحطلبان و نه اصولگرايان در سالهاي فعاليت خود هيچ مرامنامه مشخصي ارائه ندادهاند تا جامعه در وهله نخست متوجه تفاوتها و در وهله دوم مخير به انتخاب آگاهانه شود. ارائه مانيفست يكي از كاركردهاي بنيادين احزاب است كه چنين كاركردي در احزاب فعال در ايران كمتر مشاهده شده است. وقتي از مانيفست سخن ميگوييم، به اين معني است كه يك روشنامه يا مرامنامهاي معين درباره چگونگي تحقق شعارهاي كلي ارائه شود كه چنين امري مطلقا وجود ندارد.
اين موضوع در جبهه اصلاحات بيشتر جلوه ميكند؛ البته نه بهدليل آنكه اصولگرايان بيش از اصلاحطلبان در حوزه تبيين شعارها و ارائه مانيفست موفق بودهاند، بلكه به سبب آنكه اصلاحات در ذات خود با گفتمانی دگرانديشانه پا بهعرصه وجود گذاشت و حتي فراتر از دولت اصلاحات ميتوان گفت كه نياز اصلاحطلبي از سال57 آغاز و در اواسط دهه70 خود را به منصه ظهور رساند. گفتمان اصلاحطلبي و خواستههاي مشخص مردم باعث شد تا شخصي مانند محمد خاتمي به بخشي از آن دغدغهها پاسخ مثبت بدهد تا دولت اصلاحات برآمده از جريان مردمي اصلاحات شود؛ بنابراين ويژگي منحصربهفرد جبهه سياسي اصلاحات اين بود كه در بدو كار با گفتمان مبتني بر خواستههاي اجتماعي وارد ميدان سياست شد و انتظار ميرفت با ارائه يك مانيفست دقيق، اصول اصلاحطلبي روشن شود كه متأسفانه نشد. پس از رخدادهاي سال 88 و بستهشدن نسبي فضاي سياسي نيروهاي منتسب به جبهه اصلاحات هدف مشخص خود را ورود مجدد به عرصه سياست دانستند؛ زيرا چنين باوري ميان نيروهاي اين جبهه وجود داشت كه اگر اصلاحطلبان نتوانند كرسيهاي قدرت سياسي را به دست بياورند، از عرصه سياست حذف ميشوند. اين گزاره بهطور مطلق نادرست
به نظر نميرسد اما بيترديد خطرناك است؛ زيرا اصلاحات را از يك گفتمان به يك نهاد سياسي تقليل ميدهد و به فرض آنكه ضرورت اجتماعي و سياسي اقتضا ميكرد كه به هر وسيلهاي اصلاحطلبان دوباره به قدرت بازگردند، چنين ضرورت خطرناكي نتيجه سهلانگاري نيروهايي است كه در مدت زمان نسبتا زيادي مترصد تبيين گفتمان اصلاحطلبي نبودند.
ديگر آنكه نيروهاي سياسي اعم از اصلاحطلبان و اصولگرايان هيچگاه نتوانستند براي تحقق اهداف مورد ادعايشان راهبرد اجرائي ارائه بدهند. شايد در اين موضوع، دولتِ فردي مانند هاشميرفسنجاني بيش از دولتهاي ديگر موفق بوده باشد؛ زيرا دستكم ميدانست براي آنچه ميخواهد، بايد از چه روشهايي بهره بگيرد. اصلاحطلبان و اصولگرايان امروزي بهدليل آنكه هدف را فقط اخذ رأي ميدانند و براي بعدش برنامهاي ندارند، بهطور مشخص نميگويند كه براي اجراي شعارها چه برنامههايي وجود دارد. اگر به فرايند انتخابات در كشورهاي توسعهيافته نگاه كنيم، درمييابيم كه نامزدها بهطور دقيق نظرشان را درباره مصاديق اعلام ميكنند؛ براي مثال دونالد ترامپ بهصراحت نظرش را درباره توافق برجام اعلام كرد و گفت كه با چنين ابزارهايي آن را بياثر ميكنم. فارغ از آنكه ترامپ چه شخصيتي دارد و رفتارهاي افراطي آن مصلحت جامعه جهاني را تأمين نميكند اما حداقل او در قبال طرفدارانش مشخص سخن گفت يا آنكه از هيلاري كلينتون خواسته شد كه نظرش را درباره سقط جنين بگويد؛ در واقع رأيدهندگان ميدانستند كه به چه كسي، با چه نظراتي و با چه برنامه عملگرايانهاي رأي ميدهند.
نكته ديگر اين است كه حتي اگر با خوانش برخي اصلاحطلبان امروزي جلو برويم و گفتمانسازي و انديشهپروري سياسي و اجتماعي را ژستهاي روشنفكري بدانيم كه به درد ميدان سياست نميخورد، باز هم اصلاحطلبان در حوزه سياست امروزي نيز ناموفق بودهاند؛ زيرا علاوه بر آنكه مانند اصولگرايان هيچ برنامه اجرائي درخوري ارائه نميدهند، حتي به ميزان اصولگرايان نيز در عرصه مناسبات سياسي موفق نبودهاند و نميتوانند با نهادهاي مستقر در قدرت ارتباط اجرائي داشته باشند و بارها مشاهده شده است كه اگر قرار باشد موضوع مهمي اصلاح شود، اصولگرايان با روشهاي خاص خود بهتر از اصلاحطلبان توانستهاند به نتيجه برسند. براي مثال در سال 96 كه اكثريت مطلق ليست اصلاحطلبان در مجلس و شوراي شهر رأي آورد، رأيدهندگان اميدوار بودند كه اصلاحطلبان تغييرات ارزندهاي در حوزه قانونگذاري و نيز شهري پديد بياورند اما نهتنها چنين مهمي محقق نشد بلكه اصلاحطلبان مستقر در مجلس و شوراي شهر يا مدام در حال نزاع سياسي با جناح رقيب بودند يا اگر ارادهای برای انجام كاري داشتند، به دليل تعامل ضعيف خود با نهادهاي مختلف ساختار قدرت نتوانستند قدمي بردارند و معمولا متوقف
ماندند.
در پايان بايد خاطرنشان كرد كه اگر امروز از مفاهيم مشترك ميان اصلاحطلبان و اصولگرايان سخن ميگوييم، به اين معني نيست كه اصولگرايان از ابتدا همين شعارها را مطرح ميكردند بلكه از قضا پذيرش جبر اجتماعي باعث شد كه حتي تندترين نيروهاي سياسي نيز شاكله توسعه سياسي را بپذيرند و دستكم در مقام سخن به آنها اذعان كنند. چنين موضوعي از دهه 70 و با گفتمان اصلاحطلبي وارد عرصه اجتماعي و سپس سياسي شد و اصولگرايان ناچار به پذيرش خواسته مردم شدند؛ با اين گزاره ميتوان دانست كه گفتمان فرهنگي بهشدت بيش از رقابتهاي سياسي ميتواند اثربخش باشد و حتي جبهه رقيب را متقاعد كند؛ موضوع مهمي كه از سوي اصلاحطلبان پيگيري نشد و نتوانستند گفتمان جريان خود را پرورش دهند. در شرايطي كه بحران اقتصادي اين روزهاي ايران انديشه سياسي را به حاشيه رانده است و اصلاحطلبان در حوزه نظر و عمل نميتوانند نقش مؤثري ايفا كنند، شايد بهتر باشد كه مدتي به انديشهسازي و تقويت گفتمان فرهنگي بپردازند تا شايد در برههاي بتوانند تأثير اجتماعي لازم را بگذارند؛ نه آنكه با مستهلكشدن در چرخدندههاي رقابتهاي سياسي بهطوركلي جريان اصلاحات در ايران تمام شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.