|

به بهانه سالروز بزرگداشت مولانا

انسانم آرزوست

بهاءالدین خرمشاهی

حضرت مولانا در چهاردهه اول زندگانی پرباروبرکتش شعر می‌خواند و بسیار به سماع علاقه داشت و سماع همچنان که می‌دانید هم رقص مردانه است و هم ساز و آواز و شعرخوانی همراه با وجد و حال. او به قوالی هم که فقط شعرخوانی همراه با موسیقی است علاقه‌مند و در نتیجه بسیار به شعر علاقه‌مند بود اما همه مولوی‌پژوهان و شمس‌شناسان گفته‌اند که پس از ملاقات شگرفش با شمس بود که چشمه شعر در درونش گشوده شد و همگان می‌دانند که چون شمس سلسله‌جنبان این احوال تازه او بود، مولانا غزل‌هایش را یا خطاب به شمس می‌سروده یا در یکی، دو بیت آخر غزل از شمس با شیدایی هرچه تمام‌تر یاد می‌کرده. این یک واقعیت تاریخی مسلم است اما بسیاری از دوستداران ادب و ادب‌پژوهان شاید ندانند که سرودن مثنوی هم، به‌دنباله این ملاقات زندگی‌ساز بود و خود مولانا در مثنوی به این نکته اشاره دارد و البته «حسام‌الدین چلبی» که هم مرید و هم مراد او بود در تشویق مولانا برای سرودن مثنوی بسیار اثرگذار بود و حتی معروف است که مولانا مثنوی را شب‌ها تا دم سحر می‌سروده و املا می‌کرده و «حسام‌الدین چلبی» آن را بیت‌به‌بیت می‌نوشته. در ابتدای دفترهای شش‌گانه مولانا به ظرافت به شوق‌انگیزی حسام‌الدین اشاره دارد.
غزل‌های مولانا در دیوان شمس شاید پنج‌برابر غزل‌های سعدی و شش الی هفت‌برابر غزل‌های حافظ است یعنی چیزی در حدود سه‌هزار غزل. غزل‌های شمس (یعنی سروده‌های مولانا خطاب به شمس) بسیار پرشور و سرشار از تلمیحات ژرف و گاه دشوار به قصص انبیا و ضرب‌المثل‌ها و نکاتی نظیر اینهاست و با غزل‌های دیگران فرق دارد، یک فرقش هم در بلندی غزل‌های اوست که در چند مورد حتی به بیش از 80 و 90 بیت می‌رسد. البته ناگهان غزل‌های چهار و پنج‌بیتی هم بسیار دارد. شاید میانگین ابیات غزل‌های او را بتوان 12 تا 14 بیت برآورد کرد. در پنج، شش سال اخیر به بهانه بزرگداشت جهانی مولانا چندین تصحیح و برگزیده غزل‌های شمس به چاپ رسیده است، حتی به‌صورت چاپ عکسی که یک چاپ عکسی بسیار خوب چنددهه پیش در آنکارا انجام شده که در دوجلد در قطع رحلی سلطانی است و در آن غزل‌ها براساس وزن‌های عروضی مرتب شده‌اند و این برای آن است که قوالان یا دوستداران سماع، بهتر و آسان‌تر بتوانند وزن و ریتم دلخواه خود را پیدا کنند. یک پدیده مهم که به آن اشاره کردیم فراوانی غزل‌هاست که همین باعث شده که در عصر جدید از زمان «رضاقلی‌خان هدایت» تا به امروز چندین برگزیده از غزل‌ها با شرح و توضیحات یا بدون آنها منتشر شود. از جمله یکی از آنها را روانشاد «ابوالقاسم انجوی» فراهم کرده و پس از آن استاد «شفیعی‌کدکنی» ابتدا برگزیده‌ای در یک جلد و سپس در دو جلد تهیه کرده‌اند که اولی شامل 460 غزل است که بیش از 40سال پیش منتشر شده و دیگری مشتمل بر هزاروصد غزل است که همین دو، سه سال پیش همراه با اندکی توضیحات منتشر شده است. یک گزیده دیگر هم با عنوان «انسانم آرزوست» به کوشش صاحب این قلم فراهم آمده که شامل 400 غزل و شرح و توضیح آنهاست که در همین ایام برای چاپ دوم آماده شده و در دسترس علاقه‌مندان به غزل‌های شورانگیز آن حضرت است.
حضرت مولانا در چهاردهه اول زندگانی پرباروبرکتش شعر می‌خواند و بسیار به سماع علاقه داشت و سماع همچنان که می‌دانید هم رقص مردانه است و هم ساز و آواز و شعرخوانی همراه با وجد و حال. او به قوالی هم که فقط شعرخوانی همراه با موسیقی است علاقه‌مند و در نتیجه بسیار به شعر علاقه‌مند بود اما همه مولوی‌پژوهان و شمس‌شناسان گفته‌اند که پس از ملاقات شگرفش با شمس بود که چشمه شعر در درونش گشوده شد و همگان می‌دانند که چون شمس سلسله‌جنبان این احوال تازه او بود، مولانا غزل‌هایش را یا خطاب به شمس می‌سروده یا در یکی، دو بیت آخر غزل از شمس با شیدایی هرچه تمام‌تر یاد می‌کرده. این یک واقعیت تاریخی مسلم است اما بسیاری از دوستداران ادب و ادب‌پژوهان شاید ندانند که سرودن مثنوی هم، به‌دنباله این ملاقات زندگی‌ساز بود و خود مولانا در مثنوی به این نکته اشاره دارد و البته «حسام‌الدین چلبی» که هم مرید و هم مراد او بود در تشویق مولانا برای سرودن مثنوی بسیار اثرگذار بود و حتی معروف است که مولانا مثنوی را شب‌ها تا دم سحر می‌سروده و املا می‌کرده و «حسام‌الدین چلبی» آن را بیت‌به‌بیت می‌نوشته. در ابتدای دفترهای شش‌گانه مولانا به ظرافت به شوق‌انگیزی حسام‌الدین اشاره دارد.
غزل‌های مولانا در دیوان شمس شاید پنج‌برابر غزل‌های سعدی و شش الی هفت‌برابر غزل‌های حافظ است یعنی چیزی در حدود سه‌هزار غزل. غزل‌های شمس (یعنی سروده‌های مولانا خطاب به شمس) بسیار پرشور و سرشار از تلمیحات ژرف و گاه دشوار به قصص انبیا و ضرب‌المثل‌ها و نکاتی نظیر اینهاست و با غزل‌های دیگران فرق دارد، یک فرقش هم در بلندی غزل‌های اوست که در چند مورد حتی به بیش از 80 و 90 بیت می‌رسد. البته ناگهان غزل‌های چهار و پنج‌بیتی هم بسیار دارد. شاید میانگین ابیات غزل‌های او را بتوان 12 تا 14 بیت برآورد کرد. در پنج، شش سال اخیر به بهانه بزرگداشت جهانی مولانا چندین تصحیح و برگزیده غزل‌های شمس به چاپ رسیده است، حتی به‌صورت چاپ عکسی که یک چاپ عکسی بسیار خوب چنددهه پیش در آنکارا انجام شده که در دوجلد در قطع رحلی سلطانی است و در آن غزل‌ها براساس وزن‌های عروضی مرتب شده‌اند و این برای آن است که قوالان یا دوستداران سماع، بهتر و آسان‌تر بتوانند وزن و ریتم دلخواه خود را پیدا کنند. یک پدیده مهم که به آن اشاره کردیم فراوانی غزل‌هاست که همین باعث شده که در عصر جدید از زمان «رضاقلی‌خان هدایت» تا به امروز چندین برگزیده از غزل‌ها با شرح و توضیحات یا بدون آنها منتشر شود. از جمله یکی از آنها را روانشاد «ابوالقاسم انجوی» فراهم کرده و پس از آن استاد «شفیعی‌کدکنی» ابتدا برگزیده‌ای در یک جلد و سپس در دو جلد تهیه کرده‌اند که اولی شامل 460 غزل است که بیش از 40سال پیش منتشر شده و دیگری مشتمل بر هزاروصد غزل است که همین دو، سه سال پیش همراه با اندکی توضیحات منتشر شده است. یک گزیده دیگر هم با عنوان «انسانم آرزوست» به کوشش صاحب این قلم فراهم آمده که شامل 400 غزل و شرح و توضیح آنهاست که در همین ایام برای چاپ دوم آماده شده و در دسترس علاقه‌مندان به غزل‌های شورانگیز آن حضرت است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.