این دکان دونبش است
محمدعلی عسکری . کارشناس بندری
بخش مهمی از سرزمین پهناور ایران سرشار از منابع عظیم طبیعی و خدادادی است. نفت، گاز، دریا و معادن تنها بخشی از این ثروت هستند که ایرانیان از مواهب آن برخوردارند. با این حال، چرا بسیاری از هموطنان ما در فقر و تنگدستی زندگی میکنند؟ چون مسیری که سرنوشت هر کشور را رقم میزند استعدادهای آن نیست بلکه انتخابهای اوست.
سرنوشت بنادر ایران اما مستثنا از این امر است که باوجود ظرفیتهای دریایی و نیز موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد، متولیان آن حتی به انتخاب هم دست نمیزنند بلکه با اهمال و ندانمکاری، این امکان را فراهم میكنند که رقیب آن سهم بازارش را به یغما ببرد.
بالاخره پس از طفرهروی و گریزهای طولانی و بیحاصل مدیران و سیاستگذاران بنادر ایران، اخیرا رئیس کمیسیون عمران مجلس گويي به یک حقیقت جدید دست یافته که در همایش ارگانهای دریایی از دلایل عقبماندگی تاریخی بنادر ایران گفته و تأكيد كرده است درحالیکه 60 درصد از سهم عملیات بندری در منطقه را بندر جبلعلی امارات انجام میدهد، بندر شهیدرجایی تنها شش درصد آن را برعهده دارد. ظلم و ستمی که سالهاست بر پیکره بنادر ایران فرود آمده و بخش خصوصی بندری را به فلاکت رسانده و سالها این راز را به هر دری کوفته ولی گوش شنوایی پیدا نکرده است.
این راز چیست؟ امارات، لابیهای امارات، دلارهای عربی و ...؛ اینها بخشی از وسوسه و طعمهای است که بنادر ما را از مسیر توسعه و رشد بازداشته است. چرا سه دهه است که بنادر استراتژیک ما حتی از کوچکترین بنادر امارات متحده عقب ماندهاند. آیا دلیل آن تنها موفقیت و سرمایهگذاری رقیب است یا ستون پنجمی در کشور، خود را وامدار دلارهای عربی میداند؟
در کمتر از سه دهه، اماراتیها چنان محملی فراهم کردهاند که بسیاری از فرصتها و موقعیتهای اقتصادی در بنادر ایران نیست و نابود شدهاند و اکنون حیات بخش خصوصی میکروسکوپی شده است. بخش قابل توجهی از توسعه بنادر امارات قطعا حاصل سرمایه خارجی و استراتژی بلندمدت این کشور برای افزایش سهم بازار منطقه است. بخش دیگر اما به لابیهای ایرانیانی وابسته است که در عقیمکردن بسیاری از پروژهها و سرمایهگذاریهای خارجی و بخش خصوصی در بنادر ایران نقش مهمی ایفا کردهاند. شبکه گستردهای از دلالان و واسطهگرانی که نه برای عزت و سربلندی بنادر ایران که برای رونق بنادری چون جبلعلی و ابوظبی سالهاست در کسبوکار اماراتیها شریک شدهاند و به دلالی آن خو گرفتهاند. به یاد آوریم که چگونه سرنوشت مزایده پورت اپراتوری بندر شهیدرجایی در سال 90 ناگهان به طرفهالعینی به ابطال کشیده شد و در سال 95 با مذاکره واگذار شد! این واگذاری در این دو سال چه ظرفیتی برای بنادر ایران فراهم کرده است؟ پس از آن، در یکسالواندی از ماه عسل برجام گروه گروه از صاحبان بنادر و خطوط کشتیرانیهای معتبر دنیا میآمدند و میرفتند، اما مجالی برای سرمایهگذاری در بنادر
ایران به آنها داده نمیشد! بخش عمدهای از آنها حتی اذن ملاقات حضوری با مقامات رسمی هم نیافتند. اینچنین بود که در بزنگاه یکی از مهمترین فرصتهای تاریخی کشور، بنادر استراتژیک کشور از وجود بسیاری از سرمایهگذاران خارجی و حتی حضور حداقلی بخش خصوصی غیروابسته محروم ماندند. اگر بدعهدی را تنها یک عامل تعیینکننده از سوی رئیس کمیسیون عمران مجلس بدانیم مطمئن باشیم که سهم واسطهگران ایرانی در عقب نگهداشتهشدن بنادر کشور کم از ضعف و سوءمدیریت نیست.
آیا این تصادفی است که هرم اصلی مدیریت حملونقل دریایی کشور سالهاست ارادهای برای ارتقاي ظرفیت و توسعه بنادر پیدا نمیکند؟ و هر سال سهم بنادر کمتر و کسبوکار کوچکتری نصیب آن میشود؟ آیا این تصادفی است که افتتاح بسیاری از پروژههای بندری، سالها معطل و بلاتکلیف میمانند؟ آیا این تصادفی است که بسیاری از واگذاریها در سامانه اطلاعرسانی وزارت راه اعلام نمیشود؟ آیا این تصادفی است که دهههاست ترمینال ـ اپراتوری بندر شهیدرجایی بدون تشریفات قانونی واگذار میشود؟ آیا این تصادفی است كه حتی مزایدههای قانونی ابطال میشود؟ آیا این تصادفی است که بسیاری از مدیران عالی بنادر پس از پایان خدمات دولتی، جذب شرکتهایی میشوند که نه با مزایده و تشریفات قانونی که با مذاکره و پشت درهای بسته، فرصتهای بندری را تصاحب میکنند؟ آیا این تصادفی است که انجمنهای صنفی بنادر ایران در برابر این همه فرصتسوزی و اهمالکاری سکوت میکنند و کوچکترین اعتراضی ندارند؟ آیا این تصادفی است که چراغ بخش خصوصی بنادر ایران یکی یکی خاموش میشود و درعوض شبهدولتیها قارچگونه رشد میکنند؟
آیا این تصادفی است که مذاکرات سرمایهگذاران خارجی در بنادر هرگز به ثمر نمیرسد؟ عاقلانه نیست که این همه اهمالکاری و تعلل، یک چرخه تصادفی بوده باشد. به نظر، زنجیرهای از ندانمکاری در بنادر ایران علتالعللی در خود پنهان کرده است. کسی که همه را وامدار خود کرده تا سهم و رضایت بزرگتری را بهدست آورد، حتی اگر سهم ایران در منطقه به کمتر از شش درصد رسیده باشد. انگاری پدرخواندهای در برابر رونق و توسعه بنادر ایران قد علم کرده که مجموعهای از این شبکه ندانمکاریهای تعمدی را مدیریت کند. بیاییم یک بار از خود بپرسیم که این پدرخوانده منافع چه جریانی را تأمین میکند؟ آب به آسیاب چه کسی میریزد؟ چه کسانی را و با چه هدفی نمکگیر میکند و برای چه منافعی در این دکان دونبش به کاسبی نشسته است؟ بیشک، او بیش از هر هدفی، بیآنکه به منافع ملی و روند رو به نزول بنادر ایران بیندیشد، این توصیه مایکل در فیلم پدرخوانده فرانسیس فورد کاپولا را تعقیب میکند: «.... ما همه کاسبیم، یکی کاسب پول، یکی کاسب مقام، یکی کاسب توجه...» یکی هم کاسب تحریم!
بخش مهمی از سرزمین پهناور ایران سرشار از منابع عظیم طبیعی و خدادادی است. نفت، گاز، دریا و معادن تنها بخشی از این ثروت هستند که ایرانیان از مواهب آن برخوردارند. با این حال، چرا بسیاری از هموطنان ما در فقر و تنگدستی زندگی میکنند؟ چون مسیری که سرنوشت هر کشور را رقم میزند استعدادهای آن نیست بلکه انتخابهای اوست.
سرنوشت بنادر ایران اما مستثنا از این امر است که باوجود ظرفیتهای دریایی و نیز موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد، متولیان آن حتی به انتخاب هم دست نمیزنند بلکه با اهمال و ندانمکاری، این امکان را فراهم میكنند که رقیب آن سهم بازارش را به یغما ببرد.
بالاخره پس از طفرهروی و گریزهای طولانی و بیحاصل مدیران و سیاستگذاران بنادر ایران، اخیرا رئیس کمیسیون عمران مجلس گويي به یک حقیقت جدید دست یافته که در همایش ارگانهای دریایی از دلایل عقبماندگی تاریخی بنادر ایران گفته و تأكيد كرده است درحالیکه 60 درصد از سهم عملیات بندری در منطقه را بندر جبلعلی امارات انجام میدهد، بندر شهیدرجایی تنها شش درصد آن را برعهده دارد. ظلم و ستمی که سالهاست بر پیکره بنادر ایران فرود آمده و بخش خصوصی بندری را به فلاکت رسانده و سالها این راز را به هر دری کوفته ولی گوش شنوایی پیدا نکرده است.
این راز چیست؟ امارات، لابیهای امارات، دلارهای عربی و ...؛ اینها بخشی از وسوسه و طعمهای است که بنادر ما را از مسیر توسعه و رشد بازداشته است. چرا سه دهه است که بنادر استراتژیک ما حتی از کوچکترین بنادر امارات متحده عقب ماندهاند. آیا دلیل آن تنها موفقیت و سرمایهگذاری رقیب است یا ستون پنجمی در کشور، خود را وامدار دلارهای عربی میداند؟
در کمتر از سه دهه، اماراتیها چنان محملی فراهم کردهاند که بسیاری از فرصتها و موقعیتهای اقتصادی در بنادر ایران نیست و نابود شدهاند و اکنون حیات بخش خصوصی میکروسکوپی شده است. بخش قابل توجهی از توسعه بنادر امارات قطعا حاصل سرمایه خارجی و استراتژی بلندمدت این کشور برای افزایش سهم بازار منطقه است. بخش دیگر اما به لابیهای ایرانیانی وابسته است که در عقیمکردن بسیاری از پروژهها و سرمایهگذاریهای خارجی و بخش خصوصی در بنادر ایران نقش مهمی ایفا کردهاند. شبکه گستردهای از دلالان و واسطهگرانی که نه برای عزت و سربلندی بنادر ایران که برای رونق بنادری چون جبلعلی و ابوظبی سالهاست در کسبوکار اماراتیها شریک شدهاند و به دلالی آن خو گرفتهاند. به یاد آوریم که چگونه سرنوشت مزایده پورت اپراتوری بندر شهیدرجایی در سال 90 ناگهان به طرفهالعینی به ابطال کشیده شد و در سال 95 با مذاکره واگذار شد! این واگذاری در این دو سال چه ظرفیتی برای بنادر ایران فراهم کرده است؟ پس از آن، در یکسالواندی از ماه عسل برجام گروه گروه از صاحبان بنادر و خطوط کشتیرانیهای معتبر دنیا میآمدند و میرفتند، اما مجالی برای سرمایهگذاری در بنادر
ایران به آنها داده نمیشد! بخش عمدهای از آنها حتی اذن ملاقات حضوری با مقامات رسمی هم نیافتند. اینچنین بود که در بزنگاه یکی از مهمترین فرصتهای تاریخی کشور، بنادر استراتژیک کشور از وجود بسیاری از سرمایهگذاران خارجی و حتی حضور حداقلی بخش خصوصی غیروابسته محروم ماندند. اگر بدعهدی را تنها یک عامل تعیینکننده از سوی رئیس کمیسیون عمران مجلس بدانیم مطمئن باشیم که سهم واسطهگران ایرانی در عقب نگهداشتهشدن بنادر کشور کم از ضعف و سوءمدیریت نیست.
آیا این تصادفی است که هرم اصلی مدیریت حملونقل دریایی کشور سالهاست ارادهای برای ارتقاي ظرفیت و توسعه بنادر پیدا نمیکند؟ و هر سال سهم بنادر کمتر و کسبوکار کوچکتری نصیب آن میشود؟ آیا این تصادفی است که افتتاح بسیاری از پروژههای بندری، سالها معطل و بلاتکلیف میمانند؟ آیا این تصادفی است که بسیاری از واگذاریها در سامانه اطلاعرسانی وزارت راه اعلام نمیشود؟ آیا این تصادفی است که دهههاست ترمینال ـ اپراتوری بندر شهیدرجایی بدون تشریفات قانونی واگذار میشود؟ آیا این تصادفی است كه حتی مزایدههای قانونی ابطال میشود؟ آیا این تصادفی است که بسیاری از مدیران عالی بنادر پس از پایان خدمات دولتی، جذب شرکتهایی میشوند که نه با مزایده و تشریفات قانونی که با مذاکره و پشت درهای بسته، فرصتهای بندری را تصاحب میکنند؟ آیا این تصادفی است که انجمنهای صنفی بنادر ایران در برابر این همه فرصتسوزی و اهمالکاری سکوت میکنند و کوچکترین اعتراضی ندارند؟ آیا این تصادفی است که چراغ بخش خصوصی بنادر ایران یکی یکی خاموش میشود و درعوض شبهدولتیها قارچگونه رشد میکنند؟
آیا این تصادفی است که مذاکرات سرمایهگذاران خارجی در بنادر هرگز به ثمر نمیرسد؟ عاقلانه نیست که این همه اهمالکاری و تعلل، یک چرخه تصادفی بوده باشد. به نظر، زنجیرهای از ندانمکاری در بنادر ایران علتالعللی در خود پنهان کرده است. کسی که همه را وامدار خود کرده تا سهم و رضایت بزرگتری را بهدست آورد، حتی اگر سهم ایران در منطقه به کمتر از شش درصد رسیده باشد. انگاری پدرخواندهای در برابر رونق و توسعه بنادر ایران قد علم کرده که مجموعهای از این شبکه ندانمکاریهای تعمدی را مدیریت کند. بیاییم یک بار از خود بپرسیم که این پدرخوانده منافع چه جریانی را تأمین میکند؟ آب به آسیاب چه کسی میریزد؟ چه کسانی را و با چه هدفی نمکگیر میکند و برای چه منافعی در این دکان دونبش به کاسبی نشسته است؟ بیشک، او بیش از هر هدفی، بیآنکه به منافع ملی و روند رو به نزول بنادر ایران بیندیشد، این توصیه مایکل در فیلم پدرخوانده فرانسیس فورد کاپولا را تعقیب میکند: «.... ما همه کاسبیم، یکی کاسب پول، یکی کاسب مقام، یکی کاسب توجه...» یکی هم کاسب تحریم!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.