دیپلماسی شرقی
امیرحسن کشاورززاده
طرح راه ابریشم جدید که در سال ۲۰۱۳ از سوی شی جینپینگ، رئیسجمهور و دبیرکل حزب کمونیست چین ارائه شد، آغازگر فصلی جدید در روابط اقتصادی مابین چین با دیگر کشورهای جهان بود. پکن دریافته بود که دو هدف اساسی و راهبردیاش یعنی توسعه زیرساختهای داخلی و نیز صادرات به کشورهای در حال توسعه دیگر کارایی گذشته را ندارد؛ چراکه چین دچار مازاد تولید کالا شده بود و این خود باعث میشد که روند بازگشت سرمایه داخلی بسیار کندتر از گذشته باشد. علاوه بر این موارد، غرب نیز دچار رکود شده و سرمایهگذاری خارجی در چین رو به افول بود. ازاینرو بود که پکن طرح توسعه زیرساختهای اقتصادی در مسیر جاده ابریشم را مطرح کرد تا با بازگشایی بازارهای جدید بتواند جهشی در رشد اقتصادی خود به وجود آورد؛ بهعلاوه آنکه با این طرح میتوانست هژمون فراسرزمینی خود را تقویت کند. غرب نیز به رهبری آمریکا با پیگیری طرح شراکت (ترنس-پسفیک TPP) در پی مقابله با چین برآمد که با رویکارآمدن دونالد ترامپ عملا این طرح متوقف شد.
امروز اهمیت فرصتهای اقتصادی چین برای ایران بعد از خروج آمریکا از برجام بر کسی پوشیده نیست؛ اما سؤال مهم این است که طرف شرقی تا چه حد میتواند و تا چه حد میخواهد با ایران وارد تعاملات اقتصادی شود. در کل سیاست امروز پکن سیاستی با درهای باز به بازارهای جهانی است و از دولت چین رفتارهایی با توجیهات ایدئولوژیک، بسیار بهندرت سر میزند. به بیانی دیگر چین سرمایهداری امروز شباهت چندانی به چین چپ ایدئولوژیک مائو ندارد؛ ازاینرو است که دیپلماسی شرقی بسیار اهمیت پیدا میکند. ایران و چین امروز دارای حجم بالایی از مراودات اقتصادی هستند؛ اما هر دو طرف به این موضوع اذعان دارند که حجم مراودات به اندازه کافی رشد پیدا نکرده است. اگرچه در ایران اسم چین با کالاهای کمکیفیت گره خورده است؛ اما چین تنها تولیدکننده کالاهای کمکیفیت نیست. توانایی چین در عرصههای تکنولوژی درخورتوجه است؛ اگرچه در ایران کمتر به این موضوع پرداخته شده است. از طرف دیگر پکن میتواند با ایفای نقشی فعال در موضوع برجام، به یکدستکردن تعاملات سیاسی و دیپلماتیک کمک کند. نکته حائز اهمیت دیگر، موضوع دیپلماسی عمومی مابین چین و ایران است، پکن و تهران از
دیرباز دارای مراودات اقتصادی و فرهنگی بودهاند و در تاریخ خود از یکدیگر تأثیر گرفتهاند که جاده ابریشم مثال بارز این تعاملات در تاریخ چین و ایران است؛ اما امروز مردم چین و نیز متقابلا مردم ایران درک درستی از یکدیگر ندارند. ایران با پتانسیلهای گردشگری خود میتواند به بزرگترین مقصد گردشگری برای چین تبدیل شود؛ اما با وجود درک غلط از ایران، عملا این ظرفیت بزرگ دستنخورده باقی مانده است؛ بنابراین دیپلماسی عمومی طرفین میتواند باعث ایجاد تحولات شگرفی در صنعت گردشگری ایران شود. دیپلماسی امنیتی مابین ایران و چین از دیگر موضوعات حائز اهمیت است. تهران و پکن از لحاظ امنیتی دارای راهبردیترین روابط در سطح جهان هستند. نقطهنظرات مشترک در حوزههای امنیتی میتواند سرآغازی در ایجاد همکاریها در سایر حوزهها باشد؛ بهعلاوه آنکه دکترینهای امنیتی پکن و تهران دارای نقاط مشترک زیادی هستند.
روابط پکن با خاورمیانه تا قبل از رویکارآمدن شی جینپینگ در سال ۲۰۱۲ صرفا به خرید انرژی از منطقه خاورمیانه بهعنوان کشوری در حال توسعه محدود میشد؛ اما بعد از رویکارآمدن شی جینپینگ، سیاست خارجی پکن در قبال خاورمیانه گسترش پیدا کرد و چین بهعنوان کشوری دارای تکنولوژی نقشی فعال در خاورمیانه پیدا کرد؛ بنابراین این نکته حائز اهمیت است که تهران با پیشگرفتن دیپلماسی خلاق و روبهجلو میتواند باعث ایجاد توازن در مراودات چین با منطقه باشد. اگرچه در سالهای گذشته و به دلیل اعمال فشارهای آمریکا بر چین روابط و تعاملات چین با ایران کاهش یافته؛ اما هنوز هم پکن یکی از شرکای راهبردی ایران به حساب میآید و میتواند در منطقه و نیز صحنه جهانی نقش مؤثری ایجاد کند. از سویی با توجه به تنشهای ایجادشده مابین ایالات متحده و چین با وضع تعرفههای اقتصادی به نظر میرسد که در برهه زمانی اکنون یکی از بهترین فرصتها برای گسترش روابط فیمابین تهران و پکن فرارسیده است و همانگونه که بیان شد، ایران میتواند در حوزههای اقتصادی، فرهنگی، امنیتی و نیز دیپلماسی عمومی شاهد تحولات مثبتی باشد.
طرح راه ابریشم جدید که در سال ۲۰۱۳ از سوی شی جینپینگ، رئیسجمهور و دبیرکل حزب کمونیست چین ارائه شد، آغازگر فصلی جدید در روابط اقتصادی مابین چین با دیگر کشورهای جهان بود. پکن دریافته بود که دو هدف اساسی و راهبردیاش یعنی توسعه زیرساختهای داخلی و نیز صادرات به کشورهای در حال توسعه دیگر کارایی گذشته را ندارد؛ چراکه چین دچار مازاد تولید کالا شده بود و این خود باعث میشد که روند بازگشت سرمایه داخلی بسیار کندتر از گذشته باشد. علاوه بر این موارد، غرب نیز دچار رکود شده و سرمایهگذاری خارجی در چین رو به افول بود. ازاینرو بود که پکن طرح توسعه زیرساختهای اقتصادی در مسیر جاده ابریشم را مطرح کرد تا با بازگشایی بازارهای جدید بتواند جهشی در رشد اقتصادی خود به وجود آورد؛ بهعلاوه آنکه با این طرح میتوانست هژمون فراسرزمینی خود را تقویت کند. غرب نیز به رهبری آمریکا با پیگیری طرح شراکت (ترنس-پسفیک TPP) در پی مقابله با چین برآمد که با رویکارآمدن دونالد ترامپ عملا این طرح متوقف شد.
امروز اهمیت فرصتهای اقتصادی چین برای ایران بعد از خروج آمریکا از برجام بر کسی پوشیده نیست؛ اما سؤال مهم این است که طرف شرقی تا چه حد میتواند و تا چه حد میخواهد با ایران وارد تعاملات اقتصادی شود. در کل سیاست امروز پکن سیاستی با درهای باز به بازارهای جهانی است و از دولت چین رفتارهایی با توجیهات ایدئولوژیک، بسیار بهندرت سر میزند. به بیانی دیگر چین سرمایهداری امروز شباهت چندانی به چین چپ ایدئولوژیک مائو ندارد؛ ازاینرو است که دیپلماسی شرقی بسیار اهمیت پیدا میکند. ایران و چین امروز دارای حجم بالایی از مراودات اقتصادی هستند؛ اما هر دو طرف به این موضوع اذعان دارند که حجم مراودات به اندازه کافی رشد پیدا نکرده است. اگرچه در ایران اسم چین با کالاهای کمکیفیت گره خورده است؛ اما چین تنها تولیدکننده کالاهای کمکیفیت نیست. توانایی چین در عرصههای تکنولوژی درخورتوجه است؛ اگرچه در ایران کمتر به این موضوع پرداخته شده است. از طرف دیگر پکن میتواند با ایفای نقشی فعال در موضوع برجام، به یکدستکردن تعاملات سیاسی و دیپلماتیک کمک کند. نکته حائز اهمیت دیگر، موضوع دیپلماسی عمومی مابین چین و ایران است، پکن و تهران از
دیرباز دارای مراودات اقتصادی و فرهنگی بودهاند و در تاریخ خود از یکدیگر تأثیر گرفتهاند که جاده ابریشم مثال بارز این تعاملات در تاریخ چین و ایران است؛ اما امروز مردم چین و نیز متقابلا مردم ایران درک درستی از یکدیگر ندارند. ایران با پتانسیلهای گردشگری خود میتواند به بزرگترین مقصد گردشگری برای چین تبدیل شود؛ اما با وجود درک غلط از ایران، عملا این ظرفیت بزرگ دستنخورده باقی مانده است؛ بنابراین دیپلماسی عمومی طرفین میتواند باعث ایجاد تحولات شگرفی در صنعت گردشگری ایران شود. دیپلماسی امنیتی مابین ایران و چین از دیگر موضوعات حائز اهمیت است. تهران و پکن از لحاظ امنیتی دارای راهبردیترین روابط در سطح جهان هستند. نقطهنظرات مشترک در حوزههای امنیتی میتواند سرآغازی در ایجاد همکاریها در سایر حوزهها باشد؛ بهعلاوه آنکه دکترینهای امنیتی پکن و تهران دارای نقاط مشترک زیادی هستند.
روابط پکن با خاورمیانه تا قبل از رویکارآمدن شی جینپینگ در سال ۲۰۱۲ صرفا به خرید انرژی از منطقه خاورمیانه بهعنوان کشوری در حال توسعه محدود میشد؛ اما بعد از رویکارآمدن شی جینپینگ، سیاست خارجی پکن در قبال خاورمیانه گسترش پیدا کرد و چین بهعنوان کشوری دارای تکنولوژی نقشی فعال در خاورمیانه پیدا کرد؛ بنابراین این نکته حائز اهمیت است که تهران با پیشگرفتن دیپلماسی خلاق و روبهجلو میتواند باعث ایجاد توازن در مراودات چین با منطقه باشد. اگرچه در سالهای گذشته و به دلیل اعمال فشارهای آمریکا بر چین روابط و تعاملات چین با ایران کاهش یافته؛ اما هنوز هم پکن یکی از شرکای راهبردی ایران به حساب میآید و میتواند در منطقه و نیز صحنه جهانی نقش مؤثری ایجاد کند. از سویی با توجه به تنشهای ایجادشده مابین ایالات متحده و چین با وضع تعرفههای اقتصادی به نظر میرسد که در برهه زمانی اکنون یکی از بهترین فرصتها برای گسترش روابط فیمابین تهران و پکن فرارسیده است و همانگونه که بیان شد، ایران میتواند در حوزههای اقتصادی، فرهنگی، امنیتی و نیز دیپلماسی عمومی شاهد تحولات مثبتی باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.