|

ولیعهد سردرگم

هرمیداس‌باوند . ‌استاد روابط بین‌الملل

وضعیت ملک سلمان و فرزندش در مقام ولیعهد در ماه‌های گذشته به‌ویژه پس از قتل جمال خاشقجی با مشکلات جدی داخلی از جمله در عرصه سیاست خارجی روبه‌رو شده و فشارهای زیادی را در سطوح مختلف تجربه کرده است. در‌این‌میان ولیعهد سعودی فشارهای مضاعفی را تحمل می‌کند. فشارها و بازی روانی ترکیه، قطع همکاری ایالات متحده با ائتلاف یمن، تلاش کنگره برای جلوگیری از فروش تسلیحات به عربستان و پایان‌دادن به جنگ یمن، ناکامی در عرصه سیاسی و نظامی در یمن و متهم‌شدن محمد بن سلمان در قتل خاشقجی موجب شده بود تا حکومت عربستان سعودی متحمل فشارهای زیادی شود که آثار سوء بسیاری هم در عرصه داخلی برای این کشور به همراه داشت. در چنین شرایطی باید برای بقا و ترمیم چهره ملک سلمان و فرزندش محمد بن سلمان، فردی قربانی شده و همه تقصیرها و قصورها متوجه او می‌شد. در این زمینه نوک انگشت اتهامات متوجه عادل الجبیر شد؛ به‌ویژه اینکه او از خاندان پادشاهی هم نبود. البته همه‌کاره در عربستان سعودی محمد بن سلمان است و او تصمیم‌گیر و سیاست‌گذار اصلی است. در عربستان آرای مردم تأثیرگذار نیست، مجلس هم که وجود ندارد، این کشور یک شورای مشورتی دارد که آن‌هم انتخابی است و باز بیشترش اعضای آن خود خانواده سعودی هستند و تصمیم خود خانواده سعودی است که بن سلمان همچنان ولیعهد باشد یا اینکه مصلحتشان ایجاب کند ایشان کنار برود و دیگری به قدرت برسد. اگر ایشان کنار بروند و دیگری بیاید که مسئله‌ای نیست ولی اگر تأکید داشته باشند که ایشان باید باشد، تهدیداتی هم که در روابطشان با آمریکا هست، به جان خواهند خرید؛ چون تهدید خاصی هم برای عربستان وجود ندارد که از نظر امنیتی حمایت ویژه آمریکا را نیاز داشته باشد. روسیه هم خیلی مایل است رابطه جدیدی را با عربستان داشته باشد، ‌به‌عنوان اینکه هر دو بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت در جهان هستند، قبلا نیز با‌هم یک تعاملاتی را انجام دادند. بنابراین من بعید می‌دانم عربستان قبول کند که ولیعهدش برکنار شود؛ ولی به علت یک‌سری اقدامات داخلی و زندانی‌شدن برخی شاهزاده‌ها و گرفتن 700 میلیون دلار یا بیشتر از اعضای خانواده با عنوان مالیات، ‌شاید این سبب شده است که در درون خاندان سعودی هم افرادی باشند که نسبت به ایشان نظر مساعد نداشته باشند.

بن سلمان این روزها سراغ کشورهای آسیایی رفته است و در‌عین‌حال اکنون نیاز شدیدی به حمایت امنیتی حس نمی‌کند. در مقطعی در جهان جنگ سرد برقرار بود، ‌یک‌سری کشورها هم محور غیرمتعهد بودند ولی الان دیگر آن شرایط نیست. اتفاقا چین، روسیه و هند هم از نظر نفت و این مسائل روابط حسنه‌ای با عربستان دارند، روسیه هم که مایل است اگر چنین شرایطی پیش بیاید، رابطه نزدیک‌تری با عربستان برقرار کند؛ بنابراین درباره اینکه همه‌چیز با چراغ سبز آمریکا باشد، باید گفت از نظر امنیتی این نگرانی وجود ندارد.
فرض کنید ایران و عربستان اگر هم با هم منطقه‌ای دارند، دیگر آن رقابت دوره پیش از انقلاب وجود ندارد. رقابت در این منطقه بین ترکیه، عربستان و ایران بوده است. آن جایگاه ایران زمان شاه و بحث امنیت خلیج فارس با یک استراتژی دوستونی تعریف شده بود؛ یکی ستون مالی عربستان و دیگری ستون نظامی ایران. ولی عملا ستون مالی فقط سمبولیک بود؛ وگرنه هزینه‌اش را هم خود ایران تأمین می‌کرد و عربستان کوچک‌ترین نقشي نداشت.
عربستان متعهد شده بود که 400 میلیارد دلار در آمریکا سرمایه‌گذاری کند و 110 میلیارددلار هم از آمریکایی‌ها سلاح بخرد. این کشور احساس می‌کند آمریکا به آن احتیاج دارد. تصمیم عربستان به شکل خانوادگی و در قالب تصمیمات خاندان سعودی است، اعضای خانواده هستند که تصمیم می‌گیرند چه کسی باشد یا نباشد. بنابراین به نظر می‌رسد اگر بخواهند تجربه تقابل با آمریکا را داشته باشند، می‌خواهند در مقابل آن ایستادگی کنند؛ خوشحال هم می‌شوند که هزینه‌هایی را که قرار است به آمریکا بدهند، مستمسکی برای فشار روی آنها قرار دهند. البته در آمریکا رئیس‌جمهور قدرت بلامنازعی دارد و آزاد است برای مصالح و منافع آمریکا تصمیماتی را بگیرد که نیازی هم به کنگره نیست. از این‌رو ترامپ می‌تواند بدون پاسخ‌گو ‌بودن به کنگره برنامه‌هایی را پیش ببرد.
اما چیزی که در‌حال‌حاضر درباره قتل روزنامه‌نگار عربستانی و حمایت ترامپ از بن سلمان اتفاق افتاده زیرسؤال‌رفتن به اصطلاح ارزش‌های آمریکایی است؛ هضم‌نشدن رفتار کسی که مرتکب این نوع قتل به‌صورت وحشیانه شده است. کنگره معتقد است غربی‌ها به ارزش‌های حقوق‌بشری و... پایبند هستند و حتی یکی از دلایلی که موجب شد آمریکا از انزوا خارج شود، این بود که باید ارزش‌های انسانی را به جهان خارج صادر می‌کرد. بنابراین این اقدام ترامپ ادعایی را که آمریکایی‌ها درباره حفظ ارزش‌های انسانی داشتند، نادیده انگاشت ولی از لحاظ ساختار حکومتی او مجاز است به روابط با عربستان ادامه دهد و تعاملاتی را که داشته، پیگیری کند.
این برخوردی است بین حفظ ارزش‌های انسانی یا منافع اقتصادی و امنیتی که درهرحال در آمریکا منتقدان و حامیانی دارد. کلاف رخدادهای خاورمیانه هر روز پیچیده‌تر می‌شود.

وضعیت ملک سلمان و فرزندش در مقام ولیعهد در ماه‌های گذشته به‌ویژه پس از قتل جمال خاشقجی با مشکلات جدی داخلی از جمله در عرصه سیاست خارجی روبه‌رو شده و فشارهای زیادی را در سطوح مختلف تجربه کرده است. در‌این‌میان ولیعهد سعودی فشارهای مضاعفی را تحمل می‌کند. فشارها و بازی روانی ترکیه، قطع همکاری ایالات متحده با ائتلاف یمن، تلاش کنگره برای جلوگیری از فروش تسلیحات به عربستان و پایان‌دادن به جنگ یمن، ناکامی در عرصه سیاسی و نظامی در یمن و متهم‌شدن محمد بن سلمان در قتل خاشقجی موجب شده بود تا حکومت عربستان سعودی متحمل فشارهای زیادی شود که آثار سوء بسیاری هم در عرصه داخلی برای این کشور به همراه داشت. در چنین شرایطی باید برای بقا و ترمیم چهره ملک سلمان و فرزندش محمد بن سلمان، فردی قربانی شده و همه تقصیرها و قصورها متوجه او می‌شد. در این زمینه نوک انگشت اتهامات متوجه عادل الجبیر شد؛ به‌ویژه اینکه او از خاندان پادشاهی هم نبود. البته همه‌کاره در عربستان سعودی محمد بن سلمان است و او تصمیم‌گیر و سیاست‌گذار اصلی است. در عربستان آرای مردم تأثیرگذار نیست، مجلس هم که وجود ندارد، این کشور یک شورای مشورتی دارد که آن‌هم انتخابی است و باز بیشترش اعضای آن خود خانواده سعودی هستند و تصمیم خود خانواده سعودی است که بن سلمان همچنان ولیعهد باشد یا اینکه مصلحتشان ایجاب کند ایشان کنار برود و دیگری به قدرت برسد. اگر ایشان کنار بروند و دیگری بیاید که مسئله‌ای نیست ولی اگر تأکید داشته باشند که ایشان باید باشد، تهدیداتی هم که در روابطشان با آمریکا هست، به جان خواهند خرید؛ چون تهدید خاصی هم برای عربستان وجود ندارد که از نظر امنیتی حمایت ویژه آمریکا را نیاز داشته باشد. روسیه هم خیلی مایل است رابطه جدیدی را با عربستان داشته باشد، ‌به‌عنوان اینکه هر دو بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت در جهان هستند، قبلا نیز با‌هم یک تعاملاتی را انجام دادند. بنابراین من بعید می‌دانم عربستان قبول کند که ولیعهدش برکنار شود؛ ولی به علت یک‌سری اقدامات داخلی و زندانی‌شدن برخی شاهزاده‌ها و گرفتن 700 میلیون دلار یا بیشتر از اعضای خانواده با عنوان مالیات، ‌شاید این سبب شده است که در درون خاندان سعودی هم افرادی باشند که نسبت به ایشان نظر مساعد نداشته باشند.

بن سلمان این روزها سراغ کشورهای آسیایی رفته است و در‌عین‌حال اکنون نیاز شدیدی به حمایت امنیتی حس نمی‌کند. در مقطعی در جهان جنگ سرد برقرار بود، ‌یک‌سری کشورها هم محور غیرمتعهد بودند ولی الان دیگر آن شرایط نیست. اتفاقا چین، روسیه و هند هم از نظر نفت و این مسائل روابط حسنه‌ای با عربستان دارند، روسیه هم که مایل است اگر چنین شرایطی پیش بیاید، رابطه نزدیک‌تری با عربستان برقرار کند؛ بنابراین درباره اینکه همه‌چیز با چراغ سبز آمریکا باشد، باید گفت از نظر امنیتی این نگرانی وجود ندارد.
فرض کنید ایران و عربستان اگر هم با هم منطقه‌ای دارند، دیگر آن رقابت دوره پیش از انقلاب وجود ندارد. رقابت در این منطقه بین ترکیه، عربستان و ایران بوده است. آن جایگاه ایران زمان شاه و بحث امنیت خلیج فارس با یک استراتژی دوستونی تعریف شده بود؛ یکی ستون مالی عربستان و دیگری ستون نظامی ایران. ولی عملا ستون مالی فقط سمبولیک بود؛ وگرنه هزینه‌اش را هم خود ایران تأمین می‌کرد و عربستان کوچک‌ترین نقشي نداشت.
عربستان متعهد شده بود که 400 میلیارد دلار در آمریکا سرمایه‌گذاری کند و 110 میلیارددلار هم از آمریکایی‌ها سلاح بخرد. این کشور احساس می‌کند آمریکا به آن احتیاج دارد. تصمیم عربستان به شکل خانوادگی و در قالب تصمیمات خاندان سعودی است، اعضای خانواده هستند که تصمیم می‌گیرند چه کسی باشد یا نباشد. بنابراین به نظر می‌رسد اگر بخواهند تجربه تقابل با آمریکا را داشته باشند، می‌خواهند در مقابل آن ایستادگی کنند؛ خوشحال هم می‌شوند که هزینه‌هایی را که قرار است به آمریکا بدهند، مستمسکی برای فشار روی آنها قرار دهند. البته در آمریکا رئیس‌جمهور قدرت بلامنازعی دارد و آزاد است برای مصالح و منافع آمریکا تصمیماتی را بگیرد که نیازی هم به کنگره نیست. از این‌رو ترامپ می‌تواند بدون پاسخ‌گو ‌بودن به کنگره برنامه‌هایی را پیش ببرد.
اما چیزی که در‌حال‌حاضر درباره قتل روزنامه‌نگار عربستانی و حمایت ترامپ از بن سلمان اتفاق افتاده زیرسؤال‌رفتن به اصطلاح ارزش‌های آمریکایی است؛ هضم‌نشدن رفتار کسی که مرتکب این نوع قتل به‌صورت وحشیانه شده است. کنگره معتقد است غربی‌ها به ارزش‌های حقوق‌بشری و... پایبند هستند و حتی یکی از دلایلی که موجب شد آمریکا از انزوا خارج شود، این بود که باید ارزش‌های انسانی را به جهان خارج صادر می‌کرد. بنابراین این اقدام ترامپ ادعایی را که آمریکایی‌ها درباره حفظ ارزش‌های انسانی داشتند، نادیده انگاشت ولی از لحاظ ساختار حکومتی او مجاز است به روابط با عربستان ادامه دهد و تعاملاتی را که داشته، پیگیری کند.
این برخوردی است بین حفظ ارزش‌های انسانی یا منافع اقتصادی و امنیتی که درهرحال در آمریکا منتقدان و حامیانی دارد. کلاف رخدادهای خاورمیانه هر روز پیچیده‌تر می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.