«مثنوی» بیبدیل مولانا
توفیق هـ. سبحانی
جلالالدین محمد بلخی به نوشته زندگینامهها و تذکرهها در سال 604ق / 1207م در بلخ به دنیا آمده، اما تولد واقعی او را باید در سال 672 ق / 1273م قرار داد. حیات واقعی او بعد از وفات رخ داده است. نمیدانیم در روز ولادت او در ششم ربیعالاول سال 604 ق / 1207م در بلخ چگونه مراسمی برپا شده است، اما میدانیم که روز یکشنبه پنجم جمادیالآخر سال 672 ق / هفدهم دسامبر 1273م در قونیه شب عرس بر پا شده که طنطنه و شکوه آن روز را باید در مناقبالعارفین افلاکی و رساله فریدونبناحمد سپهسالار مطالعه کرد. روز ولادت نباید از وفات سخن گفت، اما ناگزیر به شکوه این مرد شگرف در همه حال باید چشم دوخت. روز یکشنبه در سکوتی اندوهبار میگذشت. مولانا حالش بدتر شده بود. در قونیه هیچکس به چشم و سیمای دیگری نگاه نمیکرد. صدای هق هق گریه به گوش میرسید. همه آرام سخن میگفتند. روستاییان به شهر آمده بودند. آن روز هنگامی که خورشید بار دیگر اشعه زرین خود را بر قونیه میافشاند، مولانا دیدگان خود را بست. دفتر حیات ظاهری او پس از 68سال زندگی بسته شد، او را در قونیه در کنار مزار پدر به خاک سپردند.
زندگانی مولانا دو مرحله جدا از هم دارد و مولانا خود این دو مرحله را به زهد و ترانهگویی تقسیم کرده است:
زاهد بودم ترانهگويم كردي / سر فتنه بزم و بادهجويم كردي/ سجادهنشين با وقارم دیدی / بازيچه كودكان كويم كردي
در میان آثار پنجگانه مولانا، به استثنای مکتوبات وی که به زمان معین و موضوع مشخص منحصر نیست، مجالس سبعه مربوط به مرحله زهد او و سه کتاب دیگر مرتبط با مرحله ترانهگویی اوست.مولانا پیش از دیدار با شمس در حالوهوایی دیگر بود. بعد از ملاقات با شمس مولانا، مولانایی دیگر شد. زندهیاد استاد دکترمنوچهر مرتضوی بهدرستی گفته است که: «اگر نفس گرم و آتش کلام و نفوذ سحرآمیز شمس تبریز نبود، مولانایی با این عشقها و آتشها و آثار و افکار به وجود نمیآمد، و مولانا جلالالدین محمد، نظیر هزاران تن دیگر عمری در تدریس و افتاء به سر میبرد و گمنام و عادی چشم از جهان میپوشید.»از آثار مولانا مثنوی او بیبدیل است. کافی است که در اینباره نظر یکی از بزرگترین مولویشناسان ایران را در اینباره نقل کنم. زندهیاد استاد جلالالدین همایی با تاکید و اطمینان خاطر مینویسد: «... من به ضرس قاطع و یقین جازم معتقدم و میگویم که هیچ کتابی از ساختههای فکر و قلم بشری به اندازه مثنویشریف مولوی افکار تازه ارزنده و مطالب زنده جاودانی ندارد؛ بهطوری که اگر پیشرفت سریع و حیرتانگیز تمدن و علوم و معارف بشری، به فرض محال کلی کتب و آثار نظم و نثر
قدیم ساخته قلم و فکر بشر را در هم نوردد و همه را باطل کند، یا به عبارت دیگر جمیع موالید فکری و علمی گذشتگان بمیرد، هنوز مثنوی مولوی زنده و پیش و قافلهسالار اصلاح نفوس و سردفتر علوم و معارف بشری و مظهر اتمّ«آنکه نمردهست و نمیرد تویی» خواهد بود. خلاصه اینکه افکار و عقاید مولوی که در منظومه مثنوی و دیگر آثار او پراکنده است، دریایی عظیم است که به قعر آن نتوان رسید. خود مولوی میگوید: گر شود بیشه قلم دریا مدید / مثنوی را نیست پایان پدید ...»اما مثنوی و دیگر آثار مولانا امروزه در بوته نسیان افتاده و مغفول مانده است. رسانههای عمومی ما از جنبههای تمثیلی، داستانی، تاریخی، کلامی، ادبی، اجتماعی و ... آثار مولانا میتوانند بهرهها ببرند و اندیشههای این داهی و آشنا به زوایای ذهن بشر را به میان مردم برند و به برگزاری یکشب در سال برای بزرگداشت تولد و شبی دیگر برای وفات او بسنده نکنند. بگذارند مردم بدانند که همهکاره عشق است. با مطلعی از یک غزل مولانا که به عشق اختیار تام داده است مطلبم را پایان میدهم:
به جان عشق که از بهرِ عشقِ دانه و دام
که عزمِ صد سفرستم ز روم تا سوي شام
نميخورم به حلال و حرام من سوگند
به جان عشق که بالاست از حلال و حرام
جلالالدین محمد بلخی به نوشته زندگینامهها و تذکرهها در سال 604ق / 1207م در بلخ به دنیا آمده، اما تولد واقعی او را باید در سال 672 ق / 1273م قرار داد. حیات واقعی او بعد از وفات رخ داده است. نمیدانیم در روز ولادت او در ششم ربیعالاول سال 604 ق / 1207م در بلخ چگونه مراسمی برپا شده است، اما میدانیم که روز یکشنبه پنجم جمادیالآخر سال 672 ق / هفدهم دسامبر 1273م در قونیه شب عرس بر پا شده که طنطنه و شکوه آن روز را باید در مناقبالعارفین افلاکی و رساله فریدونبناحمد سپهسالار مطالعه کرد. روز ولادت نباید از وفات سخن گفت، اما ناگزیر به شکوه این مرد شگرف در همه حال باید چشم دوخت. روز یکشنبه در سکوتی اندوهبار میگذشت. مولانا حالش بدتر شده بود. در قونیه هیچکس به چشم و سیمای دیگری نگاه نمیکرد. صدای هق هق گریه به گوش میرسید. همه آرام سخن میگفتند. روستاییان به شهر آمده بودند. آن روز هنگامی که خورشید بار دیگر اشعه زرین خود را بر قونیه میافشاند، مولانا دیدگان خود را بست. دفتر حیات ظاهری او پس از 68سال زندگی بسته شد، او را در قونیه در کنار مزار پدر به خاک سپردند.
زندگانی مولانا دو مرحله جدا از هم دارد و مولانا خود این دو مرحله را به زهد و ترانهگویی تقسیم کرده است:
زاهد بودم ترانهگويم كردي / سر فتنه بزم و بادهجويم كردي/ سجادهنشين با وقارم دیدی / بازيچه كودكان كويم كردي
در میان آثار پنجگانه مولانا، به استثنای مکتوبات وی که به زمان معین و موضوع مشخص منحصر نیست، مجالس سبعه مربوط به مرحله زهد او و سه کتاب دیگر مرتبط با مرحله ترانهگویی اوست.مولانا پیش از دیدار با شمس در حالوهوایی دیگر بود. بعد از ملاقات با شمس مولانا، مولانایی دیگر شد. زندهیاد استاد دکترمنوچهر مرتضوی بهدرستی گفته است که: «اگر نفس گرم و آتش کلام و نفوذ سحرآمیز شمس تبریز نبود، مولانایی با این عشقها و آتشها و آثار و افکار به وجود نمیآمد، و مولانا جلالالدین محمد، نظیر هزاران تن دیگر عمری در تدریس و افتاء به سر میبرد و گمنام و عادی چشم از جهان میپوشید.»از آثار مولانا مثنوی او بیبدیل است. کافی است که در اینباره نظر یکی از بزرگترین مولویشناسان ایران را در اینباره نقل کنم. زندهیاد استاد جلالالدین همایی با تاکید و اطمینان خاطر مینویسد: «... من به ضرس قاطع و یقین جازم معتقدم و میگویم که هیچ کتابی از ساختههای فکر و قلم بشری به اندازه مثنویشریف مولوی افکار تازه ارزنده و مطالب زنده جاودانی ندارد؛ بهطوری که اگر پیشرفت سریع و حیرتانگیز تمدن و علوم و معارف بشری، به فرض محال کلی کتب و آثار نظم و نثر
قدیم ساخته قلم و فکر بشر را در هم نوردد و همه را باطل کند، یا به عبارت دیگر جمیع موالید فکری و علمی گذشتگان بمیرد، هنوز مثنوی مولوی زنده و پیش و قافلهسالار اصلاح نفوس و سردفتر علوم و معارف بشری و مظهر اتمّ«آنکه نمردهست و نمیرد تویی» خواهد بود. خلاصه اینکه افکار و عقاید مولوی که در منظومه مثنوی و دیگر آثار او پراکنده است، دریایی عظیم است که به قعر آن نتوان رسید. خود مولوی میگوید: گر شود بیشه قلم دریا مدید / مثنوی را نیست پایان پدید ...»اما مثنوی و دیگر آثار مولانا امروزه در بوته نسیان افتاده و مغفول مانده است. رسانههای عمومی ما از جنبههای تمثیلی، داستانی، تاریخی، کلامی، ادبی، اجتماعی و ... آثار مولانا میتوانند بهرهها ببرند و اندیشههای این داهی و آشنا به زوایای ذهن بشر را به میان مردم برند و به برگزاری یکشب در سال برای بزرگداشت تولد و شبی دیگر برای وفات او بسنده نکنند. بگذارند مردم بدانند که همهکاره عشق است. با مطلعی از یک غزل مولانا که به عشق اختیار تام داده است مطلبم را پایان میدهم:
به جان عشق که از بهرِ عشقِ دانه و دام
که عزمِ صد سفرستم ز روم تا سوي شام
نميخورم به حلال و حرام من سوگند
به جان عشق که بالاست از حلال و حرام
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.