با رمزارزها چه باید کرد؟
مجید عینیان.کارشناس ارشد پژوهشی، گروه بانکداری الکترونیک، پژوهشکده پولی و بانکی
بلاکچین فناوری نوینی است که در همه دنیا با رمزارزها از جمله بیتکوین شناخته شد. استفاده از بلاکچین محدود به رمزارزها نیست و بیتکوین و دیگر رمزارزها فقط یکی از موارد استفاده بلاکچین محسوب میشود. بلاکچین برای ذخیرهسازی دادههای هرگونه سیستم مبادلاتی میتواند استفاده شود. مهمترین ویژگی بلاکچین استفاده از پایگاههای داده توزیعشده است که در آن امنیت و عدم تغییر دادهها بر پایه رمزنگاری و الگوریتمهای ریاضی تضمین میشود. این روزها جهان تکنولوژی در حال تمرین برای کشف انواع استفادههای بلاکچین است. طبیعی است که برخی از ابداعات بر پایه این فناوری تنها هیجانی بوده و در آینده استفاده نشوند، با وجود این، احتمال میرود برخی استفادههای بلاکچین تحولات عظیمی در صنایع مختلف از جمله بانکداری ایجاد کند. فناوری بلاکچین راه را برای افرادی که همدیگر را نمیشناسند، هموار میکند تا بر اساس وضعیت پایگاه داده و بدون دخالت شخص ثالث (مانند بانکها) به توافق برسند. در نتیجه خدماتی همچون پرداختها میتواند بر پایه تکنولوژی بلاکچین انجام شود.
به این ترتیب، اولین استفاده عمومی بلاکچین رمزارزها بهعنوان ابزار پرداخت است. البته رمزارزهای معروف کنونی در واقع نوعی پول خصوصی محسوب میشوند که از سوی هیچ دولت یا بانک مرکزی در جهان حمایت نمیشوند. در علم اقتصاد موضوع پول خصوصی که از سوی بانکهای مرکزی یا دولتها پشتیبانی نمیشوند، خیلی کمتر از پول عمومی (پول منتشرشده به وسیله بانک مرکزی) تحلیل و بررسی شده است. پول بدون پشتوانه (فیات) بر مبنای اعتماد عمومی بنا میشود و معمولا پشتوانه این اعتماد حمایت دولت است. حتی در برهههایی از تاریخ که پول خصوصی مرسوم بوده، پول خصوصی با پشتوانه (معمولا طلا) بوده است. پشتوانه اعتماد برای پولهای بدون پشتوانه غیردولتی همچون بیتکوین چندان معلوم نیست. به این ترتیب، نوسانات عجیبی در ارزش این رمزارزها نیز مشاهده میشود. البته ویژگیهای مثبت بیتکوین و رمزارزهای دیگر در طراحی رمزارزهای بانکهای مرکزی آینده استفاده خواهند شد، ولی به نظر میرسد بیتکوین ویژگیهای لازم اقتصادی پول را ندارد.
با کسب دانش بیشتر درباره رمزارزها و فناوری بلاکچین میتوان توصیههای سیاستگذاری ارائه کرد. باید بدانیم رمزارزی که از سوی بانک مرکزی کشور منتشر نشده است، همچون هر ارز دیگری نباید جانشین پول داخلی در مبادلات شود. در مطالعات اقتصادی اثر استفاده از ارزهای کشورهای دیگر به جای پول داخلی که به دلاریزهشدن معروف است، بررسی و به دلایل مختلف آثار منفی آن مشاهده شده است. البته ریسک استفاده از رمزارزها به جای پول داخلی، بیشتر از ارزهای خارجی است، چراکه امکانات انتقال مبالغ بالا معمولا برای ارز خارجی فراهم نیست، ولی رمزارزها این امکان را ممکن است فراهم کنند. به این ترتیب، خطر استفاده از رمزارزهای خارجی به جای پول داخلی برای همه بانکهای مرکزی جهان اهمیت دارد.
ریسک دیگر مربوط به رمزارزها، استفاده از آنها بهعنوان ابزار سرمایهگذاری است. این موضوع بهویژه با افزایش قابل توجه ارزش بیتکوین در سالهای گذشته مورد توجه قرار گرفته است. باید توجه کنیم که سرمایهگذاری در بیتکوین ارزشی بر امکانات اقتصادی کشور نمیافزاید. سرمایهگذاری در بیتکوین به نوعی خروج سرمایه محسوب میشود که فقط در کشورهایی با حساب سرمایه باز مورد پذیرش است. نظام اقتصادی ایران سازگار با این موضوع نیست و در نتیجه قاعدتا نباید بیتکوین و دیگر رمزارزها ابزار سرمایهگذاری به حساب آیند؛ همچنان که ارز کشورهای دیگر مانند دلار نباید ابزار سرمایهگذاری باشند. طبق قوانین کشور، میزان ارز نگهداریشده از سوی افراد محدود است و در نتیجه بیتکوین و دیگر رمزارزها نیز باید مشمول این قوانین باشند.
هر فعالیت اقتصادیای که ارزآوری برای کشور داشته باشد، ارزشمند است. این شامل فعالیتهایی نیز میشود که رمزارز برای کشور فراهم میکنند. چه فروش کالاها و خدمات به گردشگران خارجی و چه صادرات با استفاده از رمزارزها انجام شود، میتواند توان وارداتی کشور از طریق رمزارزها را بیشتر کند. با همین استدلال میتوان نتیجه گرفت استخراج رمزارزها (معروف به ماینینگ) نیز در صورت صرفه درآمدها به هزینهها، فعالیت اقتصادی مفیدی محسوب شود. با این حال، در جهان تجارت امروز، استفاده از رمزارزها در مبادلات اقتصادی بینالمللی چندان مرسوم نیست و در نتیجه قاعدتا تقاضای چندانی برای رمزارزها برای واردات وجود ندارد و تقاضای اصلی در واقع همان تقاضای سرمایهگذاری است که مورد تأیید نیست.
در رمزارزهایی همچون بیتکوین صاحب یک کیف پول میتواند ناشناس باشد و در نتیجه برخی پیشنهاد میکنند برای دورزدن تحریمها استفاده شود، با این حال، باید بدانیم کل مبادلات بیتکوین به صورت عمومی در پایگاه داده توزیعشده بیتکوین نگهداری میشود و در نتیجه همه مبادلات قابل بررسی است. با اینکه همه تراکنشها به صورت عمومی ذخیره میشوند، طرفین مبادله فقط با کد کیف پول شناخته میشوند و در نتیجه اگرچه احتمالا بتوان برای مبادلات کوچک که حساسیتبرانگیز نباشد از بیتکوین استفاده کرد، تراکنشهای با مبالغ بزرگ حتی بدون شناسایی طرفین مبادله کاملا واضح خوهند بود و مطمئنا نمیتوان برای دورزدن تحریمهای فروش نفت یا مشتقات نفتی از بیتکوین استفاده کرد.
با اینکه رمزارزهای بدون پشتوانه بانکهای مرکزی نمونهای از استفاده بلاکچین هستند که زودتر از دیگر استفادههای آن جهانی شدهاند، به نظر نمیرسد مهمترین استفاده این فناوری باشند. بانکهای مرکزی در حال بررسی انتشار رمزارزهای با پشتوانه دولت هستند. قراردادهای هوشمند یکی دیگر از امیدهای آتی بلاکچین است. انتقال بینالمللی پول بین بانکها و ارائه سیستمی جایگزین برای سوییفت میتواند یکی دیگر از کاربردهای بلاکچین باشد. اعتبارسنجی مشتریان بهویژه بنگاههای کوچک و متوسط و شناسایی مشتریان و کاهش تقلب، از افقهای آتی استفاده از بلاکچین در صنعت بانکداری است. بازار اوراق بهادار نیز میتواند از این فناوری بهرهمند شود.
با توجه به آنچه گفته شد، به نظر میرسد تصمیمات بانک مرکزی درباره رمزارزها و فناوری بلاکچین بهویژه در دو عرصه استفاده از رمزارزهای خارجی برای جایگزینی ریال در مبادلات داخل کشور و نیز بهعنوان ابزار سرمایهگذاری منطقی و منطبق بر دانش اقتصادی است. البته تلاش برای ابداعات جدید مانند پیادهسازی فناوری بلاکچین در موضوعات مختلف امری مقبول است و باید از آن حمایت شود.
بلاکچین فناوری نوینی است که در همه دنیا با رمزارزها از جمله بیتکوین شناخته شد. استفاده از بلاکچین محدود به رمزارزها نیست و بیتکوین و دیگر رمزارزها فقط یکی از موارد استفاده بلاکچین محسوب میشود. بلاکچین برای ذخیرهسازی دادههای هرگونه سیستم مبادلاتی میتواند استفاده شود. مهمترین ویژگی بلاکچین استفاده از پایگاههای داده توزیعشده است که در آن امنیت و عدم تغییر دادهها بر پایه رمزنگاری و الگوریتمهای ریاضی تضمین میشود. این روزها جهان تکنولوژی در حال تمرین برای کشف انواع استفادههای بلاکچین است. طبیعی است که برخی از ابداعات بر پایه این فناوری تنها هیجانی بوده و در آینده استفاده نشوند، با وجود این، احتمال میرود برخی استفادههای بلاکچین تحولات عظیمی در صنایع مختلف از جمله بانکداری ایجاد کند. فناوری بلاکچین راه را برای افرادی که همدیگر را نمیشناسند، هموار میکند تا بر اساس وضعیت پایگاه داده و بدون دخالت شخص ثالث (مانند بانکها) به توافق برسند. در نتیجه خدماتی همچون پرداختها میتواند بر پایه تکنولوژی بلاکچین انجام شود.
به این ترتیب، اولین استفاده عمومی بلاکچین رمزارزها بهعنوان ابزار پرداخت است. البته رمزارزهای معروف کنونی در واقع نوعی پول خصوصی محسوب میشوند که از سوی هیچ دولت یا بانک مرکزی در جهان حمایت نمیشوند. در علم اقتصاد موضوع پول خصوصی که از سوی بانکهای مرکزی یا دولتها پشتیبانی نمیشوند، خیلی کمتر از پول عمومی (پول منتشرشده به وسیله بانک مرکزی) تحلیل و بررسی شده است. پول بدون پشتوانه (فیات) بر مبنای اعتماد عمومی بنا میشود و معمولا پشتوانه این اعتماد حمایت دولت است. حتی در برهههایی از تاریخ که پول خصوصی مرسوم بوده، پول خصوصی با پشتوانه (معمولا طلا) بوده است. پشتوانه اعتماد برای پولهای بدون پشتوانه غیردولتی همچون بیتکوین چندان معلوم نیست. به این ترتیب، نوسانات عجیبی در ارزش این رمزارزها نیز مشاهده میشود. البته ویژگیهای مثبت بیتکوین و رمزارزهای دیگر در طراحی رمزارزهای بانکهای مرکزی آینده استفاده خواهند شد، ولی به نظر میرسد بیتکوین ویژگیهای لازم اقتصادی پول را ندارد.
با کسب دانش بیشتر درباره رمزارزها و فناوری بلاکچین میتوان توصیههای سیاستگذاری ارائه کرد. باید بدانیم رمزارزی که از سوی بانک مرکزی کشور منتشر نشده است، همچون هر ارز دیگری نباید جانشین پول داخلی در مبادلات شود. در مطالعات اقتصادی اثر استفاده از ارزهای کشورهای دیگر به جای پول داخلی که به دلاریزهشدن معروف است، بررسی و به دلایل مختلف آثار منفی آن مشاهده شده است. البته ریسک استفاده از رمزارزها به جای پول داخلی، بیشتر از ارزهای خارجی است، چراکه امکانات انتقال مبالغ بالا معمولا برای ارز خارجی فراهم نیست، ولی رمزارزها این امکان را ممکن است فراهم کنند. به این ترتیب، خطر استفاده از رمزارزهای خارجی به جای پول داخلی برای همه بانکهای مرکزی جهان اهمیت دارد.
ریسک دیگر مربوط به رمزارزها، استفاده از آنها بهعنوان ابزار سرمایهگذاری است. این موضوع بهویژه با افزایش قابل توجه ارزش بیتکوین در سالهای گذشته مورد توجه قرار گرفته است. باید توجه کنیم که سرمایهگذاری در بیتکوین ارزشی بر امکانات اقتصادی کشور نمیافزاید. سرمایهگذاری در بیتکوین به نوعی خروج سرمایه محسوب میشود که فقط در کشورهایی با حساب سرمایه باز مورد پذیرش است. نظام اقتصادی ایران سازگار با این موضوع نیست و در نتیجه قاعدتا نباید بیتکوین و دیگر رمزارزها ابزار سرمایهگذاری به حساب آیند؛ همچنان که ارز کشورهای دیگر مانند دلار نباید ابزار سرمایهگذاری باشند. طبق قوانین کشور، میزان ارز نگهداریشده از سوی افراد محدود است و در نتیجه بیتکوین و دیگر رمزارزها نیز باید مشمول این قوانین باشند.
هر فعالیت اقتصادیای که ارزآوری برای کشور داشته باشد، ارزشمند است. این شامل فعالیتهایی نیز میشود که رمزارز برای کشور فراهم میکنند. چه فروش کالاها و خدمات به گردشگران خارجی و چه صادرات با استفاده از رمزارزها انجام شود، میتواند توان وارداتی کشور از طریق رمزارزها را بیشتر کند. با همین استدلال میتوان نتیجه گرفت استخراج رمزارزها (معروف به ماینینگ) نیز در صورت صرفه درآمدها به هزینهها، فعالیت اقتصادی مفیدی محسوب شود. با این حال، در جهان تجارت امروز، استفاده از رمزارزها در مبادلات اقتصادی بینالمللی چندان مرسوم نیست و در نتیجه قاعدتا تقاضای چندانی برای رمزارزها برای واردات وجود ندارد و تقاضای اصلی در واقع همان تقاضای سرمایهگذاری است که مورد تأیید نیست.
در رمزارزهایی همچون بیتکوین صاحب یک کیف پول میتواند ناشناس باشد و در نتیجه برخی پیشنهاد میکنند برای دورزدن تحریمها استفاده شود، با این حال، باید بدانیم کل مبادلات بیتکوین به صورت عمومی در پایگاه داده توزیعشده بیتکوین نگهداری میشود و در نتیجه همه مبادلات قابل بررسی است. با اینکه همه تراکنشها به صورت عمومی ذخیره میشوند، طرفین مبادله فقط با کد کیف پول شناخته میشوند و در نتیجه اگرچه احتمالا بتوان برای مبادلات کوچک که حساسیتبرانگیز نباشد از بیتکوین استفاده کرد، تراکنشهای با مبالغ بزرگ حتی بدون شناسایی طرفین مبادله کاملا واضح خوهند بود و مطمئنا نمیتوان برای دورزدن تحریمهای فروش نفت یا مشتقات نفتی از بیتکوین استفاده کرد.
با اینکه رمزارزهای بدون پشتوانه بانکهای مرکزی نمونهای از استفاده بلاکچین هستند که زودتر از دیگر استفادههای آن جهانی شدهاند، به نظر نمیرسد مهمترین استفاده این فناوری باشند. بانکهای مرکزی در حال بررسی انتشار رمزارزهای با پشتوانه دولت هستند. قراردادهای هوشمند یکی دیگر از امیدهای آتی بلاکچین است. انتقال بینالمللی پول بین بانکها و ارائه سیستمی جایگزین برای سوییفت میتواند یکی دیگر از کاربردهای بلاکچین باشد. اعتبارسنجی مشتریان بهویژه بنگاههای کوچک و متوسط و شناسایی مشتریان و کاهش تقلب، از افقهای آتی استفاده از بلاکچین در صنعت بانکداری است. بازار اوراق بهادار نیز میتواند از این فناوری بهرهمند شود.
با توجه به آنچه گفته شد، به نظر میرسد تصمیمات بانک مرکزی درباره رمزارزها و فناوری بلاکچین بهویژه در دو عرصه استفاده از رمزارزهای خارجی برای جایگزینی ریال در مبادلات داخل کشور و نیز بهعنوان ابزار سرمایهگذاری منطقی و منطبق بر دانش اقتصادی است. البته تلاش برای ابداعات جدید مانند پیادهسازی فناوری بلاکچین در موضوعات مختلف امری مقبول است و باید از آن حمایت شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.