|

بازگشت دلار به کانال ميانگين

حامد هدائي.روان‌کاو فروش ايران

اين روزها سؤال مهم خيلي از افراد اين است که چرا قيمت ارز با منطق سال‌هاي قبل، يعني پيش از شروع سال نو، روند صعودي شديدي را طي نمي‌کند. در اين خصوص عده‌اي معتقدند که ظرف دلار آن‌قدر لبريز شده است که جايي براي رشد بيش از اين ندارد و عده‌اي هم يا به سياست‌گذاري‌هاي جهاني تکيه مي‌کنند يا معتقدند که نبود کشش خريد در بخش مصرف‌کننده مانع رشد قيمت دلار در روزهاي آتي خواهد شد. اما اصل مهم اين است که چرا به جاي پيش‌بيني افزايش يا کاهش قيمت ارز به دنبال منطق قيمت‌گذاري در بازارهاي مالي نيستيم. صحبت از پيش‌بيني قيمت‌ها که به ميان مي‌آيد، ناگزير به عواملي برمي‌خوريم که در بيشتر اوقات هيچ کنترلي بر آنها نداريم و همين عوامل که در بافت عدم قطعيت و خارج از کنترل شکل مي‌گيرند، به مهم‌ترين شرايط تأثيرگذار در شکل‌گيري خطاي پيش‌بيني تبديل مي‌شوند. اين فکر که افراد، نتايج را در چارچوب برد و باخت ارزيابي مي‌کنند و اينکه باخت‌ها بزرگ‌تر از بردها به نظر مي‌آيند، هيچ‌کس را غافلگير نمي‌کند. مغز بشر و ديگر حيوانات به گونه‌اي طراحي شده است که اخبار بد را در اولويت قرار دهد.
تهديدات بر موقعيت برتري دارند و بايد چنين باشند تا سياست‌گذاران بازار بر همين اساس سازوکارهاي قيمت‌گذاري خود را طراحي کنند. واقعيت اين است که ما با نيروي بيشتري به اين سمت هدايت مي‌شويم که از باخت اجتناب کنيم، تا اينکه به برد دست يابيم. نقطه بازگشت گاهي وضعيت کنوني است، اما امکان دارد هدفي در آينده نيز باشد. طبق اين قاعده، قيمت يا دستمزد کنوني نوعي نقطه بازگشت را تعيين مي‌کند که افراد آن را معياري براي حق و ناحق در نظر مي‌گيرند که نبايد زير پا گذاشته شود. يکي از قوانين پايه انصاف اين است که سوءاستفاده از قدرت بازار براي تحميل باخت بر مصرف‌کننده پذيرفتني نيست. فرض بر اين است که کارفرماياني که از قوانين انصاف تخطي مي‌کنند، با کاهش توليد مجازات مي‌شوند و مشتريان نيز، از قرار معلوم، قيمت‌هاي پايين‌تر را به عنوان نقطه بازگشت در نظر مي‌گيرند و حس مي‌کنند با پرداخت مبلغي بيشتر از اين قيمت، متحمل باخت مي‌شوند.
وقتي افراد در جايگاهي باشند که بتوانند مقابله‌به‌مثل كنند، تحميل باخت غيرمنصفانه بر آنان ممکن است مخاطره‌آميز باشد. با اين حال اگر بخواهيم بر اساس قاعده بازگشت به ميانگين حدس‌هايي درخصوص قيمت آتي دلار بزنيم به دو مؤلفه اصلي يعني قيمت اوليه قبل از فرايند رشد شديد دلار و قيمت نهايي، يعني بالاترين رشد اخير آن نياز خواهيم داشت. به عنوان مثال اگر در روند يک‌ساله، پايين‌ترين نرخ دلار را قبل از شروع رشد قيمتي، سه ‌هزار تومان در نظر بگيريم و بالاترين قيمت را در سقف 18 هزار تومان چندماهه اخير قرار دهيم، طبق قاعده بازگشت به ميانگين، به علت تشکيل حباب در 18 هزار تومان، قيمت واقعي به سمت ميانگين اين دو نقطه باز خواهد گشت؛ يعني جمع اين دو قيمت تقسيم بر دو که مي‌شود 10هزارو 500 تومان. اين قاعده درخصوص قيمت مسکن، سکه، طلا و حتي بازار سرمايه مي‌تواند صادق باشد. قاعده ديگري که قبل از فرايند رشد اتفاق مي‌افتد، آبشار دسترس‌پذيري ناميده مي‌شود. آبشار دسترس‌پذيري توالي مستقلي از رويدادهاست که امکان دارد از گزارش رسانه‌اي يک رويداد به نسبت کوچک آغاز و به وحشتي عمومي و کارکرد دولتي بسيار بزرگ تبديل شده باشد.
در برخي از موقعيت‌ها يک داستان رسانه‌اي در مورد خطرهاي احتمالي توجه قسمتي از عموم را جلب مي‌کند که تحريک شده و احساس نگراني مي‌کنند. اين واکنش احساسي به خودي خود يک داستان است که پوشش رسانه‌اي بيشتري ايجاد مي‌کند که آن نيز نگراني و درگيري بسيار بيشتري را به وجود مي‌آورد. طبق اين قاعده اگر بخواهيم دلار به‌شدت افزايش يابد، نبايد اجازه بدهيم جريان اخبار نگران‌کننده افزايش قيمت دلار متوقف شود. رسانه‌ها در جريان رقابت براي داشتن تيترهاي جلب‌توجه‌کننده، تا جايي که امکان دارد، در خطر‌ها اغراق مي‌کنند. موضوع از نظر سياسي اهميت مي‌يابد، زيرا همه افراد به آن فکر مي‌کنند و واکنش نظام سياسي نيز با توجه به‌شدت عقايد عمومي تعيين مي‌شود و در اين زمان آبشار دسترس‌پذيري، اولويت‌ها را تغيير مي‌دهد. قاعده بر اين است که، محدوديت‌هاي پايه‌اي در توانايي ذهن ما براي مواجهه با خطر باعث مي‌شود يا خطر را کلا ناديده بگيريم يا ارزش بيش از حدي به آن مي‌دهيم. حد وسطي وجود ندارد. ميزان نگراني با احتمال خطر هماهنگي ندارد، شما مدام به صورت‌مسئله و داستان وحشتناک افزايش قيمت دلار فکر مي‌کنيد و اصلا درباره مخرج کسر نمي‌انديشيد که شامل خيلي از موارد بي‌خطر است. مصرف‌کنندگان مستعد اين هستند که احتمال فاجعه را دست بالا بگيرند و اين احتمال سبب ايجاد آبشار دسترسي‌پذيري براي توليد شايعاتي مي‌شود که ناامني اقتصادي را چندصد برابر در جامعه گسترش دهد. وقتي بخشي از مغز کلمه داشتن را تشخيص مي‌دهد، به جانب گزينه قطعي متمايل شود و هنگامي که باخت را تشخيص مي‌دهد، خلاف همان گزينه را انتخاب مي‌کند. اين قاعده که شاخص عقلانيت نام دارد، نشان مي‌دهد که چطور افزايش قيمت دلار در چارچوب (باخت پول) مي‌تواند به ساير کالاهاي مصرفي مثل مواد غذايي سرايت کند تا دردشناختي مازاد پرداخت با گران‌شدن مواد غذايي، خودرو يا هر کالاي ديگري کاهش يابد و آبشار دسترسي‌پذيري در تشديد دردشناختي جايگاه بسزايي دارد. مورد مهم ديگر اثري است به نام لنگر که در زندگي روزمره بسيار رايج و پراهميت است.
لنگر هنگامي رخ مي‌دهد که افراد، بدون تخمين کميتي، ارزش خاصي براي آن کميت ناشناخته در نظر مي‌گيرند. به عنوان مثال، اگر از ما بپرسند قيمت يک دلار 12 هزار تومان است يا خير!؟ تخمين ما معمولا اعداد بالاتري را نشان خواهد داد، تا اينکه پرسش لنگرگاه مثلا شش هزار تومان را عنوان کرده باشد. هر قيمتي که به مصرف‌کننده به عنوان يک راه‌حل پيشنهاد شود، عامل شکل‌گيري لنگر است. قضاوت مصرف‌کنندگان تحت تأثير اعدادي قرار مي‌گيرد که آشکارا هيچ اطلاعاتي دربر ندارند. قاعده ايجاد لنگرگاه ذهني براي تنظيم قيمت در موقعيت‌هاي نامشخص (تورم که خود محصول چنين موقعيت‌هايي است) کاربرد فراواني دارد. روش کار به اين شکل است که از يک عدد لنگر براي قيمت‌گذاري ارز شروع کنيم، اعدادي که بسيار زياد يا کم هستند را ارزيابي کنيم و کم‌کم تخمين خود را با حرکت ذهني مصرف‌کنندگان از عدد لنگر تنظيم کنيم، اين تنظيم عموما پيش‌تر از موعد و به سرعت صورت مي‌گيرد، زيرا مصرف‌کنندگان وقتي دچار ترديد مي‌شوند که آيا بايد فرايند خريد را ادامه دهند يا نه، دست از تلاش مي‌کشند. سازوکار رواني که باعث ايجاد لنگر مي‌شود خريداران ارز را به شدت تأثيرپذير مي‌کند و مسلما هميشه افرادي هستند که تمايل دارند و قادرند از ساده‌لوحي اين خريداران سوء استفاده کنند.

اين روزها سؤال مهم خيلي از افراد اين است که چرا قيمت ارز با منطق سال‌هاي قبل، يعني پيش از شروع سال نو، روند صعودي شديدي را طي نمي‌کند. در اين خصوص عده‌اي معتقدند که ظرف دلار آن‌قدر لبريز شده است که جايي براي رشد بيش از اين ندارد و عده‌اي هم يا به سياست‌گذاري‌هاي جهاني تکيه مي‌کنند يا معتقدند که نبود کشش خريد در بخش مصرف‌کننده مانع رشد قيمت دلار در روزهاي آتي خواهد شد. اما اصل مهم اين است که چرا به جاي پيش‌بيني افزايش يا کاهش قيمت ارز به دنبال منطق قيمت‌گذاري در بازارهاي مالي نيستيم. صحبت از پيش‌بيني قيمت‌ها که به ميان مي‌آيد، ناگزير به عواملي برمي‌خوريم که در بيشتر اوقات هيچ کنترلي بر آنها نداريم و همين عوامل که در بافت عدم قطعيت و خارج از کنترل شکل مي‌گيرند، به مهم‌ترين شرايط تأثيرگذار در شکل‌گيري خطاي پيش‌بيني تبديل مي‌شوند. اين فکر که افراد، نتايج را در چارچوب برد و باخت ارزيابي مي‌کنند و اينکه باخت‌ها بزرگ‌تر از بردها به نظر مي‌آيند، هيچ‌کس را غافلگير نمي‌کند. مغز بشر و ديگر حيوانات به گونه‌اي طراحي شده است که اخبار بد را در اولويت قرار دهد.
تهديدات بر موقعيت برتري دارند و بايد چنين باشند تا سياست‌گذاران بازار بر همين اساس سازوکارهاي قيمت‌گذاري خود را طراحي کنند. واقعيت اين است که ما با نيروي بيشتري به اين سمت هدايت مي‌شويم که از باخت اجتناب کنيم، تا اينکه به برد دست يابيم. نقطه بازگشت گاهي وضعيت کنوني است، اما امکان دارد هدفي در آينده نيز باشد. طبق اين قاعده، قيمت يا دستمزد کنوني نوعي نقطه بازگشت را تعيين مي‌کند که افراد آن را معياري براي حق و ناحق در نظر مي‌گيرند که نبايد زير پا گذاشته شود. يکي از قوانين پايه انصاف اين است که سوءاستفاده از قدرت بازار براي تحميل باخت بر مصرف‌کننده پذيرفتني نيست. فرض بر اين است که کارفرماياني که از قوانين انصاف تخطي مي‌کنند، با کاهش توليد مجازات مي‌شوند و مشتريان نيز، از قرار معلوم، قيمت‌هاي پايين‌تر را به عنوان نقطه بازگشت در نظر مي‌گيرند و حس مي‌کنند با پرداخت مبلغي بيشتر از اين قيمت، متحمل باخت مي‌شوند.
وقتي افراد در جايگاهي باشند که بتوانند مقابله‌به‌مثل كنند، تحميل باخت غيرمنصفانه بر آنان ممکن است مخاطره‌آميز باشد. با اين حال اگر بخواهيم بر اساس قاعده بازگشت به ميانگين حدس‌هايي درخصوص قيمت آتي دلار بزنيم به دو مؤلفه اصلي يعني قيمت اوليه قبل از فرايند رشد شديد دلار و قيمت نهايي، يعني بالاترين رشد اخير آن نياز خواهيم داشت. به عنوان مثال اگر در روند يک‌ساله، پايين‌ترين نرخ دلار را قبل از شروع رشد قيمتي، سه ‌هزار تومان در نظر بگيريم و بالاترين قيمت را در سقف 18 هزار تومان چندماهه اخير قرار دهيم، طبق قاعده بازگشت به ميانگين، به علت تشکيل حباب در 18 هزار تومان، قيمت واقعي به سمت ميانگين اين دو نقطه باز خواهد گشت؛ يعني جمع اين دو قيمت تقسيم بر دو که مي‌شود 10هزارو 500 تومان. اين قاعده درخصوص قيمت مسکن، سکه، طلا و حتي بازار سرمايه مي‌تواند صادق باشد. قاعده ديگري که قبل از فرايند رشد اتفاق مي‌افتد، آبشار دسترس‌پذيري ناميده مي‌شود. آبشار دسترس‌پذيري توالي مستقلي از رويدادهاست که امکان دارد از گزارش رسانه‌اي يک رويداد به نسبت کوچک آغاز و به وحشتي عمومي و کارکرد دولتي بسيار بزرگ تبديل شده باشد.
در برخي از موقعيت‌ها يک داستان رسانه‌اي در مورد خطرهاي احتمالي توجه قسمتي از عموم را جلب مي‌کند که تحريک شده و احساس نگراني مي‌کنند. اين واکنش احساسي به خودي خود يک داستان است که پوشش رسانه‌اي بيشتري ايجاد مي‌کند که آن نيز نگراني و درگيري بسيار بيشتري را به وجود مي‌آورد. طبق اين قاعده اگر بخواهيم دلار به‌شدت افزايش يابد، نبايد اجازه بدهيم جريان اخبار نگران‌کننده افزايش قيمت دلار متوقف شود. رسانه‌ها در جريان رقابت براي داشتن تيترهاي جلب‌توجه‌کننده، تا جايي که امکان دارد، در خطر‌ها اغراق مي‌کنند. موضوع از نظر سياسي اهميت مي‌يابد، زيرا همه افراد به آن فکر مي‌کنند و واکنش نظام سياسي نيز با توجه به‌شدت عقايد عمومي تعيين مي‌شود و در اين زمان آبشار دسترس‌پذيري، اولويت‌ها را تغيير مي‌دهد. قاعده بر اين است که، محدوديت‌هاي پايه‌اي در توانايي ذهن ما براي مواجهه با خطر باعث مي‌شود يا خطر را کلا ناديده بگيريم يا ارزش بيش از حدي به آن مي‌دهيم. حد وسطي وجود ندارد. ميزان نگراني با احتمال خطر هماهنگي ندارد، شما مدام به صورت‌مسئله و داستان وحشتناک افزايش قيمت دلار فکر مي‌کنيد و اصلا درباره مخرج کسر نمي‌انديشيد که شامل خيلي از موارد بي‌خطر است. مصرف‌کنندگان مستعد اين هستند که احتمال فاجعه را دست بالا بگيرند و اين احتمال سبب ايجاد آبشار دسترسي‌پذيري براي توليد شايعاتي مي‌شود که ناامني اقتصادي را چندصد برابر در جامعه گسترش دهد. وقتي بخشي از مغز کلمه داشتن را تشخيص مي‌دهد، به جانب گزينه قطعي متمايل شود و هنگامي که باخت را تشخيص مي‌دهد، خلاف همان گزينه را انتخاب مي‌کند. اين قاعده که شاخص عقلانيت نام دارد، نشان مي‌دهد که چطور افزايش قيمت دلار در چارچوب (باخت پول) مي‌تواند به ساير کالاهاي مصرفي مثل مواد غذايي سرايت کند تا دردشناختي مازاد پرداخت با گران‌شدن مواد غذايي، خودرو يا هر کالاي ديگري کاهش يابد و آبشار دسترسي‌پذيري در تشديد دردشناختي جايگاه بسزايي دارد. مورد مهم ديگر اثري است به نام لنگر که در زندگي روزمره بسيار رايج و پراهميت است.
لنگر هنگامي رخ مي‌دهد که افراد، بدون تخمين کميتي، ارزش خاصي براي آن کميت ناشناخته در نظر مي‌گيرند. به عنوان مثال، اگر از ما بپرسند قيمت يک دلار 12 هزار تومان است يا خير!؟ تخمين ما معمولا اعداد بالاتري را نشان خواهد داد، تا اينکه پرسش لنگرگاه مثلا شش هزار تومان را عنوان کرده باشد. هر قيمتي که به مصرف‌کننده به عنوان يک راه‌حل پيشنهاد شود، عامل شکل‌گيري لنگر است. قضاوت مصرف‌کنندگان تحت تأثير اعدادي قرار مي‌گيرد که آشکارا هيچ اطلاعاتي دربر ندارند. قاعده ايجاد لنگرگاه ذهني براي تنظيم قيمت در موقعيت‌هاي نامشخص (تورم که خود محصول چنين موقعيت‌هايي است) کاربرد فراواني دارد. روش کار به اين شکل است که از يک عدد لنگر براي قيمت‌گذاري ارز شروع کنيم، اعدادي که بسيار زياد يا کم هستند را ارزيابي کنيم و کم‌کم تخمين خود را با حرکت ذهني مصرف‌کنندگان از عدد لنگر تنظيم کنيم، اين تنظيم عموما پيش‌تر از موعد و به سرعت صورت مي‌گيرد، زيرا مصرف‌کنندگان وقتي دچار ترديد مي‌شوند که آيا بايد فرايند خريد را ادامه دهند يا نه، دست از تلاش مي‌کشند. سازوکار رواني که باعث ايجاد لنگر مي‌شود خريداران ارز را به شدت تأثيرپذير مي‌کند و مسلما هميشه افرادي هستند که تمايل دارند و قادرند از ساده‌لوحي اين خريداران سوء استفاده کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.