پروپاگانداي تاريخ گذشته؛ اولین اصلاح
قادر باستاني- پژوهشگر و مدرس علوم ارتباطات اجتماعي
بيانيه اخير رهبر معظم انقلاب، درباره آمادگي انقلاب اسلامي براي تصحيح خطاهاي گذشته، فرصت مغتنمي براي دستاندرکاران امور است که با ديد انتقادي، عملکردهاي گذشتهشان را اصلاح کنند. يکي از خطاهاي راهبرديای که نياز فوري به اصلاح دارد، نحوه عملکرد دستگاه رسمي تبليغات سياسي کشور است. در اوان انقلاب، همانگونه که شعارهايي نظير «مبارزه با امپرياليسم»، از ادبيات مارکسيستي به شعارهاي انقلاب اسلامي رسوخ پيدا کرد، پروپاگانداي نظام نيز از شيوه و روش انقلابي کشورهاي سوسياليستي، از جمله رسانههاي اتحاد جماهير شوروي، تأثيری عميق پذيرفت. مشي رسانههايي مثل روزنامه پراودا، خبرگزاري تاس و راديو تلويزيون دولتي مسکو، خواسته و ناخواسته، وجهه عمل غالب رسانههاي دولتي ايران واقع شد که تا به امروز کمابيش اين روش، بهويژه در رسانه ملي و برخي رسانههاي اُرگاني و انقلابي، ادامه داشته است.
وجه غالب اين مشي تاريخ گذشته، تبليغات پُرحجم، حذف صداي مخالف، کمتوجهي به خواست مخاطبان، تلاش براي انتقال ديدگاه به روش تزريقي، مرزبندي تنگنظرانه، تحقير و توهين به مخالفان و تبديل مخالف به معاند، لحن حماسي و آمرانه و نيز تمرکز تبليغي روي اشخاص خاص بوده است. گويا اين روش براي مخاطب منفعل که دسترسي به رسانه ديگر ندارد، اثرگذار است؛ البته فروپاشي اتحاد شوروي، نشان داد که اين اثرگذاري هم ظاهري و نمايشي است و اثربخشي واقعي و بلندمدت ندارد.
شايد متوليان رسانه ملي و رسانههاي همسو و همروش با آن، چنين انگي را نپذيرند، اما واقعا يک بار هم که شده به حرف رهبري بدون سوگيري توجه کنند و براي اصلاح خطا، با ديد انتقادي به عملکرد گذشته خود بنگرند. آنها در چهار دهه گذشته، چقدر مراقب اعتبار رسانه خود بودهاند؟ چقدر به اعتماد مخاطب اهميت دادهاند؟ چقدر اخبار را دستکاري کردهاند و تفسير را به جاي خبر، به خورد مخاطب دادهاند؟ چقدر شعارهاي توخالي و غيرواقعي دادهاند؟ چقدر تريبون خود را صرفا در اختيار افراد يک طرف ماجرا قرار دادهاند؟ چرا در غالب انتخابات در دو، سه دهه گذشته، اکثريت مردم، نامزدي را انتخاب کردهاند که کاملا در نقطه مقابل تبليغات سياسي آنها قرار داشته است؟ چرا ريزش مخاطب در اين رسانهها، بيوقفه استمرار داشته و جذب مخاطب رسانههاي بيگانه، روند صعودي يافته است؟ چرا يک رسانه ايدئولوژيک غيرحرفهاي هماهنگ با سرويسهاي بيگانه، مثل آمدنيوز که 44 درصد اخبار آن خبر جعلي و دروغ است، مرتبه اول بازديد در کانالهاي خبري مبتني بر موبايل را بايد کسب کند؟ چرا بايد قطع بودجه دولتي براي رسانه ملي و ساير رسانههاي همسو، مساوي با مرگ اين رسانهها باشد؟
بله! جامهعملپوشاندن به خواسته رهبري، مستلزم آن است که این رسانهها اجازه دهند عملکرد گذشتهشان، بيرحمانه نقد شود. متخصصان گستاخ و جسور، خطاها را احصا و راهحلها را بيان کنند. آنگاه به دور از سوگيري و تعصب، اين راهحلها را در ترازوي عقل و منطق قرار دهند و با شجاعت و جسارت به کار بندند. اصلاح خطا، فرصتي است که همواره در دسترس نخواهد بود و البته کار بسيار سختي است؛ بهویژه براي رسانههایی که عمري متکلم وحده بودهاند و متخصص خوب، برايشان متخصص مطيع و فرمانبر بوده است، انجام چنين کاري، سخت و طاقتفرسا خواهد بود. دنياي رسانه امروز، پروپاگانداي گذشته را نميپذيرد. مخاطب ديگر منفعل نيست، خودش کاربر فعال است و دسترسي به همه اخبار و ديدگاهها دارد. اين مخاطب، بهراحتي از خبر دولتي روي برميگرداند و راه خود را ميرود. زبان او را رسانههاي حرفهاي ميدانند. استقلال حرفهاي رسانهها، ديگر پُز تبليغاتي نيست، يک واقعيت مسلم است. بنگريد به بنگاه سخنپراکني بريتانيا (بيبيسي) که بودجه آن از سوی وزارت خارجه انگليس، تعيين و پرداخت ميشود، چگونه در قضيه ونزوئلا، در حالي که دستگاه ديپلماسي، رهبر مخالفان را به عنوان
رئيسجمهور موقت، به رسميت شناخته است، راه خود را ميرود و در اخبارش، گوايدو را رئيسجمهور خودخوانده خطاب ميکند. سياست کلي بيبيسي، کاملا منطبق بر سياست بريتانياست، اما هر کدام روش حرفهاي خود را دارند؛ دستگاه ديپلماسي، منافع ملي را در نظر دارد، بيبيسي هم اعتبار رسانه و اعتماد مخاطب را ميجويد تا با اثرگذاري بر مخاطب، اهداف همان ديپلماسي را محقق کند. القصه که امروز رسانه ملي در آستانه بهار، به يک خانهتکاني اساسي نياز دارد تا پروپاگانداي نخنماشده تاريخگذشته را وانهد و حرفهايگري پيشه کند. اين سازمان، انباشته از نيروهاي خوب و مجرب رسانهاي است که در چنبره تنگنظري و تصميمات محفلي و خطمشيهاي دستوري، مجالي براي خودنمايي نداشتهاند. اصلاح خطا در اين بخش مهم نظام جمهوري اسلامي، شامل دورکردن مغزهاي زنگزده و تعصبآلود، از نقاط تصميمگيري و ميداندادن به عوامل حرفهاي است که برابر با سياستهاي کلي رهبري، کار حرفهايشان را سامان دهند و خطاها را با جلب اعتماد مخاطب، تصحيح کنند. آنها براي شروع ميتوانند به طور نمونه از يک شبکه شروع کنند و نتيجهاش را ببينند.
دريچهاي که رهبري براي اصلاح خطا گشودند، براي رسانههاي رسمي و ارگاني، موهبتي بزرگ است که ناديدهگرفتن آن، يا برخورد سطحي، شعاري و مثل هميشه با آن، ديگر قابلجبران نخواهد بود. دنيا کوچک و همه چيز عوض شده است؛ آنها که قدرت پذيرش اين واقعيت را ندارند، از اکنون خود را باخته به تقصير فرض کنند.
بيانيه اخير رهبر معظم انقلاب، درباره آمادگي انقلاب اسلامي براي تصحيح خطاهاي گذشته، فرصت مغتنمي براي دستاندرکاران امور است که با ديد انتقادي، عملکردهاي گذشتهشان را اصلاح کنند. يکي از خطاهاي راهبرديای که نياز فوري به اصلاح دارد، نحوه عملکرد دستگاه رسمي تبليغات سياسي کشور است. در اوان انقلاب، همانگونه که شعارهايي نظير «مبارزه با امپرياليسم»، از ادبيات مارکسيستي به شعارهاي انقلاب اسلامي رسوخ پيدا کرد، پروپاگانداي نظام نيز از شيوه و روش انقلابي کشورهاي سوسياليستي، از جمله رسانههاي اتحاد جماهير شوروي، تأثيری عميق پذيرفت. مشي رسانههايي مثل روزنامه پراودا، خبرگزاري تاس و راديو تلويزيون دولتي مسکو، خواسته و ناخواسته، وجهه عمل غالب رسانههاي دولتي ايران واقع شد که تا به امروز کمابيش اين روش، بهويژه در رسانه ملي و برخي رسانههاي اُرگاني و انقلابي، ادامه داشته است.
وجه غالب اين مشي تاريخ گذشته، تبليغات پُرحجم، حذف صداي مخالف، کمتوجهي به خواست مخاطبان، تلاش براي انتقال ديدگاه به روش تزريقي، مرزبندي تنگنظرانه، تحقير و توهين به مخالفان و تبديل مخالف به معاند، لحن حماسي و آمرانه و نيز تمرکز تبليغي روي اشخاص خاص بوده است. گويا اين روش براي مخاطب منفعل که دسترسي به رسانه ديگر ندارد، اثرگذار است؛ البته فروپاشي اتحاد شوروي، نشان داد که اين اثرگذاري هم ظاهري و نمايشي است و اثربخشي واقعي و بلندمدت ندارد.
شايد متوليان رسانه ملي و رسانههاي همسو و همروش با آن، چنين انگي را نپذيرند، اما واقعا يک بار هم که شده به حرف رهبري بدون سوگيري توجه کنند و براي اصلاح خطا، با ديد انتقادي به عملکرد گذشته خود بنگرند. آنها در چهار دهه گذشته، چقدر مراقب اعتبار رسانه خود بودهاند؟ چقدر به اعتماد مخاطب اهميت دادهاند؟ چقدر اخبار را دستکاري کردهاند و تفسير را به جاي خبر، به خورد مخاطب دادهاند؟ چقدر شعارهاي توخالي و غيرواقعي دادهاند؟ چقدر تريبون خود را صرفا در اختيار افراد يک طرف ماجرا قرار دادهاند؟ چرا در غالب انتخابات در دو، سه دهه گذشته، اکثريت مردم، نامزدي را انتخاب کردهاند که کاملا در نقطه مقابل تبليغات سياسي آنها قرار داشته است؟ چرا ريزش مخاطب در اين رسانهها، بيوقفه استمرار داشته و جذب مخاطب رسانههاي بيگانه، روند صعودي يافته است؟ چرا يک رسانه ايدئولوژيک غيرحرفهاي هماهنگ با سرويسهاي بيگانه، مثل آمدنيوز که 44 درصد اخبار آن خبر جعلي و دروغ است، مرتبه اول بازديد در کانالهاي خبري مبتني بر موبايل را بايد کسب کند؟ چرا بايد قطع بودجه دولتي براي رسانه ملي و ساير رسانههاي همسو، مساوي با مرگ اين رسانهها باشد؟
بله! جامهعملپوشاندن به خواسته رهبري، مستلزم آن است که این رسانهها اجازه دهند عملکرد گذشتهشان، بيرحمانه نقد شود. متخصصان گستاخ و جسور، خطاها را احصا و راهحلها را بيان کنند. آنگاه به دور از سوگيري و تعصب، اين راهحلها را در ترازوي عقل و منطق قرار دهند و با شجاعت و جسارت به کار بندند. اصلاح خطا، فرصتي است که همواره در دسترس نخواهد بود و البته کار بسيار سختي است؛ بهویژه براي رسانههایی که عمري متکلم وحده بودهاند و متخصص خوب، برايشان متخصص مطيع و فرمانبر بوده است، انجام چنين کاري، سخت و طاقتفرسا خواهد بود. دنياي رسانه امروز، پروپاگانداي گذشته را نميپذيرد. مخاطب ديگر منفعل نيست، خودش کاربر فعال است و دسترسي به همه اخبار و ديدگاهها دارد. اين مخاطب، بهراحتي از خبر دولتي روي برميگرداند و راه خود را ميرود. زبان او را رسانههاي حرفهاي ميدانند. استقلال حرفهاي رسانهها، ديگر پُز تبليغاتي نيست، يک واقعيت مسلم است. بنگريد به بنگاه سخنپراکني بريتانيا (بيبيسي) که بودجه آن از سوی وزارت خارجه انگليس، تعيين و پرداخت ميشود، چگونه در قضيه ونزوئلا، در حالي که دستگاه ديپلماسي، رهبر مخالفان را به عنوان
رئيسجمهور موقت، به رسميت شناخته است، راه خود را ميرود و در اخبارش، گوايدو را رئيسجمهور خودخوانده خطاب ميکند. سياست کلي بيبيسي، کاملا منطبق بر سياست بريتانياست، اما هر کدام روش حرفهاي خود را دارند؛ دستگاه ديپلماسي، منافع ملي را در نظر دارد، بيبيسي هم اعتبار رسانه و اعتماد مخاطب را ميجويد تا با اثرگذاري بر مخاطب، اهداف همان ديپلماسي را محقق کند. القصه که امروز رسانه ملي در آستانه بهار، به يک خانهتکاني اساسي نياز دارد تا پروپاگانداي نخنماشده تاريخگذشته را وانهد و حرفهايگري پيشه کند. اين سازمان، انباشته از نيروهاي خوب و مجرب رسانهاي است که در چنبره تنگنظري و تصميمات محفلي و خطمشيهاي دستوري، مجالي براي خودنمايي نداشتهاند. اصلاح خطا در اين بخش مهم نظام جمهوري اسلامي، شامل دورکردن مغزهاي زنگزده و تعصبآلود، از نقاط تصميمگيري و ميداندادن به عوامل حرفهاي است که برابر با سياستهاي کلي رهبري، کار حرفهايشان را سامان دهند و خطاها را با جلب اعتماد مخاطب، تصحيح کنند. آنها براي شروع ميتوانند به طور نمونه از يک شبکه شروع کنند و نتيجهاش را ببينند.
دريچهاي که رهبري براي اصلاح خطا گشودند، براي رسانههاي رسمي و ارگاني، موهبتي بزرگ است که ناديدهگرفتن آن، يا برخورد سطحي، شعاري و مثل هميشه با آن، ديگر قابلجبران نخواهد بود. دنيا کوچک و همه چيز عوض شده است؛ آنها که قدرت پذيرش اين واقعيت را ندارند، از اکنون خود را باخته به تقصير فرض کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.