|

سبک شاعرانه ویتگنشتاین

در اهمیت و جایگاه ویتگنشتاین در تاریخ فلسفه معاصر همین بس که تراکتاتوس او را در کنار «وجود و زمان» هایدگر مهم‌ترین اثر فلسفی قرن بیستم می‌دانند. از این‌رو، در شرح و تفسیر فلسفه او کتاب‌های بسیاری نوشته شده و در فارسی نيز اين تفاسير كم نيستند. اما از انتشار نخستین کتابش، «تراکتاتوس: رساله
منطقی- فلسفی»، در سال ۱۹۲۱ مسأله نحوه خواندن آثار او به بحث‌های بسیاری دامن زد. تقریبا می‌توان گفت هیچ اتفاق نظری وجود ندارد که تراکتاتوس را چگونه باید تفسیر کرد، همین‌طور روشن نیست اثر بعدی‌اش یعنی «پژوهش‌های فلسفی» را چگونه باید خواند، و پژوهش‌های فلسفی تا چه اندازه تراکتاتوس را بی‌اعتبار می‌کند. در این شرایط انتشار کتابی که نشان دهد چگونه باید ویتگنشتاین را خواند اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. به تازگی نشر نی مجلد مربوط به ویتگنشتاین از مجموعه «چگونه بخوانيم» را با ترجمه همایون کاکاسلطانی منتشر كرده است. «چگونه بخوانيم» مجموعه كتاب‌هايی است شناخته‌شده درباره آرا و زندگی برخی از مهم‌ترين متفكران و فيلسوفان دوره مدرن به سرويراستاری سايمون كريچلی. نویسنده هر کتاب در حدود ۱۰ قطعه کوتاه از آثار متفکری را انتخاب می‌کند، سپس به دقت آن را تحلیل و اندیشه‌های محوری‌شان را نشان می‌دهد و از این طریق به کل جهان فکری آن متفکر وارد می‌شود. تاكنون بخش عمده‌ای از آثار اين مجموعه به فارسی ترجمه شده‌اند که اکثر این کتاب‌ها پیش‌تر از سوی انتشارات رخ‌داد نو منتشر شده بود.
ری ‌مانک در کتاب «چگونه ویتگنشتاین بخوانیم» می‌کوشد یک شیوه ممکن خواندن ویتگنشتاین را عرضه کند. در نظر ‌مانک، اگرچه موضوع نوشته‌های ویتگنشتاین مشابه موضوعات مطرح‌شده از سوی سایر فیلسوفان تحلیلی است که به ماهیت منطق، مرزهای زبان و تحلیل معنا می‌پردازند، او این کار را به سبکی شاعرانه انجام می‌دهد. به همین دلیل کار ویتگنشتاین از سایر همتایانش متمایز و پرسش از چگونه ‌خواندن ویتگنشتاین پرسشی بجاست. طبق استدلال ری مانک، در بطن اندیشه‌ ویتگنشتاین عزمی راسخ برای مقاومت در برابر علم‌گرایی عصر ما و نوعی تأکید بر انسجام و خودسامانی اشکال غیرعلمی فهمیدن وجود دارد. ویتگنشتاین تلاش می‌کرد نشان دهد که فهم مورد نظر ما در فلسفه شبیه به فهم ممکن ما از یک فرد،‌ یک قطعه موسیقی یا یک شعر است. مانک به توصیف ویتگنشتاین از خودش اشاره می‌کند: «خلاصه‌ نگرش من به فلسفه این است: فلسفه باید به صورت اثری منظوم نوشته شود».
البته زندگی شخصی و فکری‌ ویتگنشتاین فرازونشیب‌های بسیاری از سر گذراند که در تفاسیر آرای ویتگنشتاین تعیین‌کننده است. ویتگنشتاین که در سال 1913 کمبریج و راسل را ترک کرد تا به تنهایی در نروژ زندگی کند، پیش از بازگشت به وین، در آستانه جنگ جهانی اول یک‌سالی را در نروژ گذراند و درباره منطق فکر کرد. تا اینکه در سال 1921 «تراکتاتوس» را منتشر کرد. او گمان می‌کرد با انتشار تراکتاتوس همه مسائل فلسفی را حل کرده است و از این‌رو فلسفه را رها کرد و آموزگار مدرسه شد. اما دوره تدریس او در مدرسه کوتاه و ناموفق بود. در سال 1926 به معماری روی آورد، این دوره پیش از بازگشت به کمبریج در سال 1929 و کار مجدد او بر روی فلسفه بود. در این دوره متقاعد شده بود که تراکتاتوس راه‌حل نهایی همه مسائل فلسفی نیست. از این‌رو، از سال 1929 تا زمان مرگش در سال 1951 شیوه نوین فلسفیدن را که به زعم مانک در تاریخ این موضوع بی‌سابقه بود طرح‌ریزی کرد. بنا به توصیف مانک، این شیوه نوین می‌کوشد به این بينش تراکتاتوس وفادار بماند که فلسفه نمی‌تواند یک علم یا چیزی شبیه آن باشد: «فلسفه نه یک مجموعه‌ آموزه بلکه یک فعالیت است، فعالیت شفاف‌سازی ابهامات حاصل از افسون‌های زبان». در نظر مانک، این درک از موضوع بنیادی‌ترین و مهم‌ترین سهم ویتگنشتاین در فلسفه است.
فصول این کتاب عبارتند از: منطق علم و تجارت، پاک‌کردن فلسفه در سه کلمه، به‌تصویرکشیدن جهان، گزاره چیست، فلسفه چیست، فروپاشی فرم منطقی، فلسفه نوین: رها‌کردن ناب‌بودن بلورمانند منطق، بازی‌های زبانی، آیا زبان خصوصی می‌تواند وجود داشته باشد، فهم روح نگارش ویتگنشتاین، و فهمیدن دیگران، فهمیدن خودمان: شواهد ارزیابی‌ناپذیر. البته کتاب را می‌توان گاه‌شمار زندگی ویتگنشتاین هم دانست و حتی گزیده‌نوشته‌های خود ویتگنشتاین که در کتاب نقل و بررسی می‌شوند عمدتا به ترتیب گاه‌شماری مرتب شده‌اند. مانک در لابه‌لای تفسیر خود برخی جزئیات زندگینامه‌ای نیز ارائه می‌دهد.

در اهمیت و جایگاه ویتگنشتاین در تاریخ فلسفه معاصر همین بس که تراکتاتوس او را در کنار «وجود و زمان» هایدگر مهم‌ترین اثر فلسفی قرن بیستم می‌دانند. از این‌رو، در شرح و تفسیر فلسفه او کتاب‌های بسیاری نوشته شده و در فارسی نيز اين تفاسير كم نيستند. اما از انتشار نخستین کتابش، «تراکتاتوس: رساله
منطقی- فلسفی»، در سال ۱۹۲۱ مسأله نحوه خواندن آثار او به بحث‌های بسیاری دامن زد. تقریبا می‌توان گفت هیچ اتفاق نظری وجود ندارد که تراکتاتوس را چگونه باید تفسیر کرد، همین‌طور روشن نیست اثر بعدی‌اش یعنی «پژوهش‌های فلسفی» را چگونه باید خواند، و پژوهش‌های فلسفی تا چه اندازه تراکتاتوس را بی‌اعتبار می‌کند. در این شرایط انتشار کتابی که نشان دهد چگونه باید ویتگنشتاین را خواند اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. به تازگی نشر نی مجلد مربوط به ویتگنشتاین از مجموعه «چگونه بخوانيم» را با ترجمه همایون کاکاسلطانی منتشر كرده است. «چگونه بخوانيم» مجموعه كتاب‌هايی است شناخته‌شده درباره آرا و زندگی برخی از مهم‌ترين متفكران و فيلسوفان دوره مدرن به سرويراستاری سايمون كريچلی. نویسنده هر کتاب در حدود ۱۰ قطعه کوتاه از آثار متفکری را انتخاب می‌کند، سپس به دقت آن را تحلیل و اندیشه‌های محوری‌شان را نشان می‌دهد و از این طریق به کل جهان فکری آن متفکر وارد می‌شود. تاكنون بخش عمده‌ای از آثار اين مجموعه به فارسی ترجمه شده‌اند که اکثر این کتاب‌ها پیش‌تر از سوی انتشارات رخ‌داد نو منتشر شده بود.
ری ‌مانک در کتاب «چگونه ویتگنشتاین بخوانیم» می‌کوشد یک شیوه ممکن خواندن ویتگنشتاین را عرضه کند. در نظر ‌مانک، اگرچه موضوع نوشته‌های ویتگنشتاین مشابه موضوعات مطرح‌شده از سوی سایر فیلسوفان تحلیلی است که به ماهیت منطق، مرزهای زبان و تحلیل معنا می‌پردازند، او این کار را به سبکی شاعرانه انجام می‌دهد. به همین دلیل کار ویتگنشتاین از سایر همتایانش متمایز و پرسش از چگونه ‌خواندن ویتگنشتاین پرسشی بجاست. طبق استدلال ری مانک، در بطن اندیشه‌ ویتگنشتاین عزمی راسخ برای مقاومت در برابر علم‌گرایی عصر ما و نوعی تأکید بر انسجام و خودسامانی اشکال غیرعلمی فهمیدن وجود دارد. ویتگنشتاین تلاش می‌کرد نشان دهد که فهم مورد نظر ما در فلسفه شبیه به فهم ممکن ما از یک فرد،‌ یک قطعه موسیقی یا یک شعر است. مانک به توصیف ویتگنشتاین از خودش اشاره می‌کند: «خلاصه‌ نگرش من به فلسفه این است: فلسفه باید به صورت اثری منظوم نوشته شود».
البته زندگی شخصی و فکری‌ ویتگنشتاین فرازونشیب‌های بسیاری از سر گذراند که در تفاسیر آرای ویتگنشتاین تعیین‌کننده است. ویتگنشتاین که در سال 1913 کمبریج و راسل را ترک کرد تا به تنهایی در نروژ زندگی کند، پیش از بازگشت به وین، در آستانه جنگ جهانی اول یک‌سالی را در نروژ گذراند و درباره منطق فکر کرد. تا اینکه در سال 1921 «تراکتاتوس» را منتشر کرد. او گمان می‌کرد با انتشار تراکتاتوس همه مسائل فلسفی را حل کرده است و از این‌رو فلسفه را رها کرد و آموزگار مدرسه شد. اما دوره تدریس او در مدرسه کوتاه و ناموفق بود. در سال 1926 به معماری روی آورد، این دوره پیش از بازگشت به کمبریج در سال 1929 و کار مجدد او بر روی فلسفه بود. در این دوره متقاعد شده بود که تراکتاتوس راه‌حل نهایی همه مسائل فلسفی نیست. از این‌رو، از سال 1929 تا زمان مرگش در سال 1951 شیوه نوین فلسفیدن را که به زعم مانک در تاریخ این موضوع بی‌سابقه بود طرح‌ریزی کرد. بنا به توصیف مانک، این شیوه نوین می‌کوشد به این بينش تراکتاتوس وفادار بماند که فلسفه نمی‌تواند یک علم یا چیزی شبیه آن باشد: «فلسفه نه یک مجموعه‌ آموزه بلکه یک فعالیت است، فعالیت شفاف‌سازی ابهامات حاصل از افسون‌های زبان». در نظر مانک، این درک از موضوع بنیادی‌ترین و مهم‌ترین سهم ویتگنشتاین در فلسفه است.
فصول این کتاب عبارتند از: منطق علم و تجارت، پاک‌کردن فلسفه در سه کلمه، به‌تصویرکشیدن جهان، گزاره چیست، فلسفه چیست، فروپاشی فرم منطقی، فلسفه نوین: رها‌کردن ناب‌بودن بلورمانند منطق، بازی‌های زبانی، آیا زبان خصوصی می‌تواند وجود داشته باشد، فهم روح نگارش ویتگنشتاین، و فهمیدن دیگران، فهمیدن خودمان: شواهد ارزیابی‌ناپذیر. البته کتاب را می‌توان گاه‌شمار زندگی ویتگنشتاین هم دانست و حتی گزیده‌نوشته‌های خود ویتگنشتاین که در کتاب نقل و بررسی می‌شوند عمدتا به ترتیب گاه‌شماری مرتب شده‌اند. مانک در لابه‌لای تفسیر خود برخی جزئیات زندگینامه‌ای نیز ارائه می‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.