|

آزادی در جامعه عرب

عبدالله عُروی اندیشمند و ناقد برجسته مغربی است كه بيشتر با سه کتاب خود به زبان فرانسه- «ایدئولوژی عرب معاصر»، «بحران روشنفکران عرب» و «عرب و اندیشه تاریخی» - شناخته شده است. بقيه آثار او به زبان عربي است و او در آنها پروژه نقد و بررسی جامعه عرب را پي گرفته است: مفهوم ایدئولوژی، مفهوم دولت، مفهوم تاریخ، مفهوم عقل و مفهوم آزادی. كتاب «مفهوم آزادي» كه نسبت به ديگر مفاهيم اين مجموعه بيشترين انعكاس را داشته اخيرا به قلم سيدمحمد آل‌مهدي به فارسي ترجمه شده است. آل‌مهدی كه قبلا آثار ديگر روشنفكران برجسته عرب از جمله آثار اصلي محمد عابد الجابری را به فارسي ترجمه كرده در ابتداي كتاب پيش‌گفتار مختصري نوشته و زندگي‌نامه و رئوس اصلي تفكر عبدالله عروي را توضيح مي‌دهد.
عروي که از هواداران بنام مدرنیته و گسست با سنت است در اين اثر آزادی را در جوامع سنتی و مدرن عربي بررسی کرده و آن را از بارزترین مفاهیم مدرن‌شدن اين جوامع مي‌داند. او با تأسی از مستشرقان چنين پرسش‌هایی طرح مي‌كند: آيا مفهوم آزادی در فرهنگ کلاسیک ما رایج بوده یا مفهومی وارداتی است كه پس از گسترش حوزه دولت و بنا به شرايطي خاص وارد فرهنگ ما شده است؟ پيشينيان ما چه معنايي از آن مراد مي‌كردند و به چه منظور آن را به كار مي‌بردند؟ او با طرح چنين پرسش‌هايي و پاسخ تحليلي به آنها، ضمن نشان‌دادن روش نادرست مستشرقان، پژوهش خود را درباره اين مفهوم در دو جامعه سنتي و مدرن دنبال مي‌كند.
عروي پس از ارائه خلاصه‌اي از مراحل مختلف ليبراليسم و بيان تفاوت ليبراليسم سده 18 و 19 اروپا و تناقضات آن به چگونگي تعامل جامعه عربي با ليبراليسم در سده نوزدهم مي‌پردازد. او ليبرال عرب را انساني مي‌داند كه «معاصر سده نوزدهم است اما در شرايط سده هجده به سر‌مي‌برد» و نتيجه مي‌گيرد كه ليبرال عرب از همتاي غربي‌اش متمايز است. او تصورش از ليبراليسم عربي را از خلال بررسي آثار طه حسين، لطفي السيد و... اخذ مي‌كند. عروي اين ايده را نمي‌پذيرد كه ليبراليسم عربي به شكل مكانيكي زاده ليبراليسم غرب است و دعوت به آزادي در جهان عربي-اسلامي پذیرش بي‌كم‌و‌كاست دعوت اروپايي است و خود واژه آزادي ترجمه واژه بيگانه است. در ادامه او به تعريف آزادي در ماركسيسم و اگزيستانسياليسم و تناقضات ذاتي اين مفهوم مي‌پردازد. به اعتقاد او دعوت به آزادي برآمده از نيازي است كه در جامعه زاده شده و گروهي از مردم به آن پي برده‌اند.
عروي بحث درباره مفهوم آزادی را به عنوان بارزترین مفهوم مدرنیته با بررسی لغوی این مفهوم در چهار حوزه اخلاقی، قانونی، حقوقی و تصوف آغاز می‌کند. او درباره مفهوم آزادي مي‌گويد: «اگر شنیدیم کسی آزادی می‌خواهد نباید از او بپرسیم: آزادی چیست؟ بلکه باید از او پرسید چه تصوری از آن دارد؟ و اگر پاسخ داد آزادی می‌خواهم تا این یا آن کنم، همان عامل حقیقی سردادن شعار آزادی و توجیه‌گر واقعی این کار اوست.» (ص 12) از نظر او بيشتر اختلاف‌ها درباره همين موضوع است. برخي گمان مي‌كنند آگاهي به ضرورت آزادي دليل بر وجود آزادي است، اما در واقع دليل بر صحت شعار آزادي است: «طرح شعار آزادي عملا به تحقق اهداف معيني كمك مي‌كند كه با تحقق‌شان خود علل و عوامل مطالبه آزادي مي‌شوند. اما اين امر بيانگر كمترين دليل بر ممارست آزادي يا حتي امكان چنين ممارستي نيست».
عروي در طول كتاب آزادي را در حوزه‌هاي مختلف بررسي مي‌كند كه از نظر او خلاصه‌اي است از وضعيت كنوني جهان عرب. مثلا آزادي‌خواهي در سطح مبارزات سياسي و روزمره كه داراي شكل‌هاي متنوعي است به گونه‌اي كه هر شكل آن مناسب گروه معيني است؛ يا تمركز بحث فلسفي بر تناقضات آزادي به هنگام تطبيق و ضرورت منوط‌كردن آزادي بشري به آزادي مطلق كه بحثي است كه امروزه دشمنان آزادي ليبرالي و ناخشنودان از كنه آزادي فردي رهبري آن را بر عهده دارند. موضوع ديگري كه نويسنده بررسي مي‌كند تداخل ارزش‌هاي سنتي با ارزش آزادي در فعاليت و تطور جامعه عربي معاصر است. او نقش دولت و در نتيجه گروه حاكم را در اين مورد آشكارتر مي‌داند. اين موضوع نشان مي‌دهد كه پرسش از آزادي در ژرفاي خويش پرسش از دولت و جامعه است به شرط آنكه فراموش نكنيم آزادي اساسا و در فرجام كار به فرد تعلق دارد و آزادي پس از ظهور فرد در صحنه تاريخ انساني به نيابت آزموده نمي‌شود. عروي تصريح مي‌كند كه همه اين پديده‌ها مهم‌اند و هر يك از آنها دلالتي دارند و هر گزارشي از آزادي بايد همه آنها را در آن واحد مد نظر داشته باشد و براي درك و تحقق آزادي زيان‌بار‌تر از آن نيست كه بر يك پديده بدون ديگري تمركز كنيم. هر يك از ما در حوزه معيني براي آزادي مبارزه مي‌كند و طبيعي است آن آزادي را كه مناسب حوزه مورد نظر اوست، برجسته كند.

عبدالله عُروی اندیشمند و ناقد برجسته مغربی است كه بيشتر با سه کتاب خود به زبان فرانسه- «ایدئولوژی عرب معاصر»، «بحران روشنفکران عرب» و «عرب و اندیشه تاریخی» - شناخته شده است. بقيه آثار او به زبان عربي است و او در آنها پروژه نقد و بررسی جامعه عرب را پي گرفته است: مفهوم ایدئولوژی، مفهوم دولت، مفهوم تاریخ، مفهوم عقل و مفهوم آزادی. كتاب «مفهوم آزادي» كه نسبت به ديگر مفاهيم اين مجموعه بيشترين انعكاس را داشته اخيرا به قلم سيدمحمد آل‌مهدي به فارسي ترجمه شده است. آل‌مهدی كه قبلا آثار ديگر روشنفكران برجسته عرب از جمله آثار اصلي محمد عابد الجابری را به فارسي ترجمه كرده در ابتداي كتاب پيش‌گفتار مختصري نوشته و زندگي‌نامه و رئوس اصلي تفكر عبدالله عروي را توضيح مي‌دهد.
عروي که از هواداران بنام مدرنیته و گسست با سنت است در اين اثر آزادی را در جوامع سنتی و مدرن عربي بررسی کرده و آن را از بارزترین مفاهیم مدرن‌شدن اين جوامع مي‌داند. او با تأسی از مستشرقان چنين پرسش‌هایی طرح مي‌كند: آيا مفهوم آزادی در فرهنگ کلاسیک ما رایج بوده یا مفهومی وارداتی است كه پس از گسترش حوزه دولت و بنا به شرايطي خاص وارد فرهنگ ما شده است؟ پيشينيان ما چه معنايي از آن مراد مي‌كردند و به چه منظور آن را به كار مي‌بردند؟ او با طرح چنين پرسش‌هايي و پاسخ تحليلي به آنها، ضمن نشان‌دادن روش نادرست مستشرقان، پژوهش خود را درباره اين مفهوم در دو جامعه سنتي و مدرن دنبال مي‌كند.
عروي پس از ارائه خلاصه‌اي از مراحل مختلف ليبراليسم و بيان تفاوت ليبراليسم سده 18 و 19 اروپا و تناقضات آن به چگونگي تعامل جامعه عربي با ليبراليسم در سده نوزدهم مي‌پردازد. او ليبرال عرب را انساني مي‌داند كه «معاصر سده نوزدهم است اما در شرايط سده هجده به سر‌مي‌برد» و نتيجه مي‌گيرد كه ليبرال عرب از همتاي غربي‌اش متمايز است. او تصورش از ليبراليسم عربي را از خلال بررسي آثار طه حسين، لطفي السيد و... اخذ مي‌كند. عروي اين ايده را نمي‌پذيرد كه ليبراليسم عربي به شكل مكانيكي زاده ليبراليسم غرب است و دعوت به آزادي در جهان عربي-اسلامي پذیرش بي‌كم‌و‌كاست دعوت اروپايي است و خود واژه آزادي ترجمه واژه بيگانه است. در ادامه او به تعريف آزادي در ماركسيسم و اگزيستانسياليسم و تناقضات ذاتي اين مفهوم مي‌پردازد. به اعتقاد او دعوت به آزادي برآمده از نيازي است كه در جامعه زاده شده و گروهي از مردم به آن پي برده‌اند.
عروي بحث درباره مفهوم آزادی را به عنوان بارزترین مفهوم مدرنیته با بررسی لغوی این مفهوم در چهار حوزه اخلاقی، قانونی، حقوقی و تصوف آغاز می‌کند. او درباره مفهوم آزادي مي‌گويد: «اگر شنیدیم کسی آزادی می‌خواهد نباید از او بپرسیم: آزادی چیست؟ بلکه باید از او پرسید چه تصوری از آن دارد؟ و اگر پاسخ داد آزادی می‌خواهم تا این یا آن کنم، همان عامل حقیقی سردادن شعار آزادی و توجیه‌گر واقعی این کار اوست.» (ص 12) از نظر او بيشتر اختلاف‌ها درباره همين موضوع است. برخي گمان مي‌كنند آگاهي به ضرورت آزادي دليل بر وجود آزادي است، اما در واقع دليل بر صحت شعار آزادي است: «طرح شعار آزادي عملا به تحقق اهداف معيني كمك مي‌كند كه با تحقق‌شان خود علل و عوامل مطالبه آزادي مي‌شوند. اما اين امر بيانگر كمترين دليل بر ممارست آزادي يا حتي امكان چنين ممارستي نيست».
عروي در طول كتاب آزادي را در حوزه‌هاي مختلف بررسي مي‌كند كه از نظر او خلاصه‌اي است از وضعيت كنوني جهان عرب. مثلا آزادي‌خواهي در سطح مبارزات سياسي و روزمره كه داراي شكل‌هاي متنوعي است به گونه‌اي كه هر شكل آن مناسب گروه معيني است؛ يا تمركز بحث فلسفي بر تناقضات آزادي به هنگام تطبيق و ضرورت منوط‌كردن آزادي بشري به آزادي مطلق كه بحثي است كه امروزه دشمنان آزادي ليبرالي و ناخشنودان از كنه آزادي فردي رهبري آن را بر عهده دارند. موضوع ديگري كه نويسنده بررسي مي‌كند تداخل ارزش‌هاي سنتي با ارزش آزادي در فعاليت و تطور جامعه عربي معاصر است. او نقش دولت و در نتيجه گروه حاكم را در اين مورد آشكارتر مي‌داند. اين موضوع نشان مي‌دهد كه پرسش از آزادي در ژرفاي خويش پرسش از دولت و جامعه است به شرط آنكه فراموش نكنيم آزادي اساسا و در فرجام كار به فرد تعلق دارد و آزادي پس از ظهور فرد در صحنه تاريخ انساني به نيابت آزموده نمي‌شود. عروي تصريح مي‌كند كه همه اين پديده‌ها مهم‌اند و هر يك از آنها دلالتي دارند و هر گزارشي از آزادي بايد همه آنها را در آن واحد مد نظر داشته باشد و براي درك و تحقق آزادي زيان‌بار‌تر از آن نيست كه بر يك پديده بدون ديگري تمركز كنيم. هر يك از ما در حوزه معيني براي آزادي مبارزه مي‌كند و طبيعي است آن آزادي را كه مناسب حوزه مورد نظر اوست، برجسته كند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.