معرفي «با حافظ در آلاسکا»، نوشته زهره حاتمی
كتاب اوهام
صفدر تقیزاده
کتاب «با حافظ در آلاسکا»، نوشته زهره حاتمی است با مجموعه یازده داستان کوتاه و مقدمه نویسنده از انتشارات مروارید. نخستین بازتاب خواننده از مطالعه کتاب این است که با چه نثر روان و شفافی روبهرو هستیم، نثری مثل آب روان حتی در مقدمه. این نثر در تمام داستانهای کتاب جاری است. در داستان اول نویسنده که در آمریکاست تصمیم میگیرد همراه با توری به آلاسکا برود. راهنمای تور که مینیبوس را میراند در خمیدگی جاده نگه میدارد تا از قطاری که از کوههای ساحلی میگذرد، عکس بگیرند. قطار بر کمره دیواری سبز میلغزد و وارد تونلی میشود. «کریس»، راهنمای تور میگوید که این قطار صد سال پیش، هر روز هزاران جستوجوگر طلا را به معادن میبرده و حالا هزاران توریست را برای بازدید به همان مسیر میبرد. کریس جوانی است
بیست وپنج، شش ساله و در معرفی خودش گفته بوده که شاعر است و از نیویورک به آلاسکا آمده. در میانه راه به کافهای میروند. «سوزان» میگوید که سابقه این سالن به دوران ماجراجويی جویندگان طلا برمیگردد. اتاقهای بالا به همان شکل صد سال پیش نگهداری شده است و یکی از موزههای پرطرفدار اینجاست. کریس شاعر بعدی را معرفی میکند. شاعری دیگر قطعههای کوتاه هایکومانندش را از روی کاغذی میخواند. برنامه شعرخوانی به پایان رسیده است. حالا دختری مشغول آوازخوانی است و یک نفر با گیتار او را همراهی میکند.
«کریس سر میز میآید و میخواهد نظر مرا درباره برنامه بداند که میگویم: من هم میخواهم برای این جمع شعری به فارسی بخوانم. کریس با ناباوری نگاهم میکند.
- آنجا پشت میکروفون؟
- میگویم بله، پس کجا؟
- ولی برنامه شعرخوانی تمام شده... میبینی که...
- میگویم بله میبینم ولی هر وقت که خودت فکر کنی فرصت مناسب است خبرم کن.
گروه دیگری برای اجرای برنامه میآیند. اینبار موسیقی ملایمتر است. به سوزان میگویم که میخواهم بروم و شعری به زبان فارسی بخوانم. همان نگاه تعجبآمیز کریس را به من میاندازد و فقط میگوید: Wow، میگویم دقیقا. و درمییابم که این دقیقا حسی است که مرا به ایجاد این ارتباط ماورای زبانی وامیدارد. یک آه کوچک از سر حسرت در پاسخ یگانگی.
- حالا چرا ترجمه نمیکنی؟
- نیازی به ترجمه نیست.
نزدیک نیمهشب است. یک گروه جاز بعد از اجرای قطعهای پرسروصدا مشغول جمعکردن آلات موسیقیشان میشوند. کریس سر میز ما میآید.
- هنوز میخواهی شعرت را بخوانی؟
- اگر برنامه دیگری نیست.
- فکر نمیکنم زمان مناسبی برای خواندن شعر باشد. سر همه گرم است. کسی گوش نمیکند.
- گوش خواهند کرد.
با اکراه بلند میشود و میرود پشت بلندگو. طوری که مرا معرفی میکند مرا به خنده میاندازد. گويی میخواهد بگوید که او برای این بخش هیچ مسئولیتی را به عهده نمیگیرد.
- امروز در میان گروهی که در تور مسافرتی من بودند خانمی هم بود که حالا اینجاست و میخواهد برایتان شعری بخواند.
همه مشغول خوردن و نوشیدن و حرف زدند. من کیف و کلاهم را به سوزان میسپارم و روی صحنه میروم.
- من اهل ایرانم و میخواهم برایتان شعری به زبان فارسی بخوانم. دلیل اینکه نمیخواهم آن را ترجمه کنم این است که...
همهمه جمعیت بیش از آن است که امید شنیدن حرفهایم را داشته باشم. چند نفری که روی مبلهای ردیف جلو نشستهاند بهطور ناهماهنگ و مقطع و شاید به شوخی دست میزنند ولی آن حسوحال آشنايی هنوز در فضا در فوران است. من از دادن توضیح دست برمیدارم و شروع میکنم.
- گفتم غم تو دارم گفتا غمت سر آید/ گفتم که ماه من شو گفتا اگر برآید
آنهايی که نزدیک نشستهاند ساکت میشوند و به طرف صحنه رو میکنند.
- گفتم ز مهرورزان رسم وفا بیاموز/ گفتا ز ماهرویان این کار کمتر آید
همهمه آرامتر میشود. گويي سکوت موجی است که آرامآرام دامنه میگیرد و تا انتهای سالن پیش میرود.
- گفتم که بر خیالت راه نظر ببندم/ گفتا که شبرو است او از راه دیگر آید
در نیمه تاریک سالن، سایه ثابت گارسنی را میبینم که بیحرکت ایستاده و سرش به سوی من کج شده است.
- گفتم که بوی زلفت گمراه عالمم کرد/ گفتا اگر بدانی هم اوت رهبر آید
سوزان و دوستانش و بیشتر کسانی که ته سالن هستند سرپا ایستادهاند. حرکتی نیست.
- گفتم خوشا هوايی کز باغ خلد خیزد/ گفتا خنک نسیمی کز کوی دلبر آید
کریس را میبینم که به پیشخوان تکیه داده و به من نگاه میکند.
- گفتم دل رحیمت کی عزم صلح دارد/ گفتا مگوی با کس تا وقت آن درآید
حالا سالن یک پارچه سکوت است و سکون.
- گفتم زمان عشرت دیدی که چون سرآمد / گفتا خموش حافظ که این غصه هم سرآید
نفسی تازه میکنم. صبر میکنم. سکوت همچنان ادامه دارد و مجبورم که پایان شعر را اعلام کنم.
- That's it
نمیدانم چه مدت است که میایستم تا صدای کفزدن آرام بگیرد. به طرف میزم که برمیگردم مجبور میشوم قدمبهقدم به مهربانی دستها و آغوشها پاسخ دهم. آنچه میشنوم کلام آشنايی است. کسی از حس اتصال به خاطرهای دور و فراموششده میگوید. سوزان میگوید که به ترجمه نیازی نبود. کریس از دور کلاهش را برایم برمیدارد. سالن نه در هیاهو که در زمزمهای هماهنگ پوشیده شده است. ساعتی بعد، پیاده بهسوی خوابگاه برمیگردم؛ آینه زمین بر گنبد مینايی باریده بود وقتی من و همسفرانم درست در لحظه تحویل شب قطبی به روشنايی صبح، عزم صلح کردیم زیر سقف یک کافه».
زهره حاتمی خط خوشی دارد و صدای گرمی که میتوان او را صداپیشه نامید. چند داستان بعدی او در کتاب، داستانهايی است كه بیشتر مالیخولیايیاند و اوهاموار در بیمارستانهايی با پرستاران و سرپرستارانی که در خواب و بیداری با مریضها سروکار دارند. میرسیم به داستان «سهراب» که طولانیترین داستان است در نوزده صفحه که خود یک شاهکار است. داستان اینگونه آغاز میشود: «صبح به صبح تا شاطرعباس از دور چشمش به دخترآقا میافتاد یک نصفه سنگک کنجدی برشته آماده میکرد و از همان پشت دخل خم میشد و میداد دست او.
- دخترآقا نصفی نون میخری، بپا حاجیهخانم نشی!
اگر دخترآقا دل و دماغی داشت و سرحال بود، شاطرعباس را بیجواب نمیگذاشت.
- اونموقع که من مغز قلم آهو و سینه کبک میخوردم تو خون جگر میخوردی شاطر.
لبهای دخترآقا مدام میجنبید، انگار یکریز زیر لب دعا میخواند. سرش با هر قدمی که برمیداشت به چپ و راست تکان میخورد، انگار که بر ازدسترفتهای افسوس میخورد.
همه زندگی دخترآقا برای بچهها سوال بود. نهاینکه برای بقیه نبود. بزرگترها جرئت سینجیمکردن پیرزن را نداشتند. احترامش را داشتند یا از جوابهای دندانشکنش ماستها را کیسه میکردند اما حساب بچهها جدا بود.
- آخه یهوقت پول نداشته باشی مش یدالله بیرونت میکنهها....
- تو نگران نباش. موعدش که شد خودم راهمو میکشم میرم. مرتضی دستبردار نبود.
- موعدش یعنی کی؟
- تخم کفتر خوردی امروز، مادر؟
هر وقت دخترآقا دولادولا از پلهها بالا میرفت بچهها خداخدا میکردند سرش به لبه پله بالايی نخورد.
- دخترآقا، چرا اینقدر دولا میشی؟
- جوونیمو میجورم ننه.
شبهای جمعه که دخترآقا حلوا درست میکرد، بچهها همه این حرفها یادشان میرفت و تو بالا اتاق دور چراغ فتیلهای آبیرنگ حلقه میزدند. اما بوی شیرین حلوا، دم لَختکننده اتاق انگشتهای عجیبوغریب دخترآقا چنان بچهها را مسحور میکرد که انگار به گلیم چسبیده بودند. گوهر چاخان که در خانههای مردم رختشويی میکرد و خبر همه را داشت، قسم میخورد که دخترآقا را موقع جوانیهاش در کرمانشاه دیده است. یک شوهر چهارشانه بلندبالا داشته سهرابنام به قدوقواره سهراب شاهنامه. دخترآقا هم که یک مادیون سیاه داشته، طناز و طلان یک شال سرخ روی لباس کردیاش میبسته و تو کوههای ایل دره میتاخته. گوهر شنیده بود که آنها دختر کوچکی هم داشتند با موهای فرفری طلايی و چشمهای سبز. دختربچه را خودش ندیده بوده، اما به امام رضایی که قفلش را گرفته بود قسم میخورد که وقتی چهاردهساله بوده و با شوهر اولش در کرمانشاه زندگی میکرده دخترآقا را دیده است». زهره حاتمی بیتردید نویسندهای است با هوش و حافظهای قوی که باید بیشتر از اینها از او بخوانیم.
کتاب «با حافظ در آلاسکا»، نوشته زهره حاتمی است با مجموعه یازده داستان کوتاه و مقدمه نویسنده از انتشارات مروارید. نخستین بازتاب خواننده از مطالعه کتاب این است که با چه نثر روان و شفافی روبهرو هستیم، نثری مثل آب روان حتی در مقدمه. این نثر در تمام داستانهای کتاب جاری است. در داستان اول نویسنده که در آمریکاست تصمیم میگیرد همراه با توری به آلاسکا برود. راهنمای تور که مینیبوس را میراند در خمیدگی جاده نگه میدارد تا از قطاری که از کوههای ساحلی میگذرد، عکس بگیرند. قطار بر کمره دیواری سبز میلغزد و وارد تونلی میشود. «کریس»، راهنمای تور میگوید که این قطار صد سال پیش، هر روز هزاران جستوجوگر طلا را به معادن میبرده و حالا هزاران توریست را برای بازدید به همان مسیر میبرد. کریس جوانی است
بیست وپنج، شش ساله و در معرفی خودش گفته بوده که شاعر است و از نیویورک به آلاسکا آمده. در میانه راه به کافهای میروند. «سوزان» میگوید که سابقه این سالن به دوران ماجراجويی جویندگان طلا برمیگردد. اتاقهای بالا به همان شکل صد سال پیش نگهداری شده است و یکی از موزههای پرطرفدار اینجاست. کریس شاعر بعدی را معرفی میکند. شاعری دیگر قطعههای کوتاه هایکومانندش را از روی کاغذی میخواند. برنامه شعرخوانی به پایان رسیده است. حالا دختری مشغول آوازخوانی است و یک نفر با گیتار او را همراهی میکند.
«کریس سر میز میآید و میخواهد نظر مرا درباره برنامه بداند که میگویم: من هم میخواهم برای این جمع شعری به فارسی بخوانم. کریس با ناباوری نگاهم میکند.
- آنجا پشت میکروفون؟
- میگویم بله، پس کجا؟
- ولی برنامه شعرخوانی تمام شده... میبینی که...
- میگویم بله میبینم ولی هر وقت که خودت فکر کنی فرصت مناسب است خبرم کن.
گروه دیگری برای اجرای برنامه میآیند. اینبار موسیقی ملایمتر است. به سوزان میگویم که میخواهم بروم و شعری به زبان فارسی بخوانم. همان نگاه تعجبآمیز کریس را به من میاندازد و فقط میگوید: Wow، میگویم دقیقا. و درمییابم که این دقیقا حسی است که مرا به ایجاد این ارتباط ماورای زبانی وامیدارد. یک آه کوچک از سر حسرت در پاسخ یگانگی.
- حالا چرا ترجمه نمیکنی؟
- نیازی به ترجمه نیست.
نزدیک نیمهشب است. یک گروه جاز بعد از اجرای قطعهای پرسروصدا مشغول جمعکردن آلات موسیقیشان میشوند. کریس سر میز ما میآید.
- هنوز میخواهی شعرت را بخوانی؟
- اگر برنامه دیگری نیست.
- فکر نمیکنم زمان مناسبی برای خواندن شعر باشد. سر همه گرم است. کسی گوش نمیکند.
- گوش خواهند کرد.
با اکراه بلند میشود و میرود پشت بلندگو. طوری که مرا معرفی میکند مرا به خنده میاندازد. گويی میخواهد بگوید که او برای این بخش هیچ مسئولیتی را به عهده نمیگیرد.
- امروز در میان گروهی که در تور مسافرتی من بودند خانمی هم بود که حالا اینجاست و میخواهد برایتان شعری بخواند.
همه مشغول خوردن و نوشیدن و حرف زدند. من کیف و کلاهم را به سوزان میسپارم و روی صحنه میروم.
- من اهل ایرانم و میخواهم برایتان شعری به زبان فارسی بخوانم. دلیل اینکه نمیخواهم آن را ترجمه کنم این است که...
همهمه جمعیت بیش از آن است که امید شنیدن حرفهایم را داشته باشم. چند نفری که روی مبلهای ردیف جلو نشستهاند بهطور ناهماهنگ و مقطع و شاید به شوخی دست میزنند ولی آن حسوحال آشنايی هنوز در فضا در فوران است. من از دادن توضیح دست برمیدارم و شروع میکنم.
- گفتم غم تو دارم گفتا غمت سر آید/ گفتم که ماه من شو گفتا اگر برآید
آنهايی که نزدیک نشستهاند ساکت میشوند و به طرف صحنه رو میکنند.
- گفتم ز مهرورزان رسم وفا بیاموز/ گفتا ز ماهرویان این کار کمتر آید
همهمه آرامتر میشود. گويي سکوت موجی است که آرامآرام دامنه میگیرد و تا انتهای سالن پیش میرود.
- گفتم که بر خیالت راه نظر ببندم/ گفتا که شبرو است او از راه دیگر آید
در نیمه تاریک سالن، سایه ثابت گارسنی را میبینم که بیحرکت ایستاده و سرش به سوی من کج شده است.
- گفتم که بوی زلفت گمراه عالمم کرد/ گفتا اگر بدانی هم اوت رهبر آید
سوزان و دوستانش و بیشتر کسانی که ته سالن هستند سرپا ایستادهاند. حرکتی نیست.
- گفتم خوشا هوايی کز باغ خلد خیزد/ گفتا خنک نسیمی کز کوی دلبر آید
کریس را میبینم که به پیشخوان تکیه داده و به من نگاه میکند.
- گفتم دل رحیمت کی عزم صلح دارد/ گفتا مگوی با کس تا وقت آن درآید
حالا سالن یک پارچه سکوت است و سکون.
- گفتم زمان عشرت دیدی که چون سرآمد / گفتا خموش حافظ که این غصه هم سرآید
نفسی تازه میکنم. صبر میکنم. سکوت همچنان ادامه دارد و مجبورم که پایان شعر را اعلام کنم.
- That's it
نمیدانم چه مدت است که میایستم تا صدای کفزدن آرام بگیرد. به طرف میزم که برمیگردم مجبور میشوم قدمبهقدم به مهربانی دستها و آغوشها پاسخ دهم. آنچه میشنوم کلام آشنايی است. کسی از حس اتصال به خاطرهای دور و فراموششده میگوید. سوزان میگوید که به ترجمه نیازی نبود. کریس از دور کلاهش را برایم برمیدارد. سالن نه در هیاهو که در زمزمهای هماهنگ پوشیده شده است. ساعتی بعد، پیاده بهسوی خوابگاه برمیگردم؛ آینه زمین بر گنبد مینايی باریده بود وقتی من و همسفرانم درست در لحظه تحویل شب قطبی به روشنايی صبح، عزم صلح کردیم زیر سقف یک کافه».
زهره حاتمی خط خوشی دارد و صدای گرمی که میتوان او را صداپیشه نامید. چند داستان بعدی او در کتاب، داستانهايی است كه بیشتر مالیخولیايیاند و اوهاموار در بیمارستانهايی با پرستاران و سرپرستارانی که در خواب و بیداری با مریضها سروکار دارند. میرسیم به داستان «سهراب» که طولانیترین داستان است در نوزده صفحه که خود یک شاهکار است. داستان اینگونه آغاز میشود: «صبح به صبح تا شاطرعباس از دور چشمش به دخترآقا میافتاد یک نصفه سنگک کنجدی برشته آماده میکرد و از همان پشت دخل خم میشد و میداد دست او.
- دخترآقا نصفی نون میخری، بپا حاجیهخانم نشی!
اگر دخترآقا دل و دماغی داشت و سرحال بود، شاطرعباس را بیجواب نمیگذاشت.
- اونموقع که من مغز قلم آهو و سینه کبک میخوردم تو خون جگر میخوردی شاطر.
لبهای دخترآقا مدام میجنبید، انگار یکریز زیر لب دعا میخواند. سرش با هر قدمی که برمیداشت به چپ و راست تکان میخورد، انگار که بر ازدسترفتهای افسوس میخورد.
همه زندگی دخترآقا برای بچهها سوال بود. نهاینکه برای بقیه نبود. بزرگترها جرئت سینجیمکردن پیرزن را نداشتند. احترامش را داشتند یا از جوابهای دندانشکنش ماستها را کیسه میکردند اما حساب بچهها جدا بود.
- آخه یهوقت پول نداشته باشی مش یدالله بیرونت میکنهها....
- تو نگران نباش. موعدش که شد خودم راهمو میکشم میرم. مرتضی دستبردار نبود.
- موعدش یعنی کی؟
- تخم کفتر خوردی امروز، مادر؟
هر وقت دخترآقا دولادولا از پلهها بالا میرفت بچهها خداخدا میکردند سرش به لبه پله بالايی نخورد.
- دخترآقا، چرا اینقدر دولا میشی؟
- جوونیمو میجورم ننه.
شبهای جمعه که دخترآقا حلوا درست میکرد، بچهها همه این حرفها یادشان میرفت و تو بالا اتاق دور چراغ فتیلهای آبیرنگ حلقه میزدند. اما بوی شیرین حلوا، دم لَختکننده اتاق انگشتهای عجیبوغریب دخترآقا چنان بچهها را مسحور میکرد که انگار به گلیم چسبیده بودند. گوهر چاخان که در خانههای مردم رختشويی میکرد و خبر همه را داشت، قسم میخورد که دخترآقا را موقع جوانیهاش در کرمانشاه دیده است. یک شوهر چهارشانه بلندبالا داشته سهرابنام به قدوقواره سهراب شاهنامه. دخترآقا هم که یک مادیون سیاه داشته، طناز و طلان یک شال سرخ روی لباس کردیاش میبسته و تو کوههای ایل دره میتاخته. گوهر شنیده بود که آنها دختر کوچکی هم داشتند با موهای فرفری طلايی و چشمهای سبز. دختربچه را خودش ندیده بوده، اما به امام رضایی که قفلش را گرفته بود قسم میخورد که وقتی چهاردهساله بوده و با شوهر اولش در کرمانشاه زندگی میکرده دخترآقا را دیده است». زهره حاتمی بیتردید نویسندهای است با هوش و حافظهای قوی که باید بیشتر از اینها از او بخوانیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.