|

آغاز عقلاني به اميد پايان وارونه‌بيني

پرويز پيران

صادقانه بگويد به‌رغم عشق و کشش ديرين به بحث و جدل‌هاي سياسي به ويژه به معلمي و پژوهشگري در آن وادي، ويژگي‌هاي ديرپاي شخصيتي يعني زود آشناشدن و رفيق‌ماندن آن هم بدون شرطي يا حد و مرزي در کنار معلم‌بودن در اين مرز و بوم که بايد رقمي بسيار بيشتر از 72ملت مورد تاکيد دوست ديرين، حضرت حافظ را دوست داشته باشي، آن هم از عمق دل و جان و تمامي آنان را يکسان ببيني و با ايشان يکسان رفتار کني، با سياست چندان سنخيتي ندارد. چراکه معلمي در اين خانه کم‌نظير، همان‌گونه در يادنامه استادي عزيز و فرهيخته‌اي جان‌سوخته، تاکيد کرده است: سماعي است در ميدان مين. اين موارد همواره بر او نهيب زده‌اند و مي‌زنند که او، در سرزميني اثيري چون ايران عزيز، بايد حيطه سياسي پررمز و راز را بوسيده و به کناري نهد. اما برکنار از اين اصل مهم که براي هميشه آويزه گوش خويش ساخته است، گاه به نظر مي‌رسد که رخدادهايي هوش‌بر، اراده را بيکار مي‌سازد، امکان دم فروبستن را مي‌ربايد و آدمي را ناخواسته به وسط گود پرتاب مي‌کند. چراکه اگر مي‌تواني سنگ‌ريزه‌اي را از ته کفشي آن هم نه کفش کنشگري سياسي حتي تماشاچي‌اي حيرت‌زده به تماشاي نقشه سياسي امروز خانه خويش ايستاده درآوري يا حتي به ميزان يک قدم راهي را هموارتر سازي، ديگر سکوت گناهي است نابخشودني. با اين چند و چون‌هاست که قلمي نحيف بر ميدان فراخ و درازدامن سياست دويده است و حاصل کلماتي است که در مقابل خواننده عزيز و گرانقدري که بر اين مردود منت گزارده است.
تا چه قبول افتد و چه در نظر آيد. رخدادهاي سريع و دگرگوني‌هاي سياسي 10، 15روز گذشته که چشم‌انداز سياسي را به قول قدما در شش جهت عمقي باورنکردني بخشيده است و آرايش متغير‌هاي ژئواستراتژيک و ژئوپولیتيک را در سطح جهان به هم ريخته و معادلات مربوط و مرتبط به آنها را از اساس دگرگون ساخته است، آنچنان توان بالقوه‌اي را آزاد کرده که مي‌تواند نه‌تنها بر روند امور جاري ايران عزيز اثري پايدار گذارد، بلکه بدون اغراق نقشه سياسي جهان را باز تعريف کند. بديهي است که در چنان هنگامه‌اي کنشگران منطقه‌اي و جهاني در هر قد و اندازه‌اي حتي آنها که پاي از گليم خويش درازتر کرده، فرصت‌طلبانه و دزدانه در گيرودار قهر و خشم دوسويه سه دهه، لگدي چند برمنافع ملي اين مردمان صبور و مهربان زده‌اند و چه آنها که بر منابع مشترک چنگي ناجوانمردانه کشيده و سهم نسل‌هاي آينده را دزديده‌اند که به تعبير اين عاصي تجاوز به آب و خاک ايرانيان بوده است، اتاق‌هاي فکر خود را تقويت يا ايجاد کرده‌اند تا به بازتعريف جايگاه خويش و شرايط جديد دست گشايند. اينچنين است که در ايران نيز عزمي ملي بايد شکل گيرد و هر کس به اندازه توان خود، هر چه باشد، پاي در راه نهد و هيچ نپرسد که اگر صادق باشد در سرزميني بر قله عرفان جهان ايستاده خود راه بگويدت که چون بايد رفت.
حکايت واقع
پس ضرورت پاي در راه‌نهادن از يک سو و مساله فرعي پوشش خبري سفر رياست محترم جمهور و پروژه رسانه‌اي حاشيه‌اي و فرعي تراما فوق مضحک دست‌دادن و روبوسي در راهروها و در سالن ناهارخوري به همراه هياهويي عظيم، بدون کمترين نشاني از لجستيک امر و آماده‌شدن براي رخدادي در سال‌هاي اخير بي‌همتا بين دو کنشگري که حداقل در کلام تمامي مرزها را درنورديده و سياه‌نمايي به تمام کرده بودند که در زبان علم سياست امري غيرمتعارف و فاقد پروتکل بود از سوي ديگر، براي نگارنده انديشه‌اي کهنه را دوباره زنده کرد و سبب شد تا نکاتي را مطرح سازد و دم فروبستن و سر در جيب مراقبت فروکردن را حداقل براي لحظات محدودي فراموش کند. زيرا رخداد‌هاي اخير را بايد به فال نيک گرفت و آن را دنباله عقلاني مديريت درست حرکت مردم و به سطح‌آمدن جنبش اجتماعي عقلاني و خردمندانه منعکس‌شده در آخرين انتخابات رياست جمهوري ايران به حساب آورد. مديريت آگاهانه و متکي به شرايط ملي و بين‌المللي حرکت مردم و درک عميق مخاطرات و محدوديت‌هاي به تدريج شکل‌گرفته ملي، اجازه داد تا قدرت جنبش اجتماعي درون سيستمي که انتخابات و اثر جهاني حضور هوشمندانه مردم تنها وجه کوچکي از آن است نيز به سطح آيد و جايگاه ايران به يکباره و بر دوش مردم ده‌ها پله به بالا پرواز کند. خوشبختانه در سطح مديريت ارشد مياني نيز تا به این مرحله هر دو سوي ميز مذاکره حرفه‌اي عمل کرده و ضمن بهادادن به محدوديت‌هاي خود و طرف مقابل، نشان داده‌اند که نسبت به اقدامات گوناگون از سوي کنشگران ريز و درشتي که بهبود روابط را به زيان خويش مي‌دانند و براي به هم‌زدن آن به جان خواهند کوشيد و از هر امکاني بدون توجه به ماهيت، مشروعيت و اخلاقي‌بودن آنها به تمام استفاده خواهند کرد، نيک آگاه هستند و از قبل به خوبي به آن انديشيده‌اند. ارزيابي دقيق متغير‌هاي اقتصاد سياسي، شرايط ژئواستراتژيک و بازتعريف نقشه ژئواستراتژيک و ژئوپوليتيک جهان که پس از فروپاشي شوروي براي ايالات متحده، نه‌تنها ضروري که حياتي شده است، از مدت‌ها پيش نه‌تنها فقدان رابطه که نبود همکاري برابرانه برد - برد بين ايران و ايالات متحده را به زيان جدي هر دو کنشگر ساخته بود. اما ديوار عظيم بي‌اعتمادي و شيطنت دايمي افراد، نهادها و کشورهايي که از نبود رابطه به نحوي باورنکردني سود برده‌اند و هرگز مايل به از دست‌دادن آن نيستند، بن‌بست مصنوعي را به امري ابدي بدل ساخته بود و تنها هوشمندي طرف ايراني مي‌توانست تقاضاي مکرر ايالات متحده را بي‌پاسخ نگذارد. يعني درک و بهادادن به همان متغيرهايي که پس از فروپاشي شوروي سابق، ايران که همواره بين پنج نقطه مهم جهان بوده است را از نظر ژئواستراتژيکي بي‌مانند کرده است. اکنون که نخستين گام‌ها با هوشمندي مديران ارشد دو کشور برداشته شده و به دليل تاخير بي‌مورد در باب سودبردن دوجانبه از توانمندي‌هاي بالقوه و بالفعل، به طور طبيعي در چشم بر هم‌زدني بخشي از ديوار بي‌اعتمادي فروريخته است، بايد به تشکيل نيروهاي وظيفه محور(*) و اتاق‌هاي فکر واقعي اقدام کرد و با رابطه دايمي بين خود حفظ رابطه را لحظه به لحظه ارزيابي جامع و نظارت کنند. همزمان نيروهاي وظيفه‌محور ديگري به فهرست، ريزکردن و تحليل‌کردن گره‌گاه‌هايي بپردازند که به رابطه آسيب مي‌رساند. چشم اسفنديار براي ايراني‌ها، پاشنه‌آشيل براي ايالات‌متحده فقدان گفت‌وگوي صريح و طرح به موقع يا فوري مسايل يا موانع واقعي يا مهندسي‌شده‌اي است که در حرکت به سمت جلو پيش خواهد آمد. اجازه دهيد بي‌پرده بگويد که بررسي دقيق شرايط، اوضاع کنوني، مشکلات دو کنشگر و امکانات و توانمندي‌هاي دو طرف در شرايط کنوني، ايران و ايالات متحده را به شرط صداقت در عمل و به حساب‌آوردن منافع دو طرف، بدون ورود به بازي‌هاي پشت پرده، به دو شريک فوق‌استراتژيک بدل ساخته است. اين ادعا را مي‌توان بر اساس حداقل 21 متغير و موضوع فکرشده و بررسي‌شده به اثبات رساند که مي‌تواند موضوع کارگاهي علمي باشد. ايران در شرايط کنوني تنها کليد حل چند معضل جدي و خطرناک ايالات متحده آمريکاست. در عين حال با فروريختن ديوار بي‌اعتمادي پيشرفت‌هاي بومي‌شده ايران در زمينه‌هاي گوناگون داراي حفره‌هايي است که به ياري آمريکا و در سايه همکاري پايدار قابل حل است. شرايط افغانستان، مساله عراق، موضوع جدي و کج فهميده‌شده تروريسم که بر بستر سرخوردگي‌ها، به حساب‌نيامدن، سرکوب و تحقيرها زنده مي‌ماند و رشد مي‌کند، موضوع بيگانه‌ستيزي و ديگري نابودخواهي که پاي در رشدي باورنکردني گزارده است و مساله امنيت جمعي نرم‌افزارانه تنها نمونه‌هايي از امکان همکاري شفاف، برابرانه بر پايه احترام متقابل به شمار مي‌روند. بديهي است که احساسات و ذوق‌زدگي در دنياي سياست جايگاهي ندارد، دنيايي که به قول غربي‌ها، به صورت‌هاي سرد نياز دارد اما فراموش نبايد کرد که سردترين صورت‌ها نيز دل دارند.
دوکاستي منابع غربي يا وارونه‌بيني
نگارنده همواره احساس کرده است که تحليل‌هاي رسانه‌هاي غربي و در سطحي محدود‌تر متفکراني که در باب ايران خود را متخصص مي‌دانند و البته نه کتاب‌هاي فراواني که به قول انگليسي‌ها بيشتر به کتاب آشپزي شبيه‌اند و در باب ايران به رشته تحرير درآمده‌اند، از کاستي‌هايي در رنج هستند؛ همان کاستي‌هايي که در استراتژي دولت‌هاي غربي به ويژه انگلستان و ايالات متحده در مورد ايران نيز قابل رديابي است.
ادامه دارد...
صادقانه بگويد به‌رغم عشق و کشش ديرين به بحث و جدل‌هاي سياسي به ويژه به معلمي و پژوهشگري در آن وادي، ويژگي‌هاي ديرپاي شخصيتي يعني زود آشناشدن و رفيق‌ماندن آن هم بدون شرطي يا حد و مرزي در کنار معلم‌بودن در اين مرز و بوم که بايد رقمي بسيار بيشتر از 72ملت مورد تاکيد دوست ديرين، حضرت حافظ را دوست داشته باشي، آن هم از عمق دل و جان و تمامي آنان را يکسان ببيني و با ايشان يکسان رفتار کني، با سياست چندان سنخيتي ندارد. چراکه معلمي در اين خانه کم‌نظير، همان‌گونه در يادنامه استادي عزيز و فرهيخته‌اي جان‌سوخته، تاکيد کرده است: سماعي است در ميدان مين. اين موارد همواره بر او نهيب زده‌اند و مي‌زنند که او، در سرزميني اثيري چون ايران عزيز، بايد حيطه سياسي پررمز و راز را بوسيده و به کناري نهد. اما برکنار از اين اصل مهم که براي هميشه آويزه گوش خويش ساخته است، گاه به نظر مي‌رسد که رخدادهايي هوش‌بر، اراده را بيکار مي‌سازد، امکان دم فروبستن را مي‌ربايد و آدمي را ناخواسته به وسط گود پرتاب مي‌کند. چراکه اگر مي‌تواني سنگ‌ريزه‌اي را از ته کفشي آن هم نه کفش کنشگري سياسي حتي تماشاچي‌اي حيرت‌زده به تماشاي نقشه سياسي امروز خانه خويش ايستاده درآوري يا حتي به ميزان يک قدم راهي را هموارتر سازي، ديگر سکوت گناهي است نابخشودني. با اين چند و چون‌هاست که قلمي نحيف بر ميدان فراخ و درازدامن سياست دويده است و حاصل کلماتي است که در مقابل خواننده عزيز و گرانقدري که بر اين مردود منت گزارده است.
تا چه قبول افتد و چه در نظر آيد. رخدادهاي سريع و دگرگوني‌هاي سياسي 10، 15روز گذشته که چشم‌انداز سياسي را به قول قدما در شش جهت عمقي باورنکردني بخشيده است و آرايش متغير‌هاي ژئواستراتژيک و ژئوپولیتيک را در سطح جهان به هم ريخته و معادلات مربوط و مرتبط به آنها را از اساس دگرگون ساخته است، آنچنان توان بالقوه‌اي را آزاد کرده که مي‌تواند نه‌تنها بر روند امور جاري ايران عزيز اثري پايدار گذارد، بلکه بدون اغراق نقشه سياسي جهان را باز تعريف کند. بديهي است که در چنان هنگامه‌اي کنشگران منطقه‌اي و جهاني در هر قد و اندازه‌اي حتي آنها که پاي از گليم خويش درازتر کرده، فرصت‌طلبانه و دزدانه در گيرودار قهر و خشم دوسويه سه دهه، لگدي چند برمنافع ملي اين مردمان صبور و مهربان زده‌اند و چه آنها که بر منابع مشترک چنگي ناجوانمردانه کشيده و سهم نسل‌هاي آينده را دزديده‌اند که به تعبير اين عاصي تجاوز به آب و خاک ايرانيان بوده است، اتاق‌هاي فکر خود را تقويت يا ايجاد کرده‌اند تا به بازتعريف جايگاه خويش و شرايط جديد دست گشايند. اينچنين است که در ايران نيز عزمي ملي بايد شکل گيرد و هر کس به اندازه توان خود، هر چه باشد، پاي در راه نهد و هيچ نپرسد که اگر صادق باشد در سرزميني بر قله عرفان جهان ايستاده خود راه بگويدت که چون بايد رفت.
حکايت واقع
پس ضرورت پاي در راه‌نهادن از يک سو و مساله فرعي پوشش خبري سفر رياست محترم جمهور و پروژه رسانه‌اي حاشيه‌اي و فرعي تراما فوق مضحک دست‌دادن و روبوسي در راهروها و در سالن ناهارخوري به همراه هياهويي عظيم، بدون کمترين نشاني از لجستيک امر و آماده‌شدن براي رخدادي در سال‌هاي اخير بي‌همتا بين دو کنشگري که حداقل در کلام تمامي مرزها را درنورديده و سياه‌نمايي به تمام کرده بودند که در زبان علم سياست امري غيرمتعارف و فاقد پروتکل بود از سوي ديگر، براي نگارنده انديشه‌اي کهنه را دوباره زنده کرد و سبب شد تا نکاتي را مطرح سازد و دم فروبستن و سر در جيب مراقبت فروکردن را حداقل براي لحظات محدودي فراموش کند. زيرا رخداد‌هاي اخير را بايد به فال نيک گرفت و آن را دنباله عقلاني مديريت درست حرکت مردم و به سطح‌آمدن جنبش اجتماعي عقلاني و خردمندانه منعکس‌شده در آخرين انتخابات رياست جمهوري ايران به حساب آورد. مديريت آگاهانه و متکي به شرايط ملي و بين‌المللي حرکت مردم و درک عميق مخاطرات و محدوديت‌هاي به تدريج شکل‌گرفته ملي، اجازه داد تا قدرت جنبش اجتماعي درون سيستمي که انتخابات و اثر جهاني حضور هوشمندانه مردم تنها وجه کوچکي از آن است نيز به سطح آيد و جايگاه ايران به يکباره و بر دوش مردم ده‌ها پله به بالا پرواز کند. خوشبختانه در سطح مديريت ارشد مياني نيز تا به این مرحله هر دو سوي ميز مذاکره حرفه‌اي عمل کرده و ضمن بهادادن به محدوديت‌هاي خود و طرف مقابل، نشان داده‌اند که نسبت به اقدامات گوناگون از سوي کنشگران ريز و درشتي که بهبود روابط را به زيان خويش مي‌دانند و براي به هم‌زدن آن به جان خواهند کوشيد و از هر امکاني بدون توجه به ماهيت، مشروعيت و اخلاقي‌بودن آنها به تمام استفاده خواهند کرد، نيک آگاه هستند و از قبل به خوبي به آن انديشيده‌اند. ارزيابي دقيق متغير‌هاي اقتصاد سياسي، شرايط ژئواستراتژيک و بازتعريف نقشه ژئواستراتژيک و ژئوپوليتيک جهان که پس از فروپاشي شوروي براي ايالات متحده، نه‌تنها ضروري که حياتي شده است، از مدت‌ها پيش نه‌تنها فقدان رابطه که نبود همکاري برابرانه برد - برد بين ايران و ايالات متحده را به زيان جدي هر دو کنشگر ساخته بود. اما ديوار عظيم بي‌اعتمادي و شيطنت دايمي افراد، نهادها و کشورهايي که از نبود رابطه به نحوي باورنکردني سود برده‌اند و هرگز مايل به از دست‌دادن آن نيستند، بن‌بست مصنوعي را به امري ابدي بدل ساخته بود و تنها هوشمندي طرف ايراني مي‌توانست تقاضاي مکرر ايالات متحده را بي‌پاسخ نگذارد. يعني درک و بهادادن به همان متغيرهايي که پس از فروپاشي شوروي سابق، ايران که همواره بين پنج نقطه مهم جهان بوده است را از نظر ژئواستراتژيکي بي‌مانند کرده است. اکنون که نخستين گام‌ها با هوشمندي مديران ارشد دو کشور برداشته شده و به دليل تاخير بي‌مورد در باب سودبردن دوجانبه از توانمندي‌هاي بالقوه و بالفعل، به طور طبيعي در چشم بر هم‌زدني بخشي از ديوار بي‌اعتمادي فروريخته است، بايد به تشکيل نيروهاي وظيفه محور(*) و اتاق‌هاي فکر واقعي اقدام کرد و با رابطه دايمي بين خود حفظ رابطه را لحظه به لحظه ارزيابي جامع و نظارت کنند. همزمان نيروهاي وظيفه‌محور ديگري به فهرست، ريزکردن و تحليل‌کردن گره‌گاه‌هايي بپردازند که به رابطه آسيب مي‌رساند. چشم اسفنديار براي ايراني‌ها، پاشنه‌آشيل براي ايالات‌متحده فقدان گفت‌وگوي صريح و طرح به موقع يا فوري مسايل يا موانع واقعي يا مهندسي‌شده‌اي است که در حرکت به سمت جلو پيش خواهد آمد. اجازه دهيد بي‌پرده بگويد که بررسي دقيق شرايط، اوضاع کنوني، مشکلات دو کنشگر و امکانات و توانمندي‌هاي دو طرف در شرايط کنوني، ايران و ايالات متحده را به شرط صداقت در عمل و به حساب‌آوردن منافع دو طرف، بدون ورود به بازي‌هاي پشت پرده، به دو شريک فوق‌استراتژيک بدل ساخته است. اين ادعا را مي‌توان بر اساس حداقل 21 متغير و موضوع فکرشده و بررسي‌شده به اثبات رساند که مي‌تواند موضوع کارگاهي علمي باشد. ايران در شرايط کنوني تنها کليد حل چند معضل جدي و خطرناک ايالات متحده آمريکاست. در عين حال با فروريختن ديوار بي‌اعتمادي پيشرفت‌هاي بومي‌شده ايران در زمينه‌هاي گوناگون داراي حفره‌هايي است که به ياري آمريکا و در سايه همکاري پايدار قابل حل است. شرايط افغانستان، مساله عراق، موضوع جدي و کج فهميده‌شده تروريسم که بر بستر سرخوردگي‌ها، به حساب‌نيامدن، سرکوب و تحقيرها زنده مي‌ماند و رشد مي‌کند، موضوع بيگانه‌ستيزي و ديگري نابودخواهي که پاي در رشدي باورنکردني گزارده است و مساله امنيت جمعي نرم‌افزارانه تنها نمونه‌هايي از امکان همکاري شفاف، برابرانه بر پايه احترام متقابل به شمار مي‌روند. بديهي است که احساسات و ذوق‌زدگي در دنياي سياست جايگاهي ندارد، دنيايي که به قول غربي‌ها، به صورت‌هاي سرد نياز دارد اما فراموش نبايد کرد که سردترين صورت‌ها نيز دل دارند.
دوکاستي منابع غربي يا وارونه‌بيني
نگارنده همواره احساس کرده است که تحليل‌هاي رسانه‌هاي غربي و در سطحي محدود‌تر متفکراني که در باب ايران خود را متخصص مي‌دانند و البته نه کتاب‌هاي فراواني که به قول انگليسي‌ها بيشتر به کتاب آشپزي شبيه‌اند و در باب ايران به رشته تحرير درآمده‌اند، از کاستي‌هايي در رنج هستند؛ همان کاستي‌هايي که در استراتژي دولت‌هاي غربي به ويژه انگلستان و ايالات متحده در مورد ايران نيز قابل رديابي است.
ادامه دارد...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.