معنا در سینما
عبدالرحمن نجلرحیم-مغزپژوه
هر بار که جشنی سینمایی برپا و بازار نمایش فیلمهای جشنوارهای داغ میشود، یک بار دیگر این سؤال مهم همراه با پاسخهای مبهم و رازآلود درباره چگونگی شکلگیری معنا در فیلم و انتقال آن به مخاطب مطرح میشود. نظریه غالب که بر پایه دوگانهپنداری جهان انتزاعی ذهن انسان از جهان ادراکی بر پایه حس و حرکت قرار دارد، معنا را برخاسته از جهان مفهومی انتزاعی استعلایافتهای بدون وابستگی مستقیم به ادراکات میداند. بر همین پایه، برای مفاهیم و معانی هنری از جمله فیلم که زاییده فعالیت عالی ذهنی انسان به شمار میآید، ماهیتی انتزاعی و تجریدی و استعلایی منفک از عالم ادراکات جسمانی در نظر گرفته میشود که در نازلترین حالت بهوسیله دستگاه انتزاعی و نمادین مفاهیم زبانی قابل رمزگشایی هستند. به همین دلیل است که پس از نظریات اولیه متعاقب تولد سینما از سوی اندیشمندانی همچون هوگو مانستربرگ و پس از آن ردولف ارنهایم که به نقش و اهمیت ادراکات بدنی در فهم سینما از سوی مخاطب تأکید داشتند، اکثر تحلیلگران بعدی به نقش نشانگان نمادین زبانی در استنتاجات معانی فیلم تکیه میکردند. طبق این روشها، فیلم را نیز فقط میتوان از طریق نشانهشناسی زبانی تحلیل کرد و لزومی به مداخلهدادن ادراکات جسمانی برای درک معانی و مفاهیم فیلم وجود ندارد. به این تعبیر، دستگاه ادراک جسمانی، بیرون از حوزه معناساز نظام شناختی مخاطب قرار دارد. از نظر تاریخی، این نوع طرز تفکر از سالهای ۶۰ قرن گذشته از سوی ساختارگرایان و زبانشناسان مطرح شده است. به عبارتی این ساختارگرایی بود که این مدل زبانشناسی را به همه عرصههای فرهنگی و اجتماعی تسری داد. استفادههای کاربردی از این روش را میتوان در کارهای لویی اشتراوس، لاکان و بارت دید. در حیطه مطالعات فیلمشناسی، کریستین متز، یک دانشگاهی اهل پاریس، دارای نظریات نشانهشناسی زبانی وسیع و تأثیرگذاری در این زمینه است. او سعی کرد فیلم را از طریق نشانهشناسی سیستم دوتایی نمادین زبان بشناسد و بر اساس نشانهشناسی (سمیولوژی) زبانی، به تحلیل صحنهها و روایت فیلمها بپردازد. فراموش نکنیم که در علوم شناختی این دوران نیز زبان در مرکزیت قرار داشت. نسل اول دانشمندان علوم شناختی نیز نظریه بازنمایی غیرتنانه و بیارتباط به ادراکات جسمانی را برای کارکرد ذهن قائل بودند که بر اساس آن شناخت نیز مانند مدل زبانی تابع قوانین صوری منطقی جهانشمول بود. علاقهنداشتن به توصیف علمی معانی فیلم بر پایه ادراکات جسمانی در مطالعات سالهای ۷۰ و ۸۰ قرن گذشته نیز ادامه پیدا میکند که عموما تمایل شدیدی به دکترینهای ایدئولوژیک در توصیف فیلم وجود داشت. در این میان میتوان زبانشناسی سوسوری، روانکاوی لاکانی، مارکسیسم التوسری و نظریه متنی بارتی را برجسته دید. اولین نشانههای تحول در نظریه معناشناسی فیلم را میتوان در کتاب بوردول به نام «رویت در فیلم داستانی» پیدا کرد. ولی در این کتاب نیز هنوز تلاش بوردول شامل محوریت جسم در تولید معنا نیست. ولی توجه او به نظام هیجانی و عاطفی مغز در شناخت روایت فیلم نشانه تمایل تدریجی او و همفکرانش به سوی اهمیت جسمانیت در تولید معنا در روایت فیلم است. در گرایش جدید، همگرایی پدیدارشناسان، مغزپژوهان و روانشناسان تکاملی قابل توجه است. در این مسیر، تلاش توربن گرودال دانمارکی در نشاندادن ابعاد مغزپژوهانه اجتماعی و فرهنگی نقش تن در تولید معنا در هنر فیلم ستودنی است. در این میان، امروزه زبانشناسان شناختی به این واقعیت پی بردهاند که استعارههای مفهومی با وجود اهمیت محوری که در شناخت و زبان دارند، فقط پدیدهای زبانشناختی نیستند، بلکه مفاهیمی مرتبط با ادراکات تنانه ما هستند. البته بدیهی است که بعدا زبان به ابعاد شناختی تنمندانه ما میافزاید و آن را گسترش میدهد. بنابراین اهمیت استعارههای مفهومی در هنر فراتر و عمیقتر از ساختار زبانی است و در پیوند ناگسستنی با ادراکات تنانه ما قرار دارد. به عبارت دیگر، در زبانشناسی مدرن استعارههای مفهومی بهطور اولیه ساخت و کاری زبانی ندارند. بلکه زبان خود نیز از منبع استعارههای مفهومی برای رسیدن به انتزاعات نمادین بهره میگیرد. به این ترتیب، معنا ورای قوانین قراردادی زبان قرار دارد. بر اساس این پژوهشها و یافتههای جدید، لازم است در اهمیت ابعاد تنمندی در هنرها از جمله فیلم تجدیدنظر کنیم. به قول جانسون، هنر یک نمونه عالی از معناسازی ماست، ولی جدا و گسسته از ادراکات تنانه ما نیست. ادراکات تنانه و هیجانمندانه، محور شناخت و رساندن ما به معنا در هر سطحی از تجربیات و تعاملات بینافردی، اجتماعی و فرهنگی، از جمله در یافتن معنا و مفهوم در کارهای هنری همچون فیلم و سینماست. ما از طریق ادراکات تنانه خود است که میتوانیم از طریق مدیوم ابزارهای سینمایی امروز به معناهای عمیقتری برسیم که دسترسی به آنها فقط از طریق نشانههای نمادین زبانی ممکن نیست. فیلم به عنوان هنر یک نمونه عالی از نحوه کارکرد مغز در امتداد تن ما در چگونگی انتخاب پیوستار تصویری و صوتی متحرک و برهم کنش رخدادهای روایی عاطفی اجتماعی برای تولید معناست. شکی نیست که اشراف بر یکپارچگی و یگانگی دنیای ادراکی استعاری پیوسته به دنیای نمادین و تجریدی در معناسازی تنانه، میتواند ما را در تفسیری هوشیارانهتر و ارزیابی هوشمندانهتر از هنر سینما
مددکار باشد.
هر بار که جشنی سینمایی برپا و بازار نمایش فیلمهای جشنوارهای داغ میشود، یک بار دیگر این سؤال مهم همراه با پاسخهای مبهم و رازآلود درباره چگونگی شکلگیری معنا در فیلم و انتقال آن به مخاطب مطرح میشود. نظریه غالب که بر پایه دوگانهپنداری جهان انتزاعی ذهن انسان از جهان ادراکی بر پایه حس و حرکت قرار دارد، معنا را برخاسته از جهان مفهومی انتزاعی استعلایافتهای بدون وابستگی مستقیم به ادراکات میداند. بر همین پایه، برای مفاهیم و معانی هنری از جمله فیلم که زاییده فعالیت عالی ذهنی انسان به شمار میآید، ماهیتی انتزاعی و تجریدی و استعلایی منفک از عالم ادراکات جسمانی در نظر گرفته میشود که در نازلترین حالت بهوسیله دستگاه انتزاعی و نمادین مفاهیم زبانی قابل رمزگشایی هستند. به همین دلیل است که پس از نظریات اولیه متعاقب تولد سینما از سوی اندیشمندانی همچون هوگو مانستربرگ و پس از آن ردولف ارنهایم که به نقش و اهمیت ادراکات بدنی در فهم سینما از سوی مخاطب تأکید داشتند، اکثر تحلیلگران بعدی به نقش نشانگان نمادین زبانی در استنتاجات معانی فیلم تکیه میکردند. طبق این روشها، فیلم را نیز فقط میتوان از طریق نشانهشناسی زبانی تحلیل کرد و لزومی به مداخلهدادن ادراکات جسمانی برای درک معانی و مفاهیم فیلم وجود ندارد. به این تعبیر، دستگاه ادراک جسمانی، بیرون از حوزه معناساز نظام شناختی مخاطب قرار دارد. از نظر تاریخی، این نوع طرز تفکر از سالهای ۶۰ قرن گذشته از سوی ساختارگرایان و زبانشناسان مطرح شده است. به عبارتی این ساختارگرایی بود که این مدل زبانشناسی را به همه عرصههای فرهنگی و اجتماعی تسری داد. استفادههای کاربردی از این روش را میتوان در کارهای لویی اشتراوس، لاکان و بارت دید. در حیطه مطالعات فیلمشناسی، کریستین متز، یک دانشگاهی اهل پاریس، دارای نظریات نشانهشناسی زبانی وسیع و تأثیرگذاری در این زمینه است. او سعی کرد فیلم را از طریق نشانهشناسی سیستم دوتایی نمادین زبان بشناسد و بر اساس نشانهشناسی (سمیولوژی) زبانی، به تحلیل صحنهها و روایت فیلمها بپردازد. فراموش نکنیم که در علوم شناختی این دوران نیز زبان در مرکزیت قرار داشت. نسل اول دانشمندان علوم شناختی نیز نظریه بازنمایی غیرتنانه و بیارتباط به ادراکات جسمانی را برای کارکرد ذهن قائل بودند که بر اساس آن شناخت نیز مانند مدل زبانی تابع قوانین صوری منطقی جهانشمول بود. علاقهنداشتن به توصیف علمی معانی فیلم بر پایه ادراکات جسمانی در مطالعات سالهای ۷۰ و ۸۰ قرن گذشته نیز ادامه پیدا میکند که عموما تمایل شدیدی به دکترینهای ایدئولوژیک در توصیف فیلم وجود داشت. در این میان میتوان زبانشناسی سوسوری، روانکاوی لاکانی، مارکسیسم التوسری و نظریه متنی بارتی را برجسته دید. اولین نشانههای تحول در نظریه معناشناسی فیلم را میتوان در کتاب بوردول به نام «رویت در فیلم داستانی» پیدا کرد. ولی در این کتاب نیز هنوز تلاش بوردول شامل محوریت جسم در تولید معنا نیست. ولی توجه او به نظام هیجانی و عاطفی مغز در شناخت روایت فیلم نشانه تمایل تدریجی او و همفکرانش به سوی اهمیت جسمانیت در تولید معنا در روایت فیلم است. در گرایش جدید، همگرایی پدیدارشناسان، مغزپژوهان و روانشناسان تکاملی قابل توجه است. در این مسیر، تلاش توربن گرودال دانمارکی در نشاندادن ابعاد مغزپژوهانه اجتماعی و فرهنگی نقش تن در تولید معنا در هنر فیلم ستودنی است. در این میان، امروزه زبانشناسان شناختی به این واقعیت پی بردهاند که استعارههای مفهومی با وجود اهمیت محوری که در شناخت و زبان دارند، فقط پدیدهای زبانشناختی نیستند، بلکه مفاهیمی مرتبط با ادراکات تنانه ما هستند. البته بدیهی است که بعدا زبان به ابعاد شناختی تنمندانه ما میافزاید و آن را گسترش میدهد. بنابراین اهمیت استعارههای مفهومی در هنر فراتر و عمیقتر از ساختار زبانی است و در پیوند ناگسستنی با ادراکات تنانه ما قرار دارد. به عبارت دیگر، در زبانشناسی مدرن استعارههای مفهومی بهطور اولیه ساخت و کاری زبانی ندارند. بلکه زبان خود نیز از منبع استعارههای مفهومی برای رسیدن به انتزاعات نمادین بهره میگیرد. به این ترتیب، معنا ورای قوانین قراردادی زبان قرار دارد. بر اساس این پژوهشها و یافتههای جدید، لازم است در اهمیت ابعاد تنمندی در هنرها از جمله فیلم تجدیدنظر کنیم. به قول جانسون، هنر یک نمونه عالی از معناسازی ماست، ولی جدا و گسسته از ادراکات تنانه ما نیست. ادراکات تنانه و هیجانمندانه، محور شناخت و رساندن ما به معنا در هر سطحی از تجربیات و تعاملات بینافردی، اجتماعی و فرهنگی، از جمله در یافتن معنا و مفهوم در کارهای هنری همچون فیلم و سینماست. ما از طریق ادراکات تنانه خود است که میتوانیم از طریق مدیوم ابزارهای سینمایی امروز به معناهای عمیقتری برسیم که دسترسی به آنها فقط از طریق نشانههای نمادین زبانی ممکن نیست. فیلم به عنوان هنر یک نمونه عالی از نحوه کارکرد مغز در امتداد تن ما در چگونگی انتخاب پیوستار تصویری و صوتی متحرک و برهم کنش رخدادهای روایی عاطفی اجتماعی برای تولید معناست. شکی نیست که اشراف بر یکپارچگی و یگانگی دنیای ادراکی استعاری پیوسته به دنیای نمادین و تجریدی در معناسازی تنانه، میتواند ما را در تفسیری هوشیارانهتر و ارزیابی هوشمندانهتر از هنر سینما
مددکار باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.