شکوه زمینبودن
پوریا عالمی
لابد من هم مثل خیلیها در نوجوانی شیفته شریعتی بودهام و لابد مثل خیلیها دوتا کتاب بیشتر که خواندم و کمی تاریخ را نگاه کردم، شدم منتقد شریعتی. این اقتضای سنوسال است، اما برای آدم دنیاندیده هر چیزی یک پوسته راحت و دمدستی دارد؛ مثلا با دیدن شاملو، آدم آنهمه جانکندن و تلاشش را که نمیبیند، اما آدم دلش میخواهد نُه کلاس بیشتر سواد نداشته باشد و همه را درس بدهد و سهبار ازدواج کند و آخرسر هم عشق رؤیاگونهای همچون آیدا پیدا کند! شریعتی هم تقریبا همینطوری است. پوستهای که میبینی این است که یکی پا شده رفته فرنگ و برگشته و مستقیم رفته پشت میکروفن و با فن خطابه و دانشی که داشته و آن دهان گرم برای روایتکردن، نسخه یک جماعت را پیچیده و برای یک جماعت دیگر نسخه صادر کرده!
همیشه هر چیزی یک پوستهای دارد. خیلیها نطق غرا کردند و صداشان را کشیدند سرشان و پیراهن این و آن را بادبان کردند، اما کاری از پیش نبردند. خیلیها سهبار ازدواج کردند، اما آیدا نیافتند. این است که میگویم هر چیزی یک پوستهای دارد.
شانسی که من آوردم این بود که سال ۱۳۷۶ یعنی درست وقتی که من از بعضی کتابهای علی شریعتی دو، سه نسخه جمع کرده بودم و با شیفتگی روایتهای شریعتی را از تاریخ و سیاست و دین میبلعیدم، زد و کتابی منتشر شد به نام «طرح یک زندگی» به قلم «دکتر پوران شریعترضوی». کتاب را من چندوقت بعد از انتشار خریدم و خواندم. این کتاب عملا یو- ترن و پیچ تند من بود توی اتوبان یکطرفهای که کتابهای شریعتی برایم ساخته بود. کتاب با تواضع بسیار در تکریم دکتر علی شریعتی نوشته شده بود، اما تصویر او در زندگی شخصی خیلی محو و کمرنگ بود. کتاب را که میخواندم، مدام فکر میکردم اگر یکی مثل پورانخانوم فروتن و جاننثار و مادر و مدبر نبود، یکی مثل دکتر شریعتی میتوانست آنطور با خیال راحت يكهتازی و جهانگستری کند؟ کتاب را که خواندم، مطمئن شدم آنهمه بیقراری که دکتر شریعتی داشت به پشتگرمی و دلگرمیاش بود از قرارگاهی آرام و برقرار که پوران شریعترضوی ساخته بود. چشم دوخته بودم روی کلمه «دکتر» پیش از اسم پوران شریعترضوی روی جلد کتاب طرح یک زندگی و فکر میکردم چطوری میشود یکی درسخوانده و فرنگرفته و جهاندیده - آن هم در دورهای که سواد و سفر و
سیاحت فراگیر نبود - بیاید و بپذیرد که فقط مادری کند؟
این یک اعتراف است و من در تمام زندگیام از این اعترافها کم نکردهام. من سمپات دکتر علی شریعتی بودم، اما پورانخانوم بیآنکه از نزدیک بشناسمش تأثیری شگرف و عمیق روی ذهن من بچهمدرسهای گذاشت. بعدها که با مقالات و سخنرانیهای فرزندان شریعتی روبهرو شدم و جایگاه اجتماعی آنان را نگاه کردم پیش خودم فکر میکردم مدینه فاضله و جامعهای که شریعتی تصویر میکرد (هرچند نقشه راه او تا در دروازه مدینه فاضله میرسید و گزارشی از خود شهر داده نمیشد) اگر با هر تعبیر و تفسیری نتیجهاش - به غلط یا درست و به هر دلیلی - شده باشد اینی که شده، نمره چند میگیرد؟ و نگاه میکردم به جامعه کوچکی که پورانخانوم ساخته بود در خانه؛ جامعهای که به نظر من با آن ثبات و جهانبینی که در نگاه و اندیشه آدمهای ساکن آن پا گرفته بود، نمره قبولی میگرفت.
اولینبار که پورانخانوم را دیدم، آنطور باوقار و بهمعنای معظم کلمه شیک، با پیراهنی مرتب و روسری منظم آهارخورده بر سر، با گرهای دقیق، با شکوه «زنبودن» مواجه شدم؛ عظمت «انسان». افتاده و فروتن و زیبا با خط های نازکی بر پیشانی. آنجا بود که این کلمات به ذهنم رسید و گوشهای نوشتم «خدا گویی چاقوی زمان را روی پیشانی ما تیز میکند...».
چای دمی را در استکان کمرباریک و در معیت نعلبکی تعارف ما کرد و من با کلماتی ساده گفتم که خیلی فروتنی لازم بود برای شیوهای که شما زندگی کردید پورانخانوم.
سرضرب کلام من گفت: «اینها را میگویی که من خوشم بیاید؟»
نه. اینها را گفته بودم که تقدیر کنم نگاه شما را که به من درس زمینبودن داده بودید، نه درختبودن، پورانخانوم؛ زمینی که باید حوصله کند که درختها در جانش ریشه کنند، تا پا بگیرند، تا ثمر بدهند و میوه کنند. درس اینکه زمینبودن یعنی مادربودن و زمین مادربزرگ ماست. درس اینکه درختبودن ساده نیست، اما زمینبودن خیلی فروتنی لازم دارد. حالا مادر زمین شما را که زمینی مادر بودی با فروتنی به آغوش کشیده است راستش، حالا که نگاه میکنم بله؛ اینها را گفتم که شما را خوش بیاید، پوران خانوم که طراح یک زندگی بودید.
لابد من هم مثل خیلیها در نوجوانی شیفته شریعتی بودهام و لابد مثل خیلیها دوتا کتاب بیشتر که خواندم و کمی تاریخ را نگاه کردم، شدم منتقد شریعتی. این اقتضای سنوسال است، اما برای آدم دنیاندیده هر چیزی یک پوسته راحت و دمدستی دارد؛ مثلا با دیدن شاملو، آدم آنهمه جانکندن و تلاشش را که نمیبیند، اما آدم دلش میخواهد نُه کلاس بیشتر سواد نداشته باشد و همه را درس بدهد و سهبار ازدواج کند و آخرسر هم عشق رؤیاگونهای همچون آیدا پیدا کند! شریعتی هم تقریبا همینطوری است. پوستهای که میبینی این است که یکی پا شده رفته فرنگ و برگشته و مستقیم رفته پشت میکروفن و با فن خطابه و دانشی که داشته و آن دهان گرم برای روایتکردن، نسخه یک جماعت را پیچیده و برای یک جماعت دیگر نسخه صادر کرده!
همیشه هر چیزی یک پوستهای دارد. خیلیها نطق غرا کردند و صداشان را کشیدند سرشان و پیراهن این و آن را بادبان کردند، اما کاری از پیش نبردند. خیلیها سهبار ازدواج کردند، اما آیدا نیافتند. این است که میگویم هر چیزی یک پوستهای دارد.
شانسی که من آوردم این بود که سال ۱۳۷۶ یعنی درست وقتی که من از بعضی کتابهای علی شریعتی دو، سه نسخه جمع کرده بودم و با شیفتگی روایتهای شریعتی را از تاریخ و سیاست و دین میبلعیدم، زد و کتابی منتشر شد به نام «طرح یک زندگی» به قلم «دکتر پوران شریعترضوی». کتاب را من چندوقت بعد از انتشار خریدم و خواندم. این کتاب عملا یو- ترن و پیچ تند من بود توی اتوبان یکطرفهای که کتابهای شریعتی برایم ساخته بود. کتاب با تواضع بسیار در تکریم دکتر علی شریعتی نوشته شده بود، اما تصویر او در زندگی شخصی خیلی محو و کمرنگ بود. کتاب را که میخواندم، مدام فکر میکردم اگر یکی مثل پورانخانوم فروتن و جاننثار و مادر و مدبر نبود، یکی مثل دکتر شریعتی میتوانست آنطور با خیال راحت يكهتازی و جهانگستری کند؟ کتاب را که خواندم، مطمئن شدم آنهمه بیقراری که دکتر شریعتی داشت به پشتگرمی و دلگرمیاش بود از قرارگاهی آرام و برقرار که پوران شریعترضوی ساخته بود. چشم دوخته بودم روی کلمه «دکتر» پیش از اسم پوران شریعترضوی روی جلد کتاب طرح یک زندگی و فکر میکردم چطوری میشود یکی درسخوانده و فرنگرفته و جهاندیده - آن هم در دورهای که سواد و سفر و
سیاحت فراگیر نبود - بیاید و بپذیرد که فقط مادری کند؟
این یک اعتراف است و من در تمام زندگیام از این اعترافها کم نکردهام. من سمپات دکتر علی شریعتی بودم، اما پورانخانوم بیآنکه از نزدیک بشناسمش تأثیری شگرف و عمیق روی ذهن من بچهمدرسهای گذاشت. بعدها که با مقالات و سخنرانیهای فرزندان شریعتی روبهرو شدم و جایگاه اجتماعی آنان را نگاه کردم پیش خودم فکر میکردم مدینه فاضله و جامعهای که شریعتی تصویر میکرد (هرچند نقشه راه او تا در دروازه مدینه فاضله میرسید و گزارشی از خود شهر داده نمیشد) اگر با هر تعبیر و تفسیری نتیجهاش - به غلط یا درست و به هر دلیلی - شده باشد اینی که شده، نمره چند میگیرد؟ و نگاه میکردم به جامعه کوچکی که پورانخانوم ساخته بود در خانه؛ جامعهای که به نظر من با آن ثبات و جهانبینی که در نگاه و اندیشه آدمهای ساکن آن پا گرفته بود، نمره قبولی میگرفت.
اولینبار که پورانخانوم را دیدم، آنطور باوقار و بهمعنای معظم کلمه شیک، با پیراهنی مرتب و روسری منظم آهارخورده بر سر، با گرهای دقیق، با شکوه «زنبودن» مواجه شدم؛ عظمت «انسان». افتاده و فروتن و زیبا با خط های نازکی بر پیشانی. آنجا بود که این کلمات به ذهنم رسید و گوشهای نوشتم «خدا گویی چاقوی زمان را روی پیشانی ما تیز میکند...».
چای دمی را در استکان کمرباریک و در معیت نعلبکی تعارف ما کرد و من با کلماتی ساده گفتم که خیلی فروتنی لازم بود برای شیوهای که شما زندگی کردید پورانخانوم.
سرضرب کلام من گفت: «اینها را میگویی که من خوشم بیاید؟»
نه. اینها را گفته بودم که تقدیر کنم نگاه شما را که به من درس زمینبودن داده بودید، نه درختبودن، پورانخانوم؛ زمینی که باید حوصله کند که درختها در جانش ریشه کنند، تا پا بگیرند، تا ثمر بدهند و میوه کنند. درس اینکه زمینبودن یعنی مادربودن و زمین مادربزرگ ماست. درس اینکه درختبودن ساده نیست، اما زمینبودن خیلی فروتنی لازم دارد. حالا مادر زمین شما را که زمینی مادر بودی با فروتنی به آغوش کشیده است راستش، حالا که نگاه میکنم بله؛ اینها را گفتم که شما را خوش بیاید، پوران خانوم که طراح یک زندگی بودید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.