علتها و معلولها حاصل عملکردها هستند
اکبر قراخانیبهار
یکی از بزرگترین چالشهای بشر، نحوه برخورد با «تغییرکردنها» است، زیرا با «ثابتماندنها»، همه چیزها همانی میماندند که بودند و چالشی وجود نداشت. مشکلات نیز از تغییرات و چالشهای آن ناشی میشوند. یکی از نقاط قوت تفکر سیستمی کمک آن به ما برای مواجهه با تغییرات است. مفاهیم سیستمی بهقدری سیال و در زندگی روزانه ما جاری هستند که جا دارد به ابعاد گستردهتر آنها در زندگی روزمره نیز پرداخته شود تا همه با این مفاهیم آشنا شوند.
ما چالشها را در مراودات هر روزه خود نیز تجربه میکنیم؛ برای مثال، در زبانها «اسم» و «فعل» داریم و این دو از ارکان اصلی هر جمله هستند. جمله بدون فعل از انتقال هرگونه مفهوم ناتوان است. به این علت، اهمیت هر جمله نیز بهخاطر فعل آن است. باید گفت اسامی بهخودیخود چالشی را ایجاد نمیکنند، بلکه افعال در ارتباط با اسامی هستند که ممکن است چالشبرانگیز باشند. از نظر ما تغییرها نیز در قالب افعال نمود مییابند.
در مراودات روزمره، اشاره به یک «اسم» بهخودیخود چالشبرانگیز نیست، ولی مثلا با گفتن «فلانی آمد» یا «فلانی رفت» وقتی اسمی با فعلی همراه میشود، ممکن است چالش ایجاد کند؛ برای مثال ممکن است سؤال شود که «علت» این آمدن یا رفتن چه بوده است. این نوع سؤالها همواره میتوانند درباره چیزهایی که روابطی با هم دارند، مطرح شوند. به این خاطر، بشر از دیرزمان همواره در پی آن بوده است تا در برخورد با هر مشکل، بهدنبال «علت» آن بگردد و سپس برای آن تدبیری بیندیشد.
براساس دانش گذشته، هر معلولی «بهصورت جبری» (مقابل اختیاری) از علتی ناشی میشده است. درصورتیکه براساس دانش امروز، معلولها و حتی علتها، لزوما جبری نیستند، بلکه حاصل عملکردها هستند. اگر عملکردها را تغییر دهیم، در این صورت وضعیت نیز تغییر میکند. با تغییر عملکردها (بهعنوان علت) میتوان به معلولهایی رسید که به آنچه مورد نظر هستند بسیار نزدیک یا عین آنها باشند.
سادهترین حالت این است که جریان علت به معلول بهصورت خطی و یکسویه در نظر گرفته شود و بهصورت مستقیم به پیش برود. درصورتیکه در بیشتر موارد واقعی با مسیری بسته و دوسویه که بهصورت مارپیچی پیش میرود، روبهرو هستیم. معنی دیگر این گفته آن است که اگرچه هر معلول علتی دارد اما معلول نیز روی علت و شرایط حاضر تأثیر میگذارد.
به بیان دیگر هر «عمل» ما (که بر شرایط موجود مبتنی است) و نیز «عکسالعمل» طرف مقابل، وضعیت را تغییر میدهد و مبنای اعمال بعدی، مثل زمین یک بازی پررقابت، شرایط حاکمشده جدید هستند، بنابراین اگر با درنظرگرفتن همه شرایط برای مواجهه با آن سناریوی مشخصی تدبیر نکنیم، ممکن است در ارتباط با آن دچار مشکل شویم. در این فرایند همه عملها و عکسالعملها از همدیگر تأثیر میپذیرند. تفکر سیستمی به ما کمک میکند با مدیریت تغییر بتوان به تثبیتی رسید که تحقق اهداف را ممکن کند و این فرایند را به همین ترتیب روبهجلو ادامه داد.
باید گفت اقدام در برابر یک رویداد، غالبا همانی نیست که ممکن است در ابتدا به نظر برسد؛ برای مثال، در زمینه کنترل مواد مخدر تقلا در جهت کاهش عرضه آن درحالیکه تقاضا برای آن همچنان ثابت است یا بالا میرود، بهتنهایی کارساز نیست. این کار باعث بروز مشکلات جدیدی نظیر بالارفتن قیمت مواد و در نهایت بالارفتن آمار جرم و جنایت برای تأمین بهای جدید مواد از سوی معتادان میشود. در نتیجه این مشکلات نیز بر مشکل قبلی افزوده میشوند. بههمیندلیل در کنار کوشش برای «کاهش عرضه»، باید کوششهای همهجانبهای هم در جهت «کاهش تقاضا» صورت بگیرد. تفسیر سیستمی این گفته آن است که بهجای دیدن «تصویر کوچک» (فقط خود مشکل) باید «تصویر بزرگ» (مشکل و حواشی آن بهعنوان یک کل) را ببینیم.
براساس مفاهیم سیستم و تفکر سیستمی، در اکثر موارد منبع اصلی مشکلات رفتاری در سیستمها، ساختار یا انتظام آنهاست. تا زمانی که اشکال در ساختار یا انتظام سیستم برطرف نشود، مشکل رفتاری همواره وجود خواهد داشت و در صورت رفع موقت (مانند ترکهای موقتی مصرف مواد از سوی معتادان)، مجدد برگشت خواهد کرد. ادامه این وضعیت نیز ممکن است به پیچیدگی مشکلات بیفزاید. بنابراین چارهجویی برای رفع مسائل رفتاری یک سیستم ترجیحا باید با مراجعه به درون خود سیستم شروع شود، همانطورکه یک پزشک کاردان نیز برای یافتن علت بیماری، ابتدا به خود بیمار رجوع میکند.
یکی از بزرگترین چالشهای بشر، نحوه برخورد با «تغییرکردنها» است، زیرا با «ثابتماندنها»، همه چیزها همانی میماندند که بودند و چالشی وجود نداشت. مشکلات نیز از تغییرات و چالشهای آن ناشی میشوند. یکی از نقاط قوت تفکر سیستمی کمک آن به ما برای مواجهه با تغییرات است. مفاهیم سیستمی بهقدری سیال و در زندگی روزانه ما جاری هستند که جا دارد به ابعاد گستردهتر آنها در زندگی روزمره نیز پرداخته شود تا همه با این مفاهیم آشنا شوند.
ما چالشها را در مراودات هر روزه خود نیز تجربه میکنیم؛ برای مثال، در زبانها «اسم» و «فعل» داریم و این دو از ارکان اصلی هر جمله هستند. جمله بدون فعل از انتقال هرگونه مفهوم ناتوان است. به این علت، اهمیت هر جمله نیز بهخاطر فعل آن است. باید گفت اسامی بهخودیخود چالشی را ایجاد نمیکنند، بلکه افعال در ارتباط با اسامی هستند که ممکن است چالشبرانگیز باشند. از نظر ما تغییرها نیز در قالب افعال نمود مییابند.
در مراودات روزمره، اشاره به یک «اسم» بهخودیخود چالشبرانگیز نیست، ولی مثلا با گفتن «فلانی آمد» یا «فلانی رفت» وقتی اسمی با فعلی همراه میشود، ممکن است چالش ایجاد کند؛ برای مثال ممکن است سؤال شود که «علت» این آمدن یا رفتن چه بوده است. این نوع سؤالها همواره میتوانند درباره چیزهایی که روابطی با هم دارند، مطرح شوند. به این خاطر، بشر از دیرزمان همواره در پی آن بوده است تا در برخورد با هر مشکل، بهدنبال «علت» آن بگردد و سپس برای آن تدبیری بیندیشد.
براساس دانش گذشته، هر معلولی «بهصورت جبری» (مقابل اختیاری) از علتی ناشی میشده است. درصورتیکه براساس دانش امروز، معلولها و حتی علتها، لزوما جبری نیستند، بلکه حاصل عملکردها هستند. اگر عملکردها را تغییر دهیم، در این صورت وضعیت نیز تغییر میکند. با تغییر عملکردها (بهعنوان علت) میتوان به معلولهایی رسید که به آنچه مورد نظر هستند بسیار نزدیک یا عین آنها باشند.
سادهترین حالت این است که جریان علت به معلول بهصورت خطی و یکسویه در نظر گرفته شود و بهصورت مستقیم به پیش برود. درصورتیکه در بیشتر موارد واقعی با مسیری بسته و دوسویه که بهصورت مارپیچی پیش میرود، روبهرو هستیم. معنی دیگر این گفته آن است که اگرچه هر معلول علتی دارد اما معلول نیز روی علت و شرایط حاضر تأثیر میگذارد.
به بیان دیگر هر «عمل» ما (که بر شرایط موجود مبتنی است) و نیز «عکسالعمل» طرف مقابل، وضعیت را تغییر میدهد و مبنای اعمال بعدی، مثل زمین یک بازی پررقابت، شرایط حاکمشده جدید هستند، بنابراین اگر با درنظرگرفتن همه شرایط برای مواجهه با آن سناریوی مشخصی تدبیر نکنیم، ممکن است در ارتباط با آن دچار مشکل شویم. در این فرایند همه عملها و عکسالعملها از همدیگر تأثیر میپذیرند. تفکر سیستمی به ما کمک میکند با مدیریت تغییر بتوان به تثبیتی رسید که تحقق اهداف را ممکن کند و این فرایند را به همین ترتیب روبهجلو ادامه داد.
باید گفت اقدام در برابر یک رویداد، غالبا همانی نیست که ممکن است در ابتدا به نظر برسد؛ برای مثال، در زمینه کنترل مواد مخدر تقلا در جهت کاهش عرضه آن درحالیکه تقاضا برای آن همچنان ثابت است یا بالا میرود، بهتنهایی کارساز نیست. این کار باعث بروز مشکلات جدیدی نظیر بالارفتن قیمت مواد و در نهایت بالارفتن آمار جرم و جنایت برای تأمین بهای جدید مواد از سوی معتادان میشود. در نتیجه این مشکلات نیز بر مشکل قبلی افزوده میشوند. بههمیندلیل در کنار کوشش برای «کاهش عرضه»، باید کوششهای همهجانبهای هم در جهت «کاهش تقاضا» صورت بگیرد. تفسیر سیستمی این گفته آن است که بهجای دیدن «تصویر کوچک» (فقط خود مشکل) باید «تصویر بزرگ» (مشکل و حواشی آن بهعنوان یک کل) را ببینیم.
براساس مفاهیم سیستم و تفکر سیستمی، در اکثر موارد منبع اصلی مشکلات رفتاری در سیستمها، ساختار یا انتظام آنهاست. تا زمانی که اشکال در ساختار یا انتظام سیستم برطرف نشود، مشکل رفتاری همواره وجود خواهد داشت و در صورت رفع موقت (مانند ترکهای موقتی مصرف مواد از سوی معتادان)، مجدد برگشت خواهد کرد. ادامه این وضعیت نیز ممکن است به پیچیدگی مشکلات بیفزاید. بنابراین چارهجویی برای رفع مسائل رفتاری یک سیستم ترجیحا باید با مراجعه به درون خود سیستم شروع شود، همانطورکه یک پزشک کاردان نیز برای یافتن علت بیماری، ابتدا به خود بیمار رجوع میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.