|

درباره نمايش «سوآرم» از مجارستان، در جشنواره بين‌المللي تئاتر فجر

مطالعه‌ای بر آناتومي تصميم‌گيري

زهرا فولادوند . دانشجوي دکتراي هنر در بوداپست

اجراي نمايش سوآرم (کاري از کمپاني هنري آرتوش) از معدود اجراهايي است که سبک‌وسياق آن بر اساس نظريات علمي بنيان شده. برخلاف اکثر نمايش‌ها که بر اساس نمايش‌نامه يا ايده يا طرح اجرائي شکل يافته‌اند، سوآرم بر اساس پژوهش‌هاي علمي روي مفهوم سوآرم (جريان همگرايي و حرکت گروهي مانند پرواز دسته‌جمعي پرندگان) به شکل هنري و زيبايي‌شناسي خودش رسيده است.
گبر گدا (کارگردان و بنيان‌گذار کمپاني آرتوش) در ابتداي اين نمايش رو به مخاطبان ايراني مي‌گويد: اگرچه شما آماده هستيد که يک نمايش را ببينيد، ولي متأسفانه بايد به شما اعلام کنم که درواقع سوآرم محصول پژوهش و تحقيقات علمي است. متد ما ترکيبي از علم و هنر است. درواقع ما در کمپاني آرتوش به همراه هنرمندان ديگري که با هم کار مي‌کنيم، در روند تحقيق روي يک موضوع زماني که به سطح مشخصي از پژوهش مي‌رسيم، نتيجه را با ديگران به اشتراک مي‌گذاريم و اين چيزي است که معمولا نامش را پرفورمنس مي‌ناميم و اکنون در اين اجرا، شما تماشاگران، همکاران ما در اين تحقيق و پژوهش هستيد و ما به کمک شما مي‌خواهيم جريان زنده سوآرم را روي صحنه به وجود آوريم.
در سي‌وهفتمين جشنواره بين‌المللي فجر، گروه هنرمندان از مجارستان در سالن قشقايي، آماده اجرا و ارتباط با مخاطبان ايراني بودند. بعد از ماه‌ها تلاش و هماهنگي با فستيوال فجر، اکنون همه‌چيز آماده و مهيا براي ورود تماشاگران به سالن بود. نمايش سوآرم يکي از محصولات اخير کمپاني آرتوش است که در سال‌هاي گذشته بارها در سالن تئاتر کمپاني آرتوش ميزبان مخاطبان مجارستاني و اروپايي ديگر بوده، اما اين اولين‌باري است که اين اثر ميزبان نگاه‌ها و حضور تماشاگران ايراني است.
در ابتداي کار، کارگردان درخصوص مفهوم سوآرم در سه سطح براي تماشاگران توضيح مي‌دهد.
او متذکر مي‌شود: من مي‌دانم که اکثريت شما فيلمي مستند درخصوص پرواز گروهي سارها يا حرکت جمعي ماهي‌ها يا مهاجرت زنبورها تماشا کرده‌ايد. چيزي که براي ما شگفت‌انگيز است و من حدس مي‌زنم که شما هم با آن برخورد کرده‌ايد، سطح غيرقابل‌باور همکاري در جريان حرکت گروهي سوآرم است. به شکلي که آنها با هم حرکت مي‌کنند و در سرعتي شگفت‌آور درحالي‌که به هم چسبيده‌‌اند مي‌توانند به همديگر واکنش نشان دهند و مسيرشان را هم‌زمان عوض کنند.
سوآرم در گروه انسان‌ها
آيا مي‌توان به حرکت انسان‌ها در طول تاريخ روي کره زمين به شکل يک جريان سوآرم نگاه کرد. حرکت انسان‌ها روي زمين را با سرعت زياد متصور شويد، به شکلي که انسان‌ها به آرامي به اطراف حرکت مي‌کنند. از نظر تعداد گاهي زياد و گاهي نيز کم مي‌شوند، اما هرگز متوقف نمي‌شوند. در اين مسير آنها به حرکت خودشان ادامه مي‌دهند. از مکاني به مکان ديگر مي‌روند. اين زاويه ديد با سرعت زياد تصوير يک سوآرم را شبيه‌سازي مي‌کند که در آن انسان‌ها به نسبت زيادي شبيه اجزاي يک سوآرم هستند.
و سوآرم در بدن يک انسان از چه چيزهايي تشکيل شده است؟ بي‌شمار سلول، افکار و احساسات، که هرکدام از اين سلول‌ها به شکل انفرادي در جريان سوآرم با هم همکاري مي‌کنند. بنابراين دوباره اين سؤال پيش مي‌آيد که چه کسي يا چه چيزي تصميمات را مي‌گيرد؟ چه زماني انسان دست به عمل مي‌زند؟
گبر گدا در اين خصوص مي‌گويد: سوآرم يک مکانيسم بيولوژيکي است که نشانه‌هاي هوش جمعي در رفتار کل سيستم را نشان مي‌دهد. اين نشانه‌ها به‌رغم رفتارهاي خودمحورانه و به‌خصوص رفتارهاي فردي در شکل گسترده رفتار جمعي خود را نشان مي‌دهد. در نهايت پس از توضيحاتي که کارگردان درخصوص آناتومي تصميم‌گيري در جريان سوآرم مي‌گويد، اين سؤالات براي تماشاگران پيش مي‌آيد:
اما چگونه يک سوآرم رفتار يا کار مي‌کند؟ چگونه ارتباط مي‌گيرد و تصميم‌گيري مي‌کند؟ آيا حرکت آن ناشي از انتخاب‌هاي فردي است يا جمعي؟ آيا مي‌توان انسان را به شکل يک سوآرم بررسي کرد؟ سوآرمي که شامل سلول‌هاي بدن انسان، احساسات و افکارش است.
بعد از تمام اين صحبت‌ها وقتي انسان تصميمي مي‌گيرد، در واقع چه کسي يا چه چيزي آن تصميم را مي‌گيرد؟
گبر از تماشاگران دعوت مي‌کند که در تجربه شکل‌دادن سوآرم با حرکت‌دادن نور ليزرهايي که در دست دارند شرکت کنند. در ابتدا از آنها خواسته مي‌شود که نور ليزرهايشان را روي دايره کوچک روي صفحه سفيد بک‌گراند بيندازند و سپس تصميمات خود را براي انتخاب مواردي که روي صفحه پروجکشن ظاهر مي‌شود اخذ کنند. مواردي مانند روز يا شب؟ بهار، پاييز، زمستان يا تابستان؟ مولانا، سعدي يا حافظ؟
همچنين سه نفر داوطلب از تماشاگران قطعه موسيقي جديدي را با حرکات نور ليزر خود روي مربع‌هايي که بر بالاسر نوازندگان وجود دارد، خلق مي‌کنند. هر نوري که در مربع بالاي نوازنده‌ها قرار گيرد آنها مي‌نوازند و زماني که از مربع خارج شود آنها ديگر نمي‌نوازند.
در انتهاي اين روند آزمايشگاهي و مشارکتي، تماشاگران با حرکت‌دادن نورهاي ليزر خود در تمام محيط جريان زنده سوآرم را به‌وجود مي‌آورند ولي با اين قانون ساده که نبايد از هم جدا شوند و بايد تا جاي ممکن در نزديک هم و با هم حرکت کنند. پس از اين تجربه گروهي، تنها رقصنده اين پرفورمنس در فضايي مولتي‌مديا و اينستاليشن‌گونه با تصاوير رقص خود به شکل نقاط بيکران بازتاب‌شده از پروجکشن مواجه مي‌شود. اين نمايش با موسيقي زنده توسط سه نوازنده همراهي مي‌شود. اجرا نيز در سه سطح اتفاق مي‌افتد. در سطح اول که جريان سوآرم در حرکات گروهي است با حرکات براده‌ها روي تخته چوبي که توسط گبرگدا نشان داده مي‌شود. در سطح دوم اين جريان سوآرم در بدن انسان با نشان‌دادن حرکات نقاط بيکران بدن رقصنده روي صفحه پروجکشن نشان داده مي‌شود و در نهايت جريان سوآرم در حرکت دسته‌جمعي پرندگان نشان داده مي‌شود. معلق‌ماندن آکسوسوارهاي صحنه در فضا مانند صندلي و آلات موسيقيايي و حتي خود نوازندگان موسيقي به همراه صداي مترونم‌ها، تصوير نهايي اين اجرا را در ذهن تماشاگرانش ثبت مي‌کند.
سوآرم مانند ساير اثرهاي هنري که در آرتوش شکل گرفته است، محصول کار گروهي و تئاتر آزمايشگاهي است. تئاتر آزمايشگاهي به اين مفهوم که تمرينات و تجربيات هنري حول مفهوم و موضوع مورد پژوهش شکل مي‌گيرد بدون اينکه به نقطه پايان آن فکر شود. در روند اين تجربيات تمام اعضاي گروه مشارکت دارند و در روندي خلاقانه ايده‌هاي خود را به اجرا مي‌رسانند. کارگردان در واقع تمام اين ايده‌ها را مي‌بيند، با آنها ارتباط مي‌گيرد و حرکت گروهي آنها را دنبال مي‌‌کند تا خودشان در نهايت شکل و ساختار و چيدمانشان را به او نشان دهند.
گروه تئاتر آرتوش، گروه تئاتر فيزيکال معاصر و مستقلي است که از سال ۱۹۸۵ فعاليت هنري خود را در بوداپست آغاز کرده است. اين گروه که بيش از ۵۰ اثر هنري خود را در ۲۲ کشور دنيا اجرا کرده، توسط گبر گدا بنيان‌گذاري شده است.
مکان اين گروه در ساختمان کارخانه‌اي قديمي در بوداپست پايتخت مجارستان است. اين مکان که ابعادي در حدود دو هزار مترمربع دارد، مکان هنري براي بيش از 30 هنرمند مجارستاني است که به‌صورت فردي يا گروهي کار خلاقه هنري خود را در اين مکان توليد مي‌کنند و از يکديگر تأثير و الهام مي‌گيرند. استوديو آرتوش يکي از معروف‌ترين مکان‌هاي هنري و نمايشي در بوداپست است که مخاطبان بسياري را روزانه براي ديدن تئاتر نمايشگاه نقاشي و مجسمه‌سازي و اينستاليشن به سمت خود مي‌آورد.
هدف اين گروه تنها توليد محصولات فرهنگي نيست بلکه مي‌خواهد به هنرمندان خلاق فضايي پويا براي تبادل کار خلاقانه و بيداري افکارشان دهد. گبر گدا کارگردان و بنيان‌گذار تئاتر آرتوش از برگزاري و همکاري در پروژه‌هاي بين‌المللي استقبال زيادي مي‌کند و تا به حال به کشورهاي زيادي براي اجراي کارهاي هنري خود سفر کرده اما حضور در ايران و نشان‌دادن اين ‌گونه خاص از تئاتر فيزيکال مجاري که محصول تمرينات گروه آرتوش در ساختمان کارخانه قديمي است، فرصتي را براي علاقه‌مندان به هنر تئاتر در ايران به وجود آورد تا از نزديک با تماشاگران و هنرمندان آن آشنا شود.

اجراي نمايش سوآرم (کاري از کمپاني هنري آرتوش) از معدود اجراهايي است که سبک‌وسياق آن بر اساس نظريات علمي بنيان شده. برخلاف اکثر نمايش‌ها که بر اساس نمايش‌نامه يا ايده يا طرح اجرائي شکل يافته‌اند، سوآرم بر اساس پژوهش‌هاي علمي روي مفهوم سوآرم (جريان همگرايي و حرکت گروهي مانند پرواز دسته‌جمعي پرندگان) به شکل هنري و زيبايي‌شناسي خودش رسيده است.
گبر گدا (کارگردان و بنيان‌گذار کمپاني آرتوش) در ابتداي اين نمايش رو به مخاطبان ايراني مي‌گويد: اگرچه شما آماده هستيد که يک نمايش را ببينيد، ولي متأسفانه بايد به شما اعلام کنم که درواقع سوآرم محصول پژوهش و تحقيقات علمي است. متد ما ترکيبي از علم و هنر است. درواقع ما در کمپاني آرتوش به همراه هنرمندان ديگري که با هم کار مي‌کنيم، در روند تحقيق روي يک موضوع زماني که به سطح مشخصي از پژوهش مي‌رسيم، نتيجه را با ديگران به اشتراک مي‌گذاريم و اين چيزي است که معمولا نامش را پرفورمنس مي‌ناميم و اکنون در اين اجرا، شما تماشاگران، همکاران ما در اين تحقيق و پژوهش هستيد و ما به کمک شما مي‌خواهيم جريان زنده سوآرم را روي صحنه به وجود آوريم.
در سي‌وهفتمين جشنواره بين‌المللي فجر، گروه هنرمندان از مجارستان در سالن قشقايي، آماده اجرا و ارتباط با مخاطبان ايراني بودند. بعد از ماه‌ها تلاش و هماهنگي با فستيوال فجر، اکنون همه‌چيز آماده و مهيا براي ورود تماشاگران به سالن بود. نمايش سوآرم يکي از محصولات اخير کمپاني آرتوش است که در سال‌هاي گذشته بارها در سالن تئاتر کمپاني آرتوش ميزبان مخاطبان مجارستاني و اروپايي ديگر بوده، اما اين اولين‌باري است که اين اثر ميزبان نگاه‌ها و حضور تماشاگران ايراني است.
در ابتداي کار، کارگردان درخصوص مفهوم سوآرم در سه سطح براي تماشاگران توضيح مي‌دهد.
او متذکر مي‌شود: من مي‌دانم که اکثريت شما فيلمي مستند درخصوص پرواز گروهي سارها يا حرکت جمعي ماهي‌ها يا مهاجرت زنبورها تماشا کرده‌ايد. چيزي که براي ما شگفت‌انگيز است و من حدس مي‌زنم که شما هم با آن برخورد کرده‌ايد، سطح غيرقابل‌باور همکاري در جريان حرکت گروهي سوآرم است. به شکلي که آنها با هم حرکت مي‌کنند و در سرعتي شگفت‌آور درحالي‌که به هم چسبيده‌‌اند مي‌توانند به همديگر واکنش نشان دهند و مسيرشان را هم‌زمان عوض کنند.
سوآرم در گروه انسان‌ها
آيا مي‌توان به حرکت انسان‌ها در طول تاريخ روي کره زمين به شکل يک جريان سوآرم نگاه کرد. حرکت انسان‌ها روي زمين را با سرعت زياد متصور شويد، به شکلي که انسان‌ها به آرامي به اطراف حرکت مي‌کنند. از نظر تعداد گاهي زياد و گاهي نيز کم مي‌شوند، اما هرگز متوقف نمي‌شوند. در اين مسير آنها به حرکت خودشان ادامه مي‌دهند. از مکاني به مکان ديگر مي‌روند. اين زاويه ديد با سرعت زياد تصوير يک سوآرم را شبيه‌سازي مي‌کند که در آن انسان‌ها به نسبت زيادي شبيه اجزاي يک سوآرم هستند.
و سوآرم در بدن يک انسان از چه چيزهايي تشکيل شده است؟ بي‌شمار سلول، افکار و احساسات، که هرکدام از اين سلول‌ها به شکل انفرادي در جريان سوآرم با هم همکاري مي‌کنند. بنابراين دوباره اين سؤال پيش مي‌آيد که چه کسي يا چه چيزي تصميمات را مي‌گيرد؟ چه زماني انسان دست به عمل مي‌زند؟
گبر گدا در اين خصوص مي‌گويد: سوآرم يک مکانيسم بيولوژيکي است که نشانه‌هاي هوش جمعي در رفتار کل سيستم را نشان مي‌دهد. اين نشانه‌ها به‌رغم رفتارهاي خودمحورانه و به‌خصوص رفتارهاي فردي در شکل گسترده رفتار جمعي خود را نشان مي‌دهد. در نهايت پس از توضيحاتي که کارگردان درخصوص آناتومي تصميم‌گيري در جريان سوآرم مي‌گويد، اين سؤالات براي تماشاگران پيش مي‌آيد:
اما چگونه يک سوآرم رفتار يا کار مي‌کند؟ چگونه ارتباط مي‌گيرد و تصميم‌گيري مي‌کند؟ آيا حرکت آن ناشي از انتخاب‌هاي فردي است يا جمعي؟ آيا مي‌توان انسان را به شکل يک سوآرم بررسي کرد؟ سوآرمي که شامل سلول‌هاي بدن انسان، احساسات و افکارش است.
بعد از تمام اين صحبت‌ها وقتي انسان تصميمي مي‌گيرد، در واقع چه کسي يا چه چيزي آن تصميم را مي‌گيرد؟
گبر از تماشاگران دعوت مي‌کند که در تجربه شکل‌دادن سوآرم با حرکت‌دادن نور ليزرهايي که در دست دارند شرکت کنند. در ابتدا از آنها خواسته مي‌شود که نور ليزرهايشان را روي دايره کوچک روي صفحه سفيد بک‌گراند بيندازند و سپس تصميمات خود را براي انتخاب مواردي که روي صفحه پروجکشن ظاهر مي‌شود اخذ کنند. مواردي مانند روز يا شب؟ بهار، پاييز، زمستان يا تابستان؟ مولانا، سعدي يا حافظ؟
همچنين سه نفر داوطلب از تماشاگران قطعه موسيقي جديدي را با حرکات نور ليزر خود روي مربع‌هايي که بر بالاسر نوازندگان وجود دارد، خلق مي‌کنند. هر نوري که در مربع بالاي نوازنده‌ها قرار گيرد آنها مي‌نوازند و زماني که از مربع خارج شود آنها ديگر نمي‌نوازند.
در انتهاي اين روند آزمايشگاهي و مشارکتي، تماشاگران با حرکت‌دادن نورهاي ليزر خود در تمام محيط جريان زنده سوآرم را به‌وجود مي‌آورند ولي با اين قانون ساده که نبايد از هم جدا شوند و بايد تا جاي ممکن در نزديک هم و با هم حرکت کنند. پس از اين تجربه گروهي، تنها رقصنده اين پرفورمنس در فضايي مولتي‌مديا و اينستاليشن‌گونه با تصاوير رقص خود به شکل نقاط بيکران بازتاب‌شده از پروجکشن مواجه مي‌شود. اين نمايش با موسيقي زنده توسط سه نوازنده همراهي مي‌شود. اجرا نيز در سه سطح اتفاق مي‌افتد. در سطح اول که جريان سوآرم در حرکات گروهي است با حرکات براده‌ها روي تخته چوبي که توسط گبرگدا نشان داده مي‌شود. در سطح دوم اين جريان سوآرم در بدن انسان با نشان‌دادن حرکات نقاط بيکران بدن رقصنده روي صفحه پروجکشن نشان داده مي‌شود و در نهايت جريان سوآرم در حرکت دسته‌جمعي پرندگان نشان داده مي‌شود. معلق‌ماندن آکسوسوارهاي صحنه در فضا مانند صندلي و آلات موسيقيايي و حتي خود نوازندگان موسيقي به همراه صداي مترونم‌ها، تصوير نهايي اين اجرا را در ذهن تماشاگرانش ثبت مي‌کند.
سوآرم مانند ساير اثرهاي هنري که در آرتوش شکل گرفته است، محصول کار گروهي و تئاتر آزمايشگاهي است. تئاتر آزمايشگاهي به اين مفهوم که تمرينات و تجربيات هنري حول مفهوم و موضوع مورد پژوهش شکل مي‌گيرد بدون اينکه به نقطه پايان آن فکر شود. در روند اين تجربيات تمام اعضاي گروه مشارکت دارند و در روندي خلاقانه ايده‌هاي خود را به اجرا مي‌رسانند. کارگردان در واقع تمام اين ايده‌ها را مي‌بيند، با آنها ارتباط مي‌گيرد و حرکت گروهي آنها را دنبال مي‌‌کند تا خودشان در نهايت شکل و ساختار و چيدمانشان را به او نشان دهند.
گروه تئاتر آرتوش، گروه تئاتر فيزيکال معاصر و مستقلي است که از سال ۱۹۸۵ فعاليت هنري خود را در بوداپست آغاز کرده است. اين گروه که بيش از ۵۰ اثر هنري خود را در ۲۲ کشور دنيا اجرا کرده، توسط گبر گدا بنيان‌گذاري شده است.
مکان اين گروه در ساختمان کارخانه‌اي قديمي در بوداپست پايتخت مجارستان است. اين مکان که ابعادي در حدود دو هزار مترمربع دارد، مکان هنري براي بيش از 30 هنرمند مجارستاني است که به‌صورت فردي يا گروهي کار خلاقه هنري خود را در اين مکان توليد مي‌کنند و از يکديگر تأثير و الهام مي‌گيرند. استوديو آرتوش يکي از معروف‌ترين مکان‌هاي هنري و نمايشي در بوداپست است که مخاطبان بسياري را روزانه براي ديدن تئاتر نمايشگاه نقاشي و مجسمه‌سازي و اينستاليشن به سمت خود مي‌آورد.
هدف اين گروه تنها توليد محصولات فرهنگي نيست بلکه مي‌خواهد به هنرمندان خلاق فضايي پويا براي تبادل کار خلاقانه و بيداري افکارشان دهد. گبر گدا کارگردان و بنيان‌گذار تئاتر آرتوش از برگزاري و همکاري در پروژه‌هاي بين‌المللي استقبال زيادي مي‌کند و تا به حال به کشورهاي زيادي براي اجراي کارهاي هنري خود سفر کرده اما حضور در ايران و نشان‌دادن اين ‌گونه خاص از تئاتر فيزيکال مجاري که محصول تمرينات گروه آرتوش در ساختمان کارخانه قديمي است، فرصتي را براي علاقه‌مندان به هنر تئاتر در ايران به وجود آورد تا از نزديک با تماشاگران و هنرمندان آن آشنا شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.