داروين؛ از کشتی بیگل تا کتاب «خاستگاه گونهها»
سیدهضحی حسینینصر. کارشناس علوم زیستی-كارشناس ارشد روانشناسي باليني
به اعتقاد بسیاری کوپرنیک، داروین و فروید سه اندیشمندی بودند که با نظریههای خود سه انقلاب بزرگ را بهسوی مدرنیسم رقم زدند. کوپرنیک، ریاضیدان اهل لهستان در سال 1550م. با رد نظریه زمینمرکزیِ بطلمیوس که سالها موردپذیرش عموم بود، بیان کرد: زمین نهتنها در مرکز کائنات قرار ندارد، بلکه سیارهای کوچک است و به دور خورشید میچرخد. چارلز داروین (1882-1809)، طبیعیدان انگلیسی، شیوه نگرش انسان را نسبت به جایگاه خویش در طبیعت تغییر داد. توصیف او از فرایند تکاملی از طریق «انتخاب طبیعی» رخ میدهد. زیگموند فروید، روانپزشک اتریشی، در نظریه شخصیت خود اظهار کرد: اگر شخصیت انسان را بهسان کوه یخ در نظر بگیریم، بخش بزرگی که زیر آب است و پوشیده، همان «ناخودآگاه» است. ضمیر ناخودآگاه بیش از آنچه تصور کنیم، بر رفتار و کردارمان تأثیرگذار است. گرچه در منابع مختلف نام و تعداد افراد تأثیرگذار ممکن است متغیر باشد، اما در همه فهرستها نام داروین بهطور ثابتی به چشم میخورد.
داروین که بود؟
چارلز رابرت داروین در ۱۲ فوریه ۱۸۰۹ در خانواده پزشکی ثروتمند در شهرستان شروپشر در انگلستان متولد شد. او پنجمین فرزند از شش فرزند خانواده بود. پدرش رابرت داروین و مادرش سوزانا وِجوود هر دو از خانوادههای اصیل انگلیسیِ مسیحیِ یونیتارین بودند. او نوه دو شخصیت مهم مدافع لغو بردهداری، از طرف پدری اراسموس داروین و از طرف مادری جوزایا وجوود بود. دوران کودکی داروین به جمعآوری کلکسیون و شکار سپری شد. در مدرسه نبوغ خاصی از خود نشان نمیداد. پدرش که ناامید از عملکرد متوسط او بود، چنین گفته: «تو به چیزی غیر از تیراندازی، سگها و گرفتن موش اهمیت نمیدهی و باعث رسوایی خودت و تمامی خانواده خواهی شد». داروین 16ساله به توصیه پدر برای اینکه به شکارچی بیهدف تبدیل نشود، به دانشگاه ادینبورو رفت. در آن زمان ادینبورو بهترین دانشکده پزشکی انگلستان محسوب میشد. چارلز داروین آنچنان طبع ملایمی داشت که توان مشاهده عملهای جراحی را که در آن روزگار بدون کلروفرم انجام میشد، نداشت. رابرت متوجه شد پسرش قصد پزشکشدن ندارد، بنابراین چارلز را به کمبریج فرستاد تا برای کشیششدن آماده شود. چارلز در کمبریج به خاطر شخصیت سرزنده، مهربان و
صادقش بسیار محبوب بود، اما هنوز دانشجوی خیلی جدیاي نبود. با اینحال، داروین دوستان دانشمند بسیاری داشت که بدون شک تأثیر بسیار مهمی روی او داشتند. از مهمترین دوستانِ دانشمند او میتوان به جان استیونز هنسلو، استاد گیاهشناسی در کمبریج و آدام سجویک، استاد زمینشناسی، اشاره کرد.
سفر تاریخی با کشتی بیگل
در طول تابستان 1831م، چارلز برای نقشهبرداری از چینههای ولز همراه هنسلو به سفری دوهفتهای رفت. وقتی از این مأموریت به خانه پدری بازگشت، نامهای از هنسلو دریافت کرد. در آن نامه به داروین جایگاه طبیعتشناس بدون مزد در کشتی بیگل پیشنهاد شده بود. هنسلو تأکید کرده بود این موقعیتی برای یک «جنتلمن» است و نه یک «گردآورنده صرف». کشتی بیگل، کشتی کوچکی بود که دولت بریتانیا به منظور بررسی سواحل آمریکای جنوبی و انجام یکسری اندازهگیریهای زمانی به دور دنیا فرستاده بود. داروین از این پیشنهاد بسیار هیجانزده بود و از طرفی اشتیاق آتشینی نیز به دیدن مناطق باشکوه و تقریبا ناشناختهای که از سوی قهرمانش الکساندر وان هامبولت توصیف شده بود، داشت. با این حال، امیدها و نقشههایش با مخالفت پدر که احساس میکرد چارلز بار دیگر در حال تغییر شغل آیندهاش است، روبهرو شد. پدر به پسر گفت: «اگر بتوانی شخص عاقلی را پیدا کنی که تو را به رفتن پند دهد، رضایت خواهم داد». خوشبختانه چارلز با واسطه قراردادن عمویش، جویسا وجوود، توانست پدر را راضی کند. بهاینترتیب در 27 دسامبر سال 1831، چارلز 22ساله سفری پنجساله را به دور دنیا آغاز کرد.
این سفر نهفقط قصد تغییر زندگی داروین را داشت، بلکه مهمتر از آن زمینهساز تغییر دیدگاه انسان نسبت به جایگاهش در طبیعت شد. درحالیکه داروین در آغاز سفر دریازده و بیمار شده بود، برای تغییر فضای فکریاش، شروع به خواندن کتاب «اصول زمینشناسی» چارلز لایل کرد که پیشتر هنسلو آن را توصیه کرده بود. لایل در کتاب زمینشناسی خود از فرضیه تغییرات تدریجی پوسته زمین طی زمان حمایت کرده بود.
بازگشت از سفری 5ساله
ماجرای انتشار کتاب «خاستگاه گونهها»
داروین در سال 1836 درحالیکه خدماتش به علم گواه آن را میدادند که او مردی بالغ شده است، همراه با قدرت انکارناپذیر مشاهده، استنتاج و نتیجهگیری از سفر پنجساله بازگشت. او در حالی به انگلستان بازگشت که در اثر مشاهداتش متقاعد شده بود گونههای گیاهی و جانوری بهصورت مستقل و معجزهآسا خلق نشده بودند، بلکه بهتدریج طی میلیونها سال از زمان زمینشناختی به شکل امروزی تغییر یافته بودند. داروین از اینکه یک بار دیگر در خانه بود و میتوانست خانواده و دوستانش را ملاقات کند، بسیار خوشحال بود. در نامهای برای هنسلو در کمبریج نوشت: «هنسلوی عزیزم، مدت طولانیاي برای دیدن تو بر من گذشت. تو مهربانترین دوستی هستی که بشر میتواند داشته باشد. نمیتوانم بیش از این بنویسم، زیرا از شدت خوشحالی و حیرت، گیج و منگ هستم». در سال 1837 داروین در لندن اتاقهایی را کرایه کرد تا آنجا روی مجموعههای زمینشناختی و فسیلهایش کار کند. چارلز لایل که دوست نزدیک داروین شد نیز در این کار با او همراه بود و به او کمک میکرد. در همان سال داروین شروع به نوشتن کتابی درباره تراجهش گونهها كرد. جمله تحقیقات او در زمینه زمینشناسی و تاریخ طبیعی کشورهای
مختلف که به وسیله کشتی بیگل از نزدیک مورد مشاهده قرار گرفته بودند، در سال 1839 منتشر و بهسرعت پرفروش شد. داروین پس از خواندن کتاب مالتوس درباره جمعیت، در سال 1842 کمکم خودش را راضی به نوشتن چکیده مختصری از نظریهاش در 33 صفحه میکند. سرانجام این چکیده کوتاه در تابستان 1844 به متن 230صفحهای افزایش یافت. این چکیده دربردارنده همه تفکرات انقلابی او بود. احتمالا داروین از توفان خشمی که با چاپ افکارش برپا میشد، آگاه بود. بااینحال، 11 فصل از کتابش آماده بود. در این حین داروین نامهای را بهطور شگفتانگیز و ناگهانی از طبیعتشناس جوانی به نام آلفرد راسل والاس در خانهاش دریافت میکند که او را از انتشار کتاب منصرف میکند. درست مثل داروین، والاس نیز کتاب مالتوس درباره جمعیت را خوانده بود و با بینشی روشن به نظریه انتخاب طبیعی دست یافته بود. این درست همان نظریهای بود که داروین به مدت 20 سال روی آن کار کرده بود! والاس همراه نامه متن کوتاهی را نیز ضمیمه کرده بود. در کمال حیرت متن والاس چکیده کاملی از نظریه تکامل بود. داروین مات و مبهوت به لایل نوشت هرگز تصادفی تکاندهندهتر از این ندیده بودم. بسیار ترجیح میدهم
که تمام کتاب را بسوزانم تا اینکه او یا هر شخص دیگری فکر کند که کار کماهمیتی انجام دادهام. در نهایت لایل و هوکر برای این مشکل راهحل خوبی پیدا کردند. مقاله والاس همراه با چکیده کوتاهی از کار داروین برای انجمن لینهایها خوانده شد و اعضای انجمن در سکوت بهتانگیزی گوش فرا دادند. دو مقاله با هم در شماره بعدی انجمن به چاپ رسیدند. بار دیگر لایل و هوکر، داروین را متقاعد به نوشتن کتابی با حجمی متوسط درباره تکامل از طریق انتخاب طبیعی كردند. در نتیجه در سال 1859، او کتاب «خاستگاه گونهها» را به چاپ رساند. این کتاب و کتاب اصول (Principia) نیوتن در زمره بزرگترین کتابهای علمی برای همه اعصار قرار میگیرند.
به اعتقاد بسیاری کوپرنیک، داروین و فروید سه اندیشمندی بودند که با نظریههای خود سه انقلاب بزرگ را بهسوی مدرنیسم رقم زدند. کوپرنیک، ریاضیدان اهل لهستان در سال 1550م. با رد نظریه زمینمرکزیِ بطلمیوس که سالها موردپذیرش عموم بود، بیان کرد: زمین نهتنها در مرکز کائنات قرار ندارد، بلکه سیارهای کوچک است و به دور خورشید میچرخد. چارلز داروین (1882-1809)، طبیعیدان انگلیسی، شیوه نگرش انسان را نسبت به جایگاه خویش در طبیعت تغییر داد. توصیف او از فرایند تکاملی از طریق «انتخاب طبیعی» رخ میدهد. زیگموند فروید، روانپزشک اتریشی، در نظریه شخصیت خود اظهار کرد: اگر شخصیت انسان را بهسان کوه یخ در نظر بگیریم، بخش بزرگی که زیر آب است و پوشیده، همان «ناخودآگاه» است. ضمیر ناخودآگاه بیش از آنچه تصور کنیم، بر رفتار و کردارمان تأثیرگذار است. گرچه در منابع مختلف نام و تعداد افراد تأثیرگذار ممکن است متغیر باشد، اما در همه فهرستها نام داروین بهطور ثابتی به چشم میخورد.
داروین که بود؟
چارلز رابرت داروین در ۱۲ فوریه ۱۸۰۹ در خانواده پزشکی ثروتمند در شهرستان شروپشر در انگلستان متولد شد. او پنجمین فرزند از شش فرزند خانواده بود. پدرش رابرت داروین و مادرش سوزانا وِجوود هر دو از خانوادههای اصیل انگلیسیِ مسیحیِ یونیتارین بودند. او نوه دو شخصیت مهم مدافع لغو بردهداری، از طرف پدری اراسموس داروین و از طرف مادری جوزایا وجوود بود. دوران کودکی داروین به جمعآوری کلکسیون و شکار سپری شد. در مدرسه نبوغ خاصی از خود نشان نمیداد. پدرش که ناامید از عملکرد متوسط او بود، چنین گفته: «تو به چیزی غیر از تیراندازی، سگها و گرفتن موش اهمیت نمیدهی و باعث رسوایی خودت و تمامی خانواده خواهی شد». داروین 16ساله به توصیه پدر برای اینکه به شکارچی بیهدف تبدیل نشود، به دانشگاه ادینبورو رفت. در آن زمان ادینبورو بهترین دانشکده پزشکی انگلستان محسوب میشد. چارلز داروین آنچنان طبع ملایمی داشت که توان مشاهده عملهای جراحی را که در آن روزگار بدون کلروفرم انجام میشد، نداشت. رابرت متوجه شد پسرش قصد پزشکشدن ندارد، بنابراین چارلز را به کمبریج فرستاد تا برای کشیششدن آماده شود. چارلز در کمبریج به خاطر شخصیت سرزنده، مهربان و
صادقش بسیار محبوب بود، اما هنوز دانشجوی خیلی جدیاي نبود. با اینحال، داروین دوستان دانشمند بسیاری داشت که بدون شک تأثیر بسیار مهمی روی او داشتند. از مهمترین دوستانِ دانشمند او میتوان به جان استیونز هنسلو، استاد گیاهشناسی در کمبریج و آدام سجویک، استاد زمینشناسی، اشاره کرد.
سفر تاریخی با کشتی بیگل
در طول تابستان 1831م، چارلز برای نقشهبرداری از چینههای ولز همراه هنسلو به سفری دوهفتهای رفت. وقتی از این مأموریت به خانه پدری بازگشت، نامهای از هنسلو دریافت کرد. در آن نامه به داروین جایگاه طبیعتشناس بدون مزد در کشتی بیگل پیشنهاد شده بود. هنسلو تأکید کرده بود این موقعیتی برای یک «جنتلمن» است و نه یک «گردآورنده صرف». کشتی بیگل، کشتی کوچکی بود که دولت بریتانیا به منظور بررسی سواحل آمریکای جنوبی و انجام یکسری اندازهگیریهای زمانی به دور دنیا فرستاده بود. داروین از این پیشنهاد بسیار هیجانزده بود و از طرفی اشتیاق آتشینی نیز به دیدن مناطق باشکوه و تقریبا ناشناختهای که از سوی قهرمانش الکساندر وان هامبولت توصیف شده بود، داشت. با این حال، امیدها و نقشههایش با مخالفت پدر که احساس میکرد چارلز بار دیگر در حال تغییر شغل آیندهاش است، روبهرو شد. پدر به پسر گفت: «اگر بتوانی شخص عاقلی را پیدا کنی که تو را به رفتن پند دهد، رضایت خواهم داد». خوشبختانه چارلز با واسطه قراردادن عمویش، جویسا وجوود، توانست پدر را راضی کند. بهاینترتیب در 27 دسامبر سال 1831، چارلز 22ساله سفری پنجساله را به دور دنیا آغاز کرد.
این سفر نهفقط قصد تغییر زندگی داروین را داشت، بلکه مهمتر از آن زمینهساز تغییر دیدگاه انسان نسبت به جایگاهش در طبیعت شد. درحالیکه داروین در آغاز سفر دریازده و بیمار شده بود، برای تغییر فضای فکریاش، شروع به خواندن کتاب «اصول زمینشناسی» چارلز لایل کرد که پیشتر هنسلو آن را توصیه کرده بود. لایل در کتاب زمینشناسی خود از فرضیه تغییرات تدریجی پوسته زمین طی زمان حمایت کرده بود.
بازگشت از سفری 5ساله
ماجرای انتشار کتاب «خاستگاه گونهها»
داروین در سال 1836 درحالیکه خدماتش به علم گواه آن را میدادند که او مردی بالغ شده است، همراه با قدرت انکارناپذیر مشاهده، استنتاج و نتیجهگیری از سفر پنجساله بازگشت. او در حالی به انگلستان بازگشت که در اثر مشاهداتش متقاعد شده بود گونههای گیاهی و جانوری بهصورت مستقل و معجزهآسا خلق نشده بودند، بلکه بهتدریج طی میلیونها سال از زمان زمینشناختی به شکل امروزی تغییر یافته بودند. داروین از اینکه یک بار دیگر در خانه بود و میتوانست خانواده و دوستانش را ملاقات کند، بسیار خوشحال بود. در نامهای برای هنسلو در کمبریج نوشت: «هنسلوی عزیزم، مدت طولانیاي برای دیدن تو بر من گذشت. تو مهربانترین دوستی هستی که بشر میتواند داشته باشد. نمیتوانم بیش از این بنویسم، زیرا از شدت خوشحالی و حیرت، گیج و منگ هستم». در سال 1837 داروین در لندن اتاقهایی را کرایه کرد تا آنجا روی مجموعههای زمینشناختی و فسیلهایش کار کند. چارلز لایل که دوست نزدیک داروین شد نیز در این کار با او همراه بود و به او کمک میکرد. در همان سال داروین شروع به نوشتن کتابی درباره تراجهش گونهها كرد. جمله تحقیقات او در زمینه زمینشناسی و تاریخ طبیعی کشورهای
مختلف که به وسیله کشتی بیگل از نزدیک مورد مشاهده قرار گرفته بودند، در سال 1839 منتشر و بهسرعت پرفروش شد. داروین پس از خواندن کتاب مالتوس درباره جمعیت، در سال 1842 کمکم خودش را راضی به نوشتن چکیده مختصری از نظریهاش در 33 صفحه میکند. سرانجام این چکیده کوتاه در تابستان 1844 به متن 230صفحهای افزایش یافت. این چکیده دربردارنده همه تفکرات انقلابی او بود. احتمالا داروین از توفان خشمی که با چاپ افکارش برپا میشد، آگاه بود. بااینحال، 11 فصل از کتابش آماده بود. در این حین داروین نامهای را بهطور شگفتانگیز و ناگهانی از طبیعتشناس جوانی به نام آلفرد راسل والاس در خانهاش دریافت میکند که او را از انتشار کتاب منصرف میکند. درست مثل داروین، والاس نیز کتاب مالتوس درباره جمعیت را خوانده بود و با بینشی روشن به نظریه انتخاب طبیعی دست یافته بود. این درست همان نظریهای بود که داروین به مدت 20 سال روی آن کار کرده بود! والاس همراه نامه متن کوتاهی را نیز ضمیمه کرده بود. در کمال حیرت متن والاس چکیده کاملی از نظریه تکامل بود. داروین مات و مبهوت به لایل نوشت هرگز تصادفی تکاندهندهتر از این ندیده بودم. بسیار ترجیح میدهم
که تمام کتاب را بسوزانم تا اینکه او یا هر شخص دیگری فکر کند که کار کماهمیتی انجام دادهام. در نهایت لایل و هوکر برای این مشکل راهحل خوبی پیدا کردند. مقاله والاس همراه با چکیده کوتاهی از کار داروین برای انجمن لینهایها خوانده شد و اعضای انجمن در سکوت بهتانگیزی گوش فرا دادند. دو مقاله با هم در شماره بعدی انجمن به چاپ رسیدند. بار دیگر لایل و هوکر، داروین را متقاعد به نوشتن کتابی با حجمی متوسط درباره تکامل از طریق انتخاب طبیعی كردند. در نتیجه در سال 1859، او کتاب «خاستگاه گونهها» را به چاپ رساند. این کتاب و کتاب اصول (Principia) نیوتن در زمره بزرگترین کتابهای علمی برای همه اعصار قرار میگیرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.