|

الگوهای عام گذار به دموکراسی

کتاب «گذارها به دموکراسی» عنوان آخرين کتاب حسن قاضي‌مرادي است که به‌تازگی به همت نشر اختران منتشر شده است. او در این کتاب به مسئله گذار به دموکراسی و نظریه‌های دموکراسی‌سازی می‌پردازد که به این گذار مربوط می‌شوند. گذار به دموکراسی را می‌توان مهم‌ترین موضوع جامعه‌شناسی سیاسی در پنجاه، شصت سال گذشته دانست. در این دوره نظریه‌های گوناگونی با عنوان نظریه‌های دموکراسی‌سازی تدوین شده است. قاضی‌مرادی گذار به دموکراسی را به معنای گذار از حکومت اقتدارگرا به حکومت دموکراتیک می‌داند. از نظر او، در اولویت‌بودن گذار به دموکراسی و نظریه‌های دموکراسی‌سازی در عرصه سیاست برامد تحولات سیاسی- اجتماعی در سده‌های نوزدهم و بیستم بود و اینکه پس از جنگ جهانی دوم جنبش دموکراسی‌سازی در جهان شتاب گرفت. پاسخ بخش عظیمی از مردمان گوناگون در شرق و غرب جهان به امپریالیسم، هژمونی‌طلبی و جنگ در کشورهای تحت سلطه امپریالیسم در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین جنبش‌های ملی با دو آرمان استقلال و آزادی شکل گرفت و به پیروزی‌هایی هم دست یافت. نویسنده این آرمان‌ها را مشخصه‌های اصلی دموکراسی‌خواهی و دموکراسی‌سازی در آن دوره عنوان می‌کند. او جنبش ملی ایران را در سال‌های 1320 تا 1332 که با دو آرمان آزادی و استقلال به میان آمد، نخستین و برجسته‌ترین این جنبش‌ها و دومین روند دموکراسی‌سازی در تاریخ معاصر ایران می‌داند. در نظر نویسنده، گسترش جنبش دموکراسی‌خواهی در جهان تدوین نظریه‌های دموکراسی‌سازی را با هدف نظارت و هدایت موفقیت‌آمیز این جنبش‌ها الزامی می‌کرد. از‌این‌رو نخستین نظریه دموکراسی‌سازی در سال 1959 ارائه شد. نویسنده نشان می‌دهد که چطور با شروع موج جدید جنبش‌های دموکراسی‌خواهی از سال 1974 که در اروپا (پرتغال، اسپانیا، یونان) شروع شد و سپس در دیگر مناطق جهان اوج گرفت، تلاش برای تبیین نظری این جنبش‌ها تا پایان قرن بیستم به تدوین نظریه‌های دموکراسی‌سازی جامع‌تر و عام‌تری انجامید.
کتاب روایتی انتقادی است از مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین نظریه‌های دموکراسی‌سازی در نیمه قرن اخیر. نویسنده بر حسب ترتیب زمانی ارائه نظریه آنها را به سه مرحله و در سه گروه نظریه‌های ساختارمحور، نظریه‌های عاملیت‌محور و نظریه‌های جامع دموکراسی‌سازی با در‌نظر‌گرفتن هم‌زمان ساختار و عاملیت تفکیک می‌کند. در‌عین‌حال در نظریه‌های ساختاری نظریه‌های نوسازی (مبتنی بر توسعه اقتصادی)، نظریه‌های مبتنی بر ساختار اجتماعی (طبقاتی) و نظریه‌های فرهنگی بررسی شده‌اند. در مرحله اول در اواخر دهه‌های 1950 و 1960 نظریه‌های دموکراسی‌سازی مبتنی بر سنجش تحولات ساختاری جوامع (ساختار اقتصادی، ساختار فرهنگی و ساختار اجتماعی و طبقاتی) ارائه شدند. این نظریات را نظریات ساختاری دموکراسی‌سازی می‌خوانند که در دهه‌های 1980 و 1990 صورت تحول‌یافته و تکمیل‌شده این نظریات تدوین شد. در مرحله دوم در دهه 1970 نظریه کنش‌گری که تحول دموکراتیک را بر محور تلاش‌ها و مبارزات عاملان سیاسی توضیح می‌داد، ارائه شد. صورت‌های تحول‌یافته این نظریه‌ها هم در دهه‌های 1980 و 1990 تدوین شد. نویسنده نشان می‌دهد که هر دو دسته نظریات ساختاری و کنش‌گری دموکراسی‌سازی پیوسته با انتقاداتی مواجه می‌شد که محور آنها عمدتا در تفکیک نقش و تأثیر ساختارهای اجتماعی و عاملیت سیاسی در روند دموکراسی‌سازی بود. به‌همین‌دلیل عمدتا پس از دهه 1990 با توجه به رابطه متقابل ساختار و عاملیت در تحولات جامعه نظریات جامع دموکراسی‌‌سازی تدوین شد. نویسنده نکته مهم در تحولات دموکراسی‌سازی در کشورهای مختلف را پررنگ‌‌شدن نقش نخبگان سیاسی حاکم و مخالف در این تحولات می‌داند که از پیامدهای منفی برجسته‌شدن این نقش در روندهای دموکراسی‌سازی بودند. او از‌جمله نتایج برجسته‌شدن نقش نخبگان سیاسی را در این می‌داند که سیاست به چانه‌زنی تقلیل یافت. از‌این‌رو بر این باور است که در دهه نخست قرن بیست‌ویکم در تدوین نظریه‌های دموکراسی‌سازی به نقش مردم در تقابل با نخبگان سیاسی توجه بیشتری شد. از‌جمله به این موضوع اشاره می‌کند که مردم از طریق نهادهای جامعه مدنی و در همگامی با نخبگان سیاسی مخالف می‌توانستند نقش تعیین‌کننده‌ای در روند دموکراسی‌سازی داشته باشند. در نظر نویسنده این مسئله به تلاش‌های گسترده‌ای برای توضیح نظری رابطه جامعه مدنی و دموکراسی‌سازی انجامید. در چنین زمینه‌ای کتاب در چهار فصل تنظیم شده است. فصل اول شامل توضیحاتی است درباره مفاهیم اصلی روند دموکراسی‌سازی و گذار از حکومت اقتدارگرا به حکومت دموکراتیک. فصل دوم به معرفی انتقادی سه نوع اصلی نظریه‌های ساختاری دموکراسی‌سازی و نیز مطرح‌ترین نمونه‌های تحولات بعدی‌شان می‌پردازد. فصل سوم کتاب شامل گزارشی است از نظریه‌های کنش‌گری دموکراسی‌سازی و تحولات بعدی آن. در فصل چهارم سه نظریه دموکراسی‌سازی معرفی می‌شوند و پی‌گفتار کتاب نیز شامل بحثی مقدماتی است درباره رابطه جامعه مدنی و دموکراسی‌سازی در یکی از نظریه‌های مطرح‌شده در آستانه قرن بیست‌ویکم. در این کتاب نظریه‌های شانزده متفکر از‌جمله مارتین لیپست، لری دایموند، برینگتون مور، گوران ثربورن، دانکوارت روستو، فیلیپ اشمیتر، ساموئل هانتینگتون، دیتریش روشمایر، خوان لینز، گریم گیل و... با رویکردی انتقادی معرفی شده که در هر فصل به فراخور موضوع به آرای برخی از آنها پرداخته می‌شود. قاضی‌مرادی نظریات دموکراسی‌سازی را الگوهای عام گذار به دموکراسی می‌داند که روند آن در هر جامعه‌ای با جامعه دیگر متفاوت است. در نظر او روندهای خاص دموکراسی‌سازی در کشورهای مختلف زمینه عینی خلق الگوهای عام گذار یا نظریات دموکراسی‌سازی بوده‌اند. او این نظریات را راهنمای پیشبرد آگاهانه روندهای دموکراسی‌سازی می‌داند که از جامعیت نسبی برخوردارند و به‌مرور با سنجش تحولات عملی دوباره تدوین می‌شوند و جامعیت بیشتری می‌یابند. البته نویسنده تأکید دارد که هر روند دموکراسی‌سازی در یک جامعه خاص قطعا با الگوبرداری صرف از این یا آن نظریه دموکراسی‌سازی به پیروزی نمی‌رسد؛ چرا‌که در روند دموکراسی‌سازی هریک از جوامع تحولات بالفعل چنان با وضعیت خاص‌شان آمیخته است که نمی‌توان گفت این روند در گذشته و حال هر جامعه‌ای کاملا با نظریه‌ای مشخص مطابقت دارد و آن نظریه را تأیید می‌کند. واقعیت تحولات سیاسی- اجتماعی هر جامعه‌ای پیچیده‌تر از آن است که بتوان آن را فقط در قالب نظریه‌ای عام تحلیل کرد. به‌همین‌دلیل او نتیجه می‌گیرد که برای پیشبرد موفقیت‌آمیز روند دموکراسی‌سازی در هر جامعه‌ خاص و در هر موقعیت تاریخی خاص آن ضروری است نظریه دموکراسی‌سازی مد نظر با شرایط خاص آن جامعه تلفیق شود و از طریق تحلیل مشخص از شرایط آن جامعه نظریه خاص دموکراسی‌سازی در آن موقعیت تاریخی تدوین شود.

کتاب «گذارها به دموکراسی» عنوان آخرين کتاب حسن قاضي‌مرادي است که به‌تازگی به همت نشر اختران منتشر شده است. او در این کتاب به مسئله گذار به دموکراسی و نظریه‌های دموکراسی‌سازی می‌پردازد که به این گذار مربوط می‌شوند. گذار به دموکراسی را می‌توان مهم‌ترین موضوع جامعه‌شناسی سیاسی در پنجاه، شصت سال گذشته دانست. در این دوره نظریه‌های گوناگونی با عنوان نظریه‌های دموکراسی‌سازی تدوین شده است. قاضی‌مرادی گذار به دموکراسی را به معنای گذار از حکومت اقتدارگرا به حکومت دموکراتیک می‌داند. از نظر او، در اولویت‌بودن گذار به دموکراسی و نظریه‌های دموکراسی‌سازی در عرصه سیاست برامد تحولات سیاسی- اجتماعی در سده‌های نوزدهم و بیستم بود و اینکه پس از جنگ جهانی دوم جنبش دموکراسی‌سازی در جهان شتاب گرفت. پاسخ بخش عظیمی از مردمان گوناگون در شرق و غرب جهان به امپریالیسم، هژمونی‌طلبی و جنگ در کشورهای تحت سلطه امپریالیسم در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین جنبش‌های ملی با دو آرمان استقلال و آزادی شکل گرفت و به پیروزی‌هایی هم دست یافت. نویسنده این آرمان‌ها را مشخصه‌های اصلی دموکراسی‌خواهی و دموکراسی‌سازی در آن دوره عنوان می‌کند. او جنبش ملی ایران را در سال‌های 1320 تا 1332 که با دو آرمان آزادی و استقلال به میان آمد، نخستین و برجسته‌ترین این جنبش‌ها و دومین روند دموکراسی‌سازی در تاریخ معاصر ایران می‌داند. در نظر نویسنده، گسترش جنبش دموکراسی‌خواهی در جهان تدوین نظریه‌های دموکراسی‌سازی را با هدف نظارت و هدایت موفقیت‌آمیز این جنبش‌ها الزامی می‌کرد. از‌این‌رو نخستین نظریه دموکراسی‌سازی در سال 1959 ارائه شد. نویسنده نشان می‌دهد که چطور با شروع موج جدید جنبش‌های دموکراسی‌خواهی از سال 1974 که در اروپا (پرتغال، اسپانیا، یونان) شروع شد و سپس در دیگر مناطق جهان اوج گرفت، تلاش برای تبیین نظری این جنبش‌ها تا پایان قرن بیستم به تدوین نظریه‌های دموکراسی‌سازی جامع‌تر و عام‌تری انجامید.
کتاب روایتی انتقادی است از مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین نظریه‌های دموکراسی‌سازی در نیمه قرن اخیر. نویسنده بر حسب ترتیب زمانی ارائه نظریه آنها را به سه مرحله و در سه گروه نظریه‌های ساختارمحور، نظریه‌های عاملیت‌محور و نظریه‌های جامع دموکراسی‌سازی با در‌نظر‌گرفتن هم‌زمان ساختار و عاملیت تفکیک می‌کند. در‌عین‌حال در نظریه‌های ساختاری نظریه‌های نوسازی (مبتنی بر توسعه اقتصادی)، نظریه‌های مبتنی بر ساختار اجتماعی (طبقاتی) و نظریه‌های فرهنگی بررسی شده‌اند. در مرحله اول در اواخر دهه‌های 1950 و 1960 نظریه‌های دموکراسی‌سازی مبتنی بر سنجش تحولات ساختاری جوامع (ساختار اقتصادی، ساختار فرهنگی و ساختار اجتماعی و طبقاتی) ارائه شدند. این نظریات را نظریات ساختاری دموکراسی‌سازی می‌خوانند که در دهه‌های 1980 و 1990 صورت تحول‌یافته و تکمیل‌شده این نظریات تدوین شد. در مرحله دوم در دهه 1970 نظریه کنش‌گری که تحول دموکراتیک را بر محور تلاش‌ها و مبارزات عاملان سیاسی توضیح می‌داد، ارائه شد. صورت‌های تحول‌یافته این نظریه‌ها هم در دهه‌های 1980 و 1990 تدوین شد. نویسنده نشان می‌دهد که هر دو دسته نظریات ساختاری و کنش‌گری دموکراسی‌سازی پیوسته با انتقاداتی مواجه می‌شد که محور آنها عمدتا در تفکیک نقش و تأثیر ساختارهای اجتماعی و عاملیت سیاسی در روند دموکراسی‌سازی بود. به‌همین‌دلیل عمدتا پس از دهه 1990 با توجه به رابطه متقابل ساختار و عاملیت در تحولات جامعه نظریات جامع دموکراسی‌‌سازی تدوین شد. نویسنده نکته مهم در تحولات دموکراسی‌سازی در کشورهای مختلف را پررنگ‌‌شدن نقش نخبگان سیاسی حاکم و مخالف در این تحولات می‌داند که از پیامدهای منفی برجسته‌شدن این نقش در روندهای دموکراسی‌سازی بودند. او از‌جمله نتایج برجسته‌شدن نقش نخبگان سیاسی را در این می‌داند که سیاست به چانه‌زنی تقلیل یافت. از‌این‌رو بر این باور است که در دهه نخست قرن بیست‌ویکم در تدوین نظریه‌های دموکراسی‌سازی به نقش مردم در تقابل با نخبگان سیاسی توجه بیشتری شد. از‌جمله به این موضوع اشاره می‌کند که مردم از طریق نهادهای جامعه مدنی و در همگامی با نخبگان سیاسی مخالف می‌توانستند نقش تعیین‌کننده‌ای در روند دموکراسی‌سازی داشته باشند. در نظر نویسنده این مسئله به تلاش‌های گسترده‌ای برای توضیح نظری رابطه جامعه مدنی و دموکراسی‌سازی انجامید. در چنین زمینه‌ای کتاب در چهار فصل تنظیم شده است. فصل اول شامل توضیحاتی است درباره مفاهیم اصلی روند دموکراسی‌سازی و گذار از حکومت اقتدارگرا به حکومت دموکراتیک. فصل دوم به معرفی انتقادی سه نوع اصلی نظریه‌های ساختاری دموکراسی‌سازی و نیز مطرح‌ترین نمونه‌های تحولات بعدی‌شان می‌پردازد. فصل سوم کتاب شامل گزارشی است از نظریه‌های کنش‌گری دموکراسی‌سازی و تحولات بعدی آن. در فصل چهارم سه نظریه دموکراسی‌سازی معرفی می‌شوند و پی‌گفتار کتاب نیز شامل بحثی مقدماتی است درباره رابطه جامعه مدنی و دموکراسی‌سازی در یکی از نظریه‌های مطرح‌شده در آستانه قرن بیست‌ویکم. در این کتاب نظریه‌های شانزده متفکر از‌جمله مارتین لیپست، لری دایموند، برینگتون مور، گوران ثربورن، دانکوارت روستو، فیلیپ اشمیتر، ساموئل هانتینگتون، دیتریش روشمایر، خوان لینز، گریم گیل و... با رویکردی انتقادی معرفی شده که در هر فصل به فراخور موضوع به آرای برخی از آنها پرداخته می‌شود. قاضی‌مرادی نظریات دموکراسی‌سازی را الگوهای عام گذار به دموکراسی می‌داند که روند آن در هر جامعه‌ای با جامعه دیگر متفاوت است. در نظر او روندهای خاص دموکراسی‌سازی در کشورهای مختلف زمینه عینی خلق الگوهای عام گذار یا نظریات دموکراسی‌سازی بوده‌اند. او این نظریات را راهنمای پیشبرد آگاهانه روندهای دموکراسی‌سازی می‌داند که از جامعیت نسبی برخوردارند و به‌مرور با سنجش تحولات عملی دوباره تدوین می‌شوند و جامعیت بیشتری می‌یابند. البته نویسنده تأکید دارد که هر روند دموکراسی‌سازی در یک جامعه خاص قطعا با الگوبرداری صرف از این یا آن نظریه دموکراسی‌سازی به پیروزی نمی‌رسد؛ چرا‌که در روند دموکراسی‌سازی هریک از جوامع تحولات بالفعل چنان با وضعیت خاص‌شان آمیخته است که نمی‌توان گفت این روند در گذشته و حال هر جامعه‌ای کاملا با نظریه‌ای مشخص مطابقت دارد و آن نظریه را تأیید می‌کند. واقعیت تحولات سیاسی- اجتماعی هر جامعه‌ای پیچیده‌تر از آن است که بتوان آن را فقط در قالب نظریه‌ای عام تحلیل کرد. به‌همین‌دلیل او نتیجه می‌گیرد که برای پیشبرد موفقیت‌آمیز روند دموکراسی‌سازی در هر جامعه‌ خاص و در هر موقعیت تاریخی خاص آن ضروری است نظریه دموکراسی‌سازی مد نظر با شرایط خاص آن جامعه تلفیق شود و از طریق تحلیل مشخص از شرایط آن جامعه نظریه خاص دموکراسی‌سازی در آن موقعیت تاریخی تدوین شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.