تقلا در تلألو آفتاب اسپانیا
علی ورامینی: احتمالا مخاطبان ایرانی سینمای «اصغر فرهادی» تابهحال در رابطه با هیچکدام از فیلمهای او چنین اجماعی در دوستنداشتنش نداشتهاند که نسبت به «همه میدانند» دارند؛ شاید بعد از آن، (البته با اختلاف زیاد) «گذشته» چنین وضعیتی دارد. در این میان هستند کسانی که کلا ساختههای اخیر فرهادی راضیشان نمیکند و با تمام انتقاداتی که به «همه میدانند» دارند، هنوز آن را چفتوبستدارتر از «فروشنده» میدانند. آخرین ساخته فرهادی، اگرچه آن شلختگی و عدم انسجام «فروشنده» را نداشت، اما توان ایجاد بستری برای بحث، گفتوگو و حتی مرافعه میان مخاطب ایرانی را هم دارا نبود؛ مازادی که فروشنده با همه نقاط ضعفش ایجاد کرد. (البته باید در نظر داشت منتقدان و حتی عموم مردم، فرهادی را دیگر ورای قدوقامت سینمای ایران در نظر میگیرند و کار او را در مقیاس استانداردهای جهانی مورد سنجه قرار میدهند). از دیگر سو «همه میدانند» توجه بینالمللی چندانی را به خود جلب نکرد، در صورتی که هم از فروشنده خوشساختتر است و هم اینکه بهخاطر بیاورید زمانی که فروشنده اسکار بهترین فیلم خارجی را گرفت، رقیبی به نام «تونی اردمن» داشت که
اگر جانب انصاف را در نظر بگیریم، در یک رقابت سینمایی محض، فروشنده اصلا برای آن فیلم رقیب محسوب نمیشد. «گذشته» فرهادی هم دچار همین وضعیت بود؛ نه به دل منتقدان و جشنوارهها نشست و نه مخاطب ایرانی ارتباط زیادی با آن برقرار کرد. پیش از این و تجربه حیات هنری «عباس کیارستمی»، بهعنوان پرافتخارترین و مطرحترین فیلمساز ایرانی هم همین را نشان میدهد. هیچگاه فیلمهایی که او در بستر غیرایرانی ساخت به اندازه فیلمهای ایرانیاش مورد مهر و توجه قرار نگرفت. در رابطه با فیلمسازان غیرایرانی هم میتوان برای این مدعا مصداقهایی یافت و البته خلاف آن هم مصداقهایی وجود دارد. باری، مشخصا در رابطه با سینمای فرهادی و آسیبشناسی سینمای متأخر او یک فرضیه همین میتواند باشد. واکاوی این فرضیه نهایتا ما را به نظریاتی میرساند که معتقدند؛ بسترهای زبانی (به معنای موسع آن) افکار، ایدهها، احساسات، جهانبینی و ... فرد را میسازد و برونرفت از این بستر و دیدن افقهای دیگر اگر ناممکن نباشد، بهقدری سخت است که دستوپازدنها و تقلاکردنها واضحا نمایان شود. این تنها محدود به ذهن ایرانی، فیلمسازی یا در کل هنر هم نیست. کافی است به حجم
وسیعی از محققان درجهیک و باهوش ایرانی که به دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی علوم انسانی معتبر غرب رفتهاند توجه کنید و از کاری که در غرب مشغول آن هستند بپرسید. بسیار بسیار نادر با افرادی برخورد میکنید که در علوم یا شاخهای مشغول باشند که بیربط با بسترهای زبانی- فرهنگیشان باشد. در رابطه با سینمای فرهادی از سویی پرواضح است که او به خوبی لایههای اجتماعی و طبقات ایران را میشناسد و از دیگر سو مسائل وجودی (مسائلی که ورای مکان و زمان هر انسانی ازآنرو که انسان است با آن درگیر میشود) را در این بستر فرهنگی
-اجتماعی به خوبی توانسته است به کار(apply) ببندد. نگاهی کنید به فیلمهای او در دهه 80 و موجی که به وجود آورد. آن زمان آثار فرهادی، هم جریان تازهای در سینمای ایران به راه انداخت و نظر منتقدان را به خود جلب کرد و هم اینکه دیالوگهای بدیع آن، بهعنوان بخشی جدید از فرهنگ ایرانی شد (اشارهام به دیالوگهایی مانند «یک تلخی بیپایان ...» یا «... من که میدونم پدرمه» است) و با تسامح این یعنی نفوذ در همه لایهها و یعنی کاری سترگ. فرهادی در آن مقطع توانست با نبوغ خود طبقه متوسط ایران را به خوبی در سینمایش بازنمایی کند و هم اینکه مازادی برای سینما و فرهنگ ایران به وجود بیاورد و از این حیث استثنا محسوب میشود. او در «همه میدانند» هم به سراغ مسائلی رفته که همیشه دغدغهاش بوده و اینبار نه در میان طبقه متوسط ایران و شهر خاکستری تهران، بلکه در لابهلای مزارع انگور و روستایی آفتابی در اسپانیا. شاید برای نأمانوسی بسترهای زبانی و فرهنگی است که در همه میدانند دیالوگهای فرهادی آنچنان کلیشهای و نخنما میشود که حتی جای دفاع برای ارتدوکسترین طرفداران او هم نمیگذارد. فرهادی که همیشه سعی میکرد در بطن زندگی روزمره و
دیالوگهای عادی، مسائل عمیق انسانی را واکاوی کند، اینبار؛ چه به لحاظ ایده اولیه و چه به لحاظ روند داستان لااقل برای مخاطب ایرانی در همان سطح و شعارزدگی باقی میماند. همه اینها بهجز شخصیتپردازیهای متوسط، ایرادات داستانی و فیلمنامهای است. اینبار برخلاف فیلمهای موفق پیشین، وقتی تیتراژ فیلم میآید، مخاطب همهچیز را میداند و تنها به گیروگورهای فیلمنامه فکر میکند، دیگر از بهت «چهارشنبهسوری» و شوک «درباره الی» خبری نیست. مخاطب اینبار با خود میگوید خب چرا «پاکو» باید پول را میداد؟ اصلا چرا «لائورا» معشوقش را ول کرده و رفته بود؟ و ... انگاری بسیاری از عناصر شخصیتپردازی و قوامدهنده داستانی فدای روایتی شدهاند که برای فرهادی جذاب به نظر رسیده بود. شاید عدم موفقیت «همه میدانند» فرهادی برای او که هوش و نبوغ بالایی دارد، زنگ خطری برای ترمیم ادامه راهش باشد، شاید!
علی ورامینی: احتمالا مخاطبان ایرانی سینمای «اصغر فرهادی» تابهحال در رابطه با هیچکدام از فیلمهای او چنین اجماعی در دوستنداشتنش نداشتهاند که نسبت به «همه میدانند» دارند؛ شاید بعد از آن، (البته با اختلاف زیاد) «گذشته» چنین وضعیتی دارد. در این میان هستند کسانی که کلا ساختههای اخیر فرهادی راضیشان نمیکند و با تمام انتقاداتی که به «همه میدانند» دارند، هنوز آن را چفتوبستدارتر از «فروشنده» میدانند. آخرین ساخته فرهادی، اگرچه آن شلختگی و عدم انسجام «فروشنده» را نداشت، اما توان ایجاد بستری برای بحث، گفتوگو و حتی مرافعه میان مخاطب ایرانی را هم دارا نبود؛ مازادی که فروشنده با همه نقاط ضعفش ایجاد کرد. (البته باید در نظر داشت منتقدان و حتی عموم مردم، فرهادی را دیگر ورای قدوقامت سینمای ایران در نظر میگیرند و کار او را در مقیاس استانداردهای جهانی مورد سنجه قرار میدهند). از دیگر سو «همه میدانند» توجه بینالمللی چندانی را به خود جلب نکرد، در صورتی که هم از فروشنده خوشساختتر است و هم اینکه بهخاطر بیاورید زمانی که فروشنده اسکار بهترین فیلم خارجی را گرفت، رقیبی به نام «تونی اردمن» داشت که
اگر جانب انصاف را در نظر بگیریم، در یک رقابت سینمایی محض، فروشنده اصلا برای آن فیلم رقیب محسوب نمیشد. «گذشته» فرهادی هم دچار همین وضعیت بود؛ نه به دل منتقدان و جشنوارهها نشست و نه مخاطب ایرانی ارتباط زیادی با آن برقرار کرد. پیش از این و تجربه حیات هنری «عباس کیارستمی»، بهعنوان پرافتخارترین و مطرحترین فیلمساز ایرانی هم همین را نشان میدهد. هیچگاه فیلمهایی که او در بستر غیرایرانی ساخت به اندازه فیلمهای ایرانیاش مورد مهر و توجه قرار نگرفت. در رابطه با فیلمسازان غیرایرانی هم میتوان برای این مدعا مصداقهایی یافت و البته خلاف آن هم مصداقهایی وجود دارد. باری، مشخصا در رابطه با سینمای فرهادی و آسیبشناسی سینمای متأخر او یک فرضیه همین میتواند باشد. واکاوی این فرضیه نهایتا ما را به نظریاتی میرساند که معتقدند؛ بسترهای زبانی (به معنای موسع آن) افکار، ایدهها، احساسات، جهانبینی و ... فرد را میسازد و برونرفت از این بستر و دیدن افقهای دیگر اگر ناممکن نباشد، بهقدری سخت است که دستوپازدنها و تقلاکردنها واضحا نمایان شود. این تنها محدود به ذهن ایرانی، فیلمسازی یا در کل هنر هم نیست. کافی است به حجم
وسیعی از محققان درجهیک و باهوش ایرانی که به دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی علوم انسانی معتبر غرب رفتهاند توجه کنید و از کاری که در غرب مشغول آن هستند بپرسید. بسیار بسیار نادر با افرادی برخورد میکنید که در علوم یا شاخهای مشغول باشند که بیربط با بسترهای زبانی- فرهنگیشان باشد. در رابطه با سینمای فرهادی از سویی پرواضح است که او به خوبی لایههای اجتماعی و طبقات ایران را میشناسد و از دیگر سو مسائل وجودی (مسائلی که ورای مکان و زمان هر انسانی ازآنرو که انسان است با آن درگیر میشود) را در این بستر فرهنگی
-اجتماعی به خوبی توانسته است به کار(apply) ببندد. نگاهی کنید به فیلمهای او در دهه 80 و موجی که به وجود آورد. آن زمان آثار فرهادی، هم جریان تازهای در سینمای ایران به راه انداخت و نظر منتقدان را به خود جلب کرد و هم اینکه دیالوگهای بدیع آن، بهعنوان بخشی جدید از فرهنگ ایرانی شد (اشارهام به دیالوگهایی مانند «یک تلخی بیپایان ...» یا «... من که میدونم پدرمه» است) و با تسامح این یعنی نفوذ در همه لایهها و یعنی کاری سترگ. فرهادی در آن مقطع توانست با نبوغ خود طبقه متوسط ایران را به خوبی در سینمایش بازنمایی کند و هم اینکه مازادی برای سینما و فرهنگ ایران به وجود بیاورد و از این حیث استثنا محسوب میشود. او در «همه میدانند» هم به سراغ مسائلی رفته که همیشه دغدغهاش بوده و اینبار نه در میان طبقه متوسط ایران و شهر خاکستری تهران، بلکه در لابهلای مزارع انگور و روستایی آفتابی در اسپانیا. شاید برای نأمانوسی بسترهای زبانی و فرهنگی است که در همه میدانند دیالوگهای فرهادی آنچنان کلیشهای و نخنما میشود که حتی جای دفاع برای ارتدوکسترین طرفداران او هم نمیگذارد. فرهادی که همیشه سعی میکرد در بطن زندگی روزمره و
دیالوگهای عادی، مسائل عمیق انسانی را واکاوی کند، اینبار؛ چه به لحاظ ایده اولیه و چه به لحاظ روند داستان لااقل برای مخاطب ایرانی در همان سطح و شعارزدگی باقی میماند. همه اینها بهجز شخصیتپردازیهای متوسط، ایرادات داستانی و فیلمنامهای است. اینبار برخلاف فیلمهای موفق پیشین، وقتی تیتراژ فیلم میآید، مخاطب همهچیز را میداند و تنها به گیروگورهای فیلمنامه فکر میکند، دیگر از بهت «چهارشنبهسوری» و شوک «درباره الی» خبری نیست. مخاطب اینبار با خود میگوید خب چرا «پاکو» باید پول را میداد؟ اصلا چرا «لائورا» معشوقش را ول کرده و رفته بود؟ و ... انگاری بسیاری از عناصر شخصیتپردازی و قوامدهنده داستانی فدای روایتی شدهاند که برای فرهادی جذاب به نظر رسیده بود. شاید عدم موفقیت «همه میدانند» فرهادی برای او که هوش و نبوغ بالایی دارد، زنگ خطری برای ترمیم ادامه راهش باشد، شاید!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.