|

چگونه مي‌توان جلگه حاصل‌خيز اصفهان را احيا کرد

حسين روحاني‌صدر*

فلات قاره ايران از گذشته دور تاکنون با بحران خشک‌سالي دست‌به‌گريبان بوده است. مردمان ساکن در اين محدوده جغرافيايي از صرفه‌جويي گرفته تا انتقال آب از نواحي دوردست به مرکز فلات را تجربه كرده‌اند. اما در تقسيم‌بندي‌هاي جغرافياي سياسي جهان پس از حوادث 1907 و حتي پايان جنگ جهاني دوم در 1945، ايران همچنان به دو قلمرو شمالي و جنوبي تقسيم شد و در تعيين امتيازهاي اقتصادي بستر اين رقابت‌ها بافت سنتي انتقال آب را تغيير داد. دکتر سيدحسين نصر، دانش‌آموخته دانشگاه هاروارد آمريکا، بنيان‌گذار پرديس دانشگاه صنعتي اصفهان و يکي از احياگران مجدد هتل شاه‌عباس به جامانده از پنج قرن پيش در خاطرات خود اشاره‌اي به عضويت در کميته محرمانه‌اي که مأموريت آن حفظ موقعيت فرهنگي اصفهان 50 سال پيش است، مي‌گويد: من طرفدار خيلي قوي هنر اسلامي هستم و در ايران هرچه مي‌ساختم مثل دانشگاه صنعتي اصفهان، اصرار من بر محور هنر سنتي بود. به اعتقاد دکتر نصر، يکي از مشکلاتشان هنگام طراحي نقشه ساخت دانشگاه اصفهان، رعايت‌نکردن همان سنت‌هاي بومي منطقه‌اي و ميزان مصرف آب در طرح‌ها و نقشه‌ها و ماکت‌هاي ارائه‌شده از آن بوده است. مثلا اگر من مي‌گفتم خيلي مهم است که بافت شهر اصفهان را حفظ کنيم و نگذاريم کارخانه‌هاي جديد، شهر اصفهان را از وسط نصف کنند و آلودگي در هوا و آب ‌زاينده‌رود ايجاد کنند، اين جمله را که من مي‌گفتم، تصميم‌گيرندگان توجه زيادي نمي‌کردند. برايشان مهم اقتصاد ايران بود و اينکه ببينند مثلا چقدر فولاد اضافه مي‌شود. بنا بر اين تعريف، مردان برنامه‌ريز آن روزگار آمايش سرزميني را در احداث کارخانه‌هاي بزرگ لحاظ نکردند. تا اينکه در 23 دي‌ماه سال 1344 در چارچوب پروتکل همکاري‌هاي فني و اقتصادي بين دولت‌هاي ايران و شوروي سابق، احداث کارخانه ذوب‌آهن در محل دشت طبس از دشت‌هاي شرقي (زرين‌شهر) از شهرهاي استان اصفهان مورد توافق قرار گرفت و عمليات اجرائي آن به وسیله شرکت تياژپروم اکسپورت آغاز شد. کارهاي اجرائي احداث ساختمان واحد‌هاي مختلف کارخانه از سال 1346 آغاز شد و با ايجاد کارگاه‌هاي کک‌سازي، اگلومراسيون و کوره‌بلند شماره 1 در نيمه اول دي‌ماه 1350، کار خود را با توليد چدن آغاز کرد. چون کوره‌ها به صورت مدام نياز دارند مقداري آب همواره در اطراف آنها در حال گردش باشد. براي تأمين اين آب مورد نياز شاخه‌اي از زاينده‌رود، بزرگ‌ترين رودخانه فلات مرکزي ايران که از کوه‌هاي زاگرس مرکزي به‌ويژه زردکوه بختياري سرچشمه گرفته و در کوير مرکزي ايران به سمت شرق حدود 200 کيلومتر پيش مي‌رود و در نهايت به مانداب گاوخوني مي‌ريزد، را سد بسته و با احداث کوره باند شماره 2 ظرفيت توليد را چند برابر کردند. بدتر از همه در طول 40 سال گذشته نيز شهرک‌هاي صنعتي بي‌شماري در اين محدوده کويري احداث شد؛ حالا تنها راه ادامه همان مسير اشتغال‌زايي و توسعه اقتصادي پيشين چيزي جز انتقال اين مجموعه‌ها در يک طرح پنج‌ساله به سواحل جنوبي کشور نيست. به طور قطع، بي‌توجهي به سنت‌هاي به‌جامانده و بي‌اعتنايي به تاريخ‌نگاري، وضع آينده را بدتر از امروز خواهد كرد.
*کارشناس ارشد تاريخ ايران دوره اسلامي، کارشناس گروه ايران‌شناسي و اسلام‌شناسي سازمان اسناد و کتابخانه ملي ايران

فلات قاره ايران از گذشته دور تاکنون با بحران خشک‌سالي دست‌به‌گريبان بوده است. مردمان ساکن در اين محدوده جغرافيايي از صرفه‌جويي گرفته تا انتقال آب از نواحي دوردست به مرکز فلات را تجربه كرده‌اند. اما در تقسيم‌بندي‌هاي جغرافياي سياسي جهان پس از حوادث 1907 و حتي پايان جنگ جهاني دوم در 1945، ايران همچنان به دو قلمرو شمالي و جنوبي تقسيم شد و در تعيين امتيازهاي اقتصادي بستر اين رقابت‌ها بافت سنتي انتقال آب را تغيير داد. دکتر سيدحسين نصر، دانش‌آموخته دانشگاه هاروارد آمريکا، بنيان‌گذار پرديس دانشگاه صنعتي اصفهان و يکي از احياگران مجدد هتل شاه‌عباس به جامانده از پنج قرن پيش در خاطرات خود اشاره‌اي به عضويت در کميته محرمانه‌اي که مأموريت آن حفظ موقعيت فرهنگي اصفهان 50 سال پيش است، مي‌گويد: من طرفدار خيلي قوي هنر اسلامي هستم و در ايران هرچه مي‌ساختم مثل دانشگاه صنعتي اصفهان، اصرار من بر محور هنر سنتي بود. به اعتقاد دکتر نصر، يکي از مشکلاتشان هنگام طراحي نقشه ساخت دانشگاه اصفهان، رعايت‌نکردن همان سنت‌هاي بومي منطقه‌اي و ميزان مصرف آب در طرح‌ها و نقشه‌ها و ماکت‌هاي ارائه‌شده از آن بوده است. مثلا اگر من مي‌گفتم خيلي مهم است که بافت شهر اصفهان را حفظ کنيم و نگذاريم کارخانه‌هاي جديد، شهر اصفهان را از وسط نصف کنند و آلودگي در هوا و آب ‌زاينده‌رود ايجاد کنند، اين جمله را که من مي‌گفتم، تصميم‌گيرندگان توجه زيادي نمي‌کردند. برايشان مهم اقتصاد ايران بود و اينکه ببينند مثلا چقدر فولاد اضافه مي‌شود. بنا بر اين تعريف، مردان برنامه‌ريز آن روزگار آمايش سرزميني را در احداث کارخانه‌هاي بزرگ لحاظ نکردند. تا اينکه در 23 دي‌ماه سال 1344 در چارچوب پروتکل همکاري‌هاي فني و اقتصادي بين دولت‌هاي ايران و شوروي سابق، احداث کارخانه ذوب‌آهن در محل دشت طبس از دشت‌هاي شرقي (زرين‌شهر) از شهرهاي استان اصفهان مورد توافق قرار گرفت و عمليات اجرائي آن به وسیله شرکت تياژپروم اکسپورت آغاز شد. کارهاي اجرائي احداث ساختمان واحد‌هاي مختلف کارخانه از سال 1346 آغاز شد و با ايجاد کارگاه‌هاي کک‌سازي، اگلومراسيون و کوره‌بلند شماره 1 در نيمه اول دي‌ماه 1350، کار خود را با توليد چدن آغاز کرد. چون کوره‌ها به صورت مدام نياز دارند مقداري آب همواره در اطراف آنها در حال گردش باشد. براي تأمين اين آب مورد نياز شاخه‌اي از زاينده‌رود، بزرگ‌ترين رودخانه فلات مرکزي ايران که از کوه‌هاي زاگرس مرکزي به‌ويژه زردکوه بختياري سرچشمه گرفته و در کوير مرکزي ايران به سمت شرق حدود 200 کيلومتر پيش مي‌رود و در نهايت به مانداب گاوخوني مي‌ريزد، را سد بسته و با احداث کوره باند شماره 2 ظرفيت توليد را چند برابر کردند. بدتر از همه در طول 40 سال گذشته نيز شهرک‌هاي صنعتي بي‌شماري در اين محدوده کويري احداث شد؛ حالا تنها راه ادامه همان مسير اشتغال‌زايي و توسعه اقتصادي پيشين چيزي جز انتقال اين مجموعه‌ها در يک طرح پنج‌ساله به سواحل جنوبي کشور نيست. به طور قطع، بي‌توجهي به سنت‌هاي به‌جامانده و بي‌اعتنايي به تاريخ‌نگاري، وضع آينده را بدتر از امروز خواهد كرد.
*کارشناس ارشد تاريخ ايران دوره اسلامي، کارشناس گروه ايران‌شناسي و اسلام‌شناسي سازمان اسناد و کتابخانه ملي ايران

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.