|

تحول در برنامه‌ريزي براي آبخيزداري با كمك صندوق توسعه ملي

محمدعلي ميرزايي*

ايران با قرارگرفتن در کمربند خشک و نيمه‌خشک کره زمين، با ميانگين بارندگي 246ميلي‌متر در سال و تبخير و تعرق بالا، شرايط ويژه‌اي دارد. كشور ما يک‌چهارم سرانه جهاني جنگل را داراست، توليد رسوب در آن، بيش از سه ‌برابر ميانگين جهاني است و رتبه 45 را بين 156 کشور واجد جنگل جهان به خود اختصاص داده. اين آمارها شرايط را به‌گونه‌اي رقم زده که تنها از طريق برنامه‌ريزي‌هاي مدون کوتاه‌مدت، ميان‌مدت و بلندمدت مسئولان و متوليان دست‌اندرکار ملي و استاني و با مشارکت‌هاي مردمي، بايد تلاش كنيم اين شرايط را تا حدودي تغيير دهيم و سرانه جنگل و پوشش گياهي کشور را به استانداردهاي جهاني نزديک‌تر كنيم.

بي‌ترديد انسان به‌عنوان اصلي‌ترين عامل، نقشي تشديدکننده در بروز فرسايش، توليد رسوب و تخريب سرزمين داشته است که در صورت ارتقاي آگاهي عمومي و برنامه‌ريزي‌هاي مدون اجرائي، آموزشي، ترويجي و از همه مهم‌تر جلب مشارکت‌هاي مردمي و بهره‌گيري از دانش بومي، مي‌توان عامل تخريب‌کننده انساني را تعديل کرده یا با بهره‌گيري از اين ظرفيت، با مشکلات طبيعي موجود به شکلي درست‌تر مقابله كرد. در اين راستا، سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخيزداري کشور با توجه به شرح وظايف و جايگاه حاکميتي‌ خود، سال‌هاي مديدي است اقداماتي را با برنامه‌ريزي و سياست‌گذاري، در دستور کار قرار داده است، اما به دليل تنگناهاي مالي و اعتباري و برخي ابهامات قانوني، آنچنان که بايد، نتوانسته به اهداف از پيش‌ تعيين‌شده خود نائل آيد.
سازمان جنگل‌ها، با ده‌ها سال تجربه علمي، تحقيقاتي و اجرائي، در صورت توجه بيشتر، مي‌تواند به‌عنوان محور اقدامات اجرائي و سياست‌گذاري مقابله با چنين چالش‌هايي، مسئوليت بپذيرد و با مشارکت بخش‌هاي پژوهشي و آموزشي و استفاده از دانش بومي، راهکارهاي مناسبي را به منصه ظهور برساند.
خوشبختانه با درايت و تدبير مسئولان نظام و با توجه به پيگيري‌هاي انجام‌شده، بالاخره در سال جاري برنامه‌ريزي‌هاي سنوات گذشته در قالب عمليات آبخيزداري در عرصه‌هاي منابع طبيعي کشور کليد خورد و اين مجموعه اقدامات، با تأمين اعتبار 200‌ميليون‌دلاري از محل اعتبارات صندوق توسعه ملي، شروع به فعاليت كرد.
اقدامات يادشده مبتني بر فعاليت‌هاي ارزنده مکانيکي، بيولوژيکي، بيومکانيکي و مديريتي بوده که در 647 حوضه آبخيز واجد مطالعات تفصيلي اجرائي شامل مراتع، جنگل‌ها و عرصه‌هاي بياباني کشور، در دست اقدام هستند. مجموعه اقدامات آبخيزداري، تنها منحصر به احداث آب‌بندها و بندسارها نبوده و اين عمليات، با اقداماتي مانند نهال‌کاري، بذرکاري، کپه‌کاري، بذرپاشي، تراس‌بندي، بانکت‌بندي، حصارکشي، حفاظت و قرق، اصلاح شخم و... در حال تکميل‌شدن است.
با برنامه‌ريزي‌هاي انجام‌شده و تلفيق اين‌گونه عمليات و همچنين اجراي هم‌زمان آن، شرايط براي کنترل فرسايش و جلوگيري از توليد رسوب، بيش از پيش مهيا شده و با احداث آب‌بندها در مسير آبراهه‌هاي فرعي و اصلي و ايجاد پوشش گياهي روي دامنه‌ها، از شدت جريان روان‌آب‌ها نيز کاسته شده است.
از تأثيرات مثبت عمليات آبخيزداري، می‌توان به ذخيره نزولات، جمع‌آوري روان‌آب‌هاي جاري، کنترل فرسايش خاک، جلوگيري از انتقال رسوب و کاهش خطر سيل در مناطق سيل‌خيز اشاره کرد که با مجموعه فعاليت‌هاي مکانيکي، بذرکاري، نهال‌کاري، حفاظتي، قرق و اصلاح شخم، منابع خاک و آب کشور کنترل شده و در صورت تداوم اين نوع عمليات، تثبيت نيز خواهند شد. البته اين شروعي است براي اجراي اقداماتي ماندگار در عرصه‌هاي منابع طبيعي کشور که با تعميم فعاليت‌ها به ساير مناطق، مي‌توان به موفقيت‌هاي بيشتري نيز دست يافت. در اين راستا، سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخيزداري کشور با برگزاري کارگاه‌هاي ترويجي و آموزشي و جذب تسهيلگران مجرب و متعهد و همچنين ارتقاي آگاهي عمومي، به نقش مشارکت‌هاي مردمي جلوه‌اي ديگر داد و با اين نوع اقدامات، به شعار «با مردم، براي مردم» جامه عمل پوشاند. اميد آنکه در سال‌هاي آينده و با حمايت مسئولان نظام، برنامه‌ريزي‌هاي هدفمند و مدون سازمان یادشده تداوم يابد و با تأمين منابع اعتباري لازم و متناسب با حجم عمليات پيش‌بيني‌شده، حمايت‌هاي همه‌جانبه بخش‌هاي دولتي و غيردولتي و همچنين جلب مشارکت مردم، بتوان گام‌هاي بسيار مؤثرتري را در راستای حفاظت از منابع آب و خاک کشور برداشت.
* کارشناس ارشد آبخيزداري سازمان جنگل‌ها

ايران با قرارگرفتن در کمربند خشک و نيمه‌خشک کره زمين، با ميانگين بارندگي 246ميلي‌متر در سال و تبخير و تعرق بالا، شرايط ويژه‌اي دارد. كشور ما يک‌چهارم سرانه جهاني جنگل را داراست، توليد رسوب در آن، بيش از سه ‌برابر ميانگين جهاني است و رتبه 45 را بين 156 کشور واجد جنگل جهان به خود اختصاص داده. اين آمارها شرايط را به‌گونه‌اي رقم زده که تنها از طريق برنامه‌ريزي‌هاي مدون کوتاه‌مدت، ميان‌مدت و بلندمدت مسئولان و متوليان دست‌اندرکار ملي و استاني و با مشارکت‌هاي مردمي، بايد تلاش كنيم اين شرايط را تا حدودي تغيير دهيم و سرانه جنگل و پوشش گياهي کشور را به استانداردهاي جهاني نزديک‌تر كنيم.

بي‌ترديد انسان به‌عنوان اصلي‌ترين عامل، نقشي تشديدکننده در بروز فرسايش، توليد رسوب و تخريب سرزمين داشته است که در صورت ارتقاي آگاهي عمومي و برنامه‌ريزي‌هاي مدون اجرائي، آموزشي، ترويجي و از همه مهم‌تر جلب مشارکت‌هاي مردمي و بهره‌گيري از دانش بومي، مي‌توان عامل تخريب‌کننده انساني را تعديل کرده یا با بهره‌گيري از اين ظرفيت، با مشکلات طبيعي موجود به شکلي درست‌تر مقابله كرد. در اين راستا، سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخيزداري کشور با توجه به شرح وظايف و جايگاه حاکميتي‌ خود، سال‌هاي مديدي است اقداماتي را با برنامه‌ريزي و سياست‌گذاري، در دستور کار قرار داده است، اما به دليل تنگناهاي مالي و اعتباري و برخي ابهامات قانوني، آنچنان که بايد، نتوانسته به اهداف از پيش‌ تعيين‌شده خود نائل آيد.
سازمان جنگل‌ها، با ده‌ها سال تجربه علمي، تحقيقاتي و اجرائي، در صورت توجه بيشتر، مي‌تواند به‌عنوان محور اقدامات اجرائي و سياست‌گذاري مقابله با چنين چالش‌هايي، مسئوليت بپذيرد و با مشارکت بخش‌هاي پژوهشي و آموزشي و استفاده از دانش بومي، راهکارهاي مناسبي را به منصه ظهور برساند.
خوشبختانه با درايت و تدبير مسئولان نظام و با توجه به پيگيري‌هاي انجام‌شده، بالاخره در سال جاري برنامه‌ريزي‌هاي سنوات گذشته در قالب عمليات آبخيزداري در عرصه‌هاي منابع طبيعي کشور کليد خورد و اين مجموعه اقدامات، با تأمين اعتبار 200‌ميليون‌دلاري از محل اعتبارات صندوق توسعه ملي، شروع به فعاليت كرد.
اقدامات يادشده مبتني بر فعاليت‌هاي ارزنده مکانيکي، بيولوژيکي، بيومکانيکي و مديريتي بوده که در 647 حوضه آبخيز واجد مطالعات تفصيلي اجرائي شامل مراتع، جنگل‌ها و عرصه‌هاي بياباني کشور، در دست اقدام هستند. مجموعه اقدامات آبخيزداري، تنها منحصر به احداث آب‌بندها و بندسارها نبوده و اين عمليات، با اقداماتي مانند نهال‌کاري، بذرکاري، کپه‌کاري، بذرپاشي، تراس‌بندي، بانکت‌بندي، حصارکشي، حفاظت و قرق، اصلاح شخم و... در حال تکميل‌شدن است.
با برنامه‌ريزي‌هاي انجام‌شده و تلفيق اين‌گونه عمليات و همچنين اجراي هم‌زمان آن، شرايط براي کنترل فرسايش و جلوگيري از توليد رسوب، بيش از پيش مهيا شده و با احداث آب‌بندها در مسير آبراهه‌هاي فرعي و اصلي و ايجاد پوشش گياهي روي دامنه‌ها، از شدت جريان روان‌آب‌ها نيز کاسته شده است.
از تأثيرات مثبت عمليات آبخيزداري، می‌توان به ذخيره نزولات، جمع‌آوري روان‌آب‌هاي جاري، کنترل فرسايش خاک، جلوگيري از انتقال رسوب و کاهش خطر سيل در مناطق سيل‌خيز اشاره کرد که با مجموعه فعاليت‌هاي مکانيکي، بذرکاري، نهال‌کاري، حفاظتي، قرق و اصلاح شخم، منابع خاک و آب کشور کنترل شده و در صورت تداوم اين نوع عمليات، تثبيت نيز خواهند شد. البته اين شروعي است براي اجراي اقداماتي ماندگار در عرصه‌هاي منابع طبيعي کشور که با تعميم فعاليت‌ها به ساير مناطق، مي‌توان به موفقيت‌هاي بيشتري نيز دست يافت. در اين راستا، سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخيزداري کشور با برگزاري کارگاه‌هاي ترويجي و آموزشي و جذب تسهيلگران مجرب و متعهد و همچنين ارتقاي آگاهي عمومي، به نقش مشارکت‌هاي مردمي جلوه‌اي ديگر داد و با اين نوع اقدامات، به شعار «با مردم، براي مردم» جامه عمل پوشاند. اميد آنکه در سال‌هاي آينده و با حمايت مسئولان نظام، برنامه‌ريزي‌هاي هدفمند و مدون سازمان یادشده تداوم يابد و با تأمين منابع اعتباري لازم و متناسب با حجم عمليات پيش‌بيني‌شده، حمايت‌هاي همه‌جانبه بخش‌هاي دولتي و غيردولتي و همچنين جلب مشارکت مردم، بتوان گام‌هاي بسيار مؤثرتري را در راستای حفاظت از منابع آب و خاک کشور برداشت.
* کارشناس ارشد آبخيزداري سازمان جنگل‌ها

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.