|

نگاهی به کتاب «دیالکتیک جدید و سرمایه»

سرمایه چیزی نیست مگر کار مرده

جواد لگزیان

«کریستوفر جی. آرتور» با بررسی ساختار منطق «هگل» و سرمایه «مارکس» در «دیالکتیک جدید و سرمایه» معتقد است شاید مارکس فقط منطق هگل را ‌چون ابزاری کمکی برای ارایه و توضیح مطلب خود برگزیده باشد، اما این چارچوب منطقی اهمیت هستی‌شناختی دارد. آرتور با درک اهمیت و خاص‌بودن اقتصاد پولی در «دیالکتیک جدید و سرمایه» نشان می‌دهد که در واقع بین «ایده» هگل و روابط ساختاری کالا‌ها، پول و سرمایه همبستگی وجود دارد، اما این همبستگی فقط به دلیل خصوصیت‌های بسیار ویژه اقتصاد پولی ایجاد می‌شود.
آرتور در این کتاب، دیالکتیک مارکس را هم‌هنگام ایجابی و انتقادی می‌داند و تاکید دارد پول موجب گسترش عظیم فعالیت اقتصادی فراسوی معاملات پایاپای شده است که همین روند، نظام پولی ما را تابع سلطه نیروهای بیگانه می‌کند: دیالکتیک صرفا ایجابی نشان می‌دهد که سرمایه چگونه تمام عناصر زندگی اقتصادی را تابع شکل‌های خود می‌کند و با تسخیر عرصه ارزش مصرفی و شکل‌دادن به آن به قدرت مطلق تبدیل می‌شود. از طرفی دیگر جنبه انتقادی دیالکتیک نیز نشان می‌دهد که سرمایه در سویه ارزش مصرفی با دو «دگر» خود مواجه است که نمی‌تواند به شکلی هگلی و به نحو موجهی ادعا کند صرفا جنبه‌هایی از خویشتن آن به شمار می‌روند. دگر بیرونی سرمایه طبیعت است که با سرعت وحشت‌آوری در حال نابودی آن و درواقع نابودی مبنای مادی خویش است. پرولتاریا، این مخلوق سرمایه، دگر درونی سرمایه است که بالقوه قادر به واژگون‌کردن آن است.
در روایت دیالکتیکی آرتور، شاهدیم که در قلب رابطه سرمایه، تصادم بین آرمانیت (ideality) سرمایه و مادیت کار زنده وجود دارد. این تصادم به مثابه تنش ساده دو مکان نیست (همچون یک مسابقه مشت‌زنی) که در چارچوب آن کار در مقابل رقیب خود برای تخصیص ارزش جدید بایستد. به این علت که اگر کار همچون کارمزدی تعیین شود خصیصه‌ای درونی از رابطه سرمایه و حالتی واقعا تابع در برابر سرمایه خواهد داشت که به علت سرکشی مادی‌اش در برابر تقلیل جایگاهش به منبع محض انباشت سرمایه در سرمایه و علیه آن است. در اینجا نگارنده به سراغ کاپیتال می‌رود و تاکید دارد که مارکس در سرمایه دو مساله مهم و اساسی را طرح کرد؛ یکی اینکه کار منبع خلق ارزش اضافی است و دیگر اینکه سرمایه ارزش خودارزش‌افزاست. مشکل بتوان معنای «خودارزش‌افزایی» را درک کرد مگر اینکه ارزش در مقام سرمایه‌‌ همان خالق ارزش اضافی باشد و این نیز مستقیما خلاف فرضیه‌ای است که می‌گوید کار خالق ارزش است. هرچند کار زنده منبع ارزش نو است. اما «منبع» چیزی بودن و «خالق» آن چیز بودن با هم تفاوت دارند. منبع ارزش نو بودن یعنی آن چیزی که سرمایه از دل آن ارزش را خلق می‌کند. وابستگی مادی فرآیند ارزش‌افزایی به‌کار، شالوده چنین ادعایی را شکل می‌دهد که کار زنده منبع ارزش و ارزش اضافی است. اما کلمات منبع و خالق نباید درهم‌آمیخته شوند. منبع رشد درخت، زمین و انرژی خورشید است؛ اما آیا خاک است که درخت را «می‌آفریند»؟ ادعای چنین چیزی عجیب خواهد بود. یقینا در اینجا با یک نیروی درون ماندگار در خود درخت روبه‌رو هستیم که آن را قادر می‌سازد تا از منابع تغذیه برای رشد خود استفاده کند. یا یک مثال دیگر: تصور کنید یک آبشار منبع قدرت خلق‌شده توسط برق آبی است اما به هیچ‌وجه «خالق» برق نیست. برق حاصل کار دینام است. آب همیشه این قابلیت را داراست اما تنها هنگامی که به روش خاصی تحت‌کنترل و مورد بهره‌برداری قرار گیرد آنگاه منبع نیرویی برای خلق و ایجاد الکتریسیته توسط ماشین‌آلات می‌شود. به‌‌ همان شیوه نیز سرمایه کار زنده را تحت‌کنترل و مورد بهره‌برداری قرار می‌دهد تا از دل این منبع انرژی به آفرینش ارزش دست یازد. اگر کار زنده منبع انباشت سرمایه است در این صورت پویایی سرمایه به‌سان یک اصل خلاق سر جای خود باقی است. علاوه بر این، آنچه منشا ارزش است نمی‌تواند فی‌نفسه کار زنده باشد بلکه کارمزدی است. این موضوع به آن سبب است که آنچه ارزش را می‌آفریند فرآیند کار غیرتاریخی نیست بلکه فرآیند کار تحت حاکمیت سرمایه است. سرمایه با تکوین کار به منزله کارمزدی، خود را تکوین می‌بخشد و به این ترتیب پویایی درونی انباشت خود را شروع می‌کند. در این حالت کار همچون فعالیت میانجی‌گرانه‌ای ظاهر می‌شود که سرمایه به واسطه آن ارزش‌افزایی خود را پیش می‌برد. این واقعیت که نیروی کار باید در سپهر بومی غیرسرمایه‌داری بازسازی شود را می‌توان همچون کارکردی ثانوی و اشتقاقی رد کرده و آن را چون جعبه‌ای سیاه در گردش کالا‌ها بررسی کرد.
آرتور خاطرنشان می‌کند سوسیالیسم ریکاردویی ادعا می‌کرد که «کار (در حکم منبع ارزش) همه‌چیز است». اما سرمایه با تابع‌کردن کار زنده در چارچوب رابطه سرمایه‌داری، این ادعای قابل‌درک را دارد که «همه‌چیز» است. رابطه سرمایه وحدتی متضاد است. این تضاد بین سرمایه‌دار و کارگر نیست (که تنها یک تنش است)؛ تضاد درونی به این سبب ایجاد می‌شود که «سرمایه» و «کار» هر دو این ادعا را دارند که کل رابطه را تشکیل می‌دهند و به این جهت «سرمایه چیزی نیست مگر کار (بیگانه‌شده)» و «کار چیزی نیست مگر سرمایه(ی متغیر)». این امر به این معناست که سرمایه‌داری با تضاد در ذات توصیف می‌شود. هر سویه ادعای ساختن کل رابطه‌شان را دارد و آنچه با خود همانند نیست را به سویه دیگر کاهش می‌دهد. در نگاه نخست رابطه سرمایه - کار همچون یک رابطه دوجایگاهی به نظر می‌رسد اما هریک تلاش دارد تا آن دیگری را به‌سان تفاوتی در درون خویش قلمداد کند. سرمایه خود را به اجزای ثابت و متغیر تقسیم می‌کند و ادعا می‌کند که کار را در شکل و شمایل سرمایه متغیر به درون خویش جذب و هضم کرده است؛ زیرا از راه مزد حالا صاحب آن کار است. در نتیجه رابطه را همچون رابطه‌ای با خود درک می‌کند. از سوی دیگر، کار زنده ادعا دارد که سرمایه چیزی نیست مگر کار مرده؛ زیرا کار از راه ایجاد ارزش اضافی، جوهر خویش را از خود جدا کرده است. کار نیز به این ترتیب رابطه را همچون رابطه‌ای با خویش درک می‌کند. اما نکته جالب‌توجه اینجاست که این رابطه «رابطه سرمایه» نامیده شده است و نه «رابطه کار مزدی». سرمایه بی‌تردید عنصر اصلی این تضاد است، زیرا تنها از طریق این رابطه است که خود را تحقق می‌بخشد. اما کارمزدی با ایجاد ارزش و ارزش اضافی تنها خود را نفی می‌کند. سرمایه پیوسته انباشت می‌کند و کار، پیوسته به مسکنت خویش بازگشت می‌کند. از دیدگاه آرتور چنین عدم‌تقارن چشمگیری موجب می‌شود که تشریح رابطه سرمایه با کارمزدی همچون خصلت درونی مفهوم سرمایه مشروعیت یابد، ولو اینکه مطالعه خاص پیرامون کارمزدی می‌تواند به نحو مفیدی این بحث را کامل کند. استراتژی آرتور پژوهش درباره تمامیت بسته ایده سرمایه در پرتو شرایط خود آن و سرانجام روشن‌کردن پیش‌شرط‌های مادی‌ای است که می‌توانند مانع آن شوند. چنانچه تضاد اصلی سرمایه بین سرمایه و کار باشد، در این صورت «سرمایه» دوبار ظاهر می‌شود، یک‌بار همچون کل و یک‌بار همچون جزء. اگر جایگاه‌های سوژه توسط این تمامیت عقلانی تکوین یافته باشد، آنگاه کارمزدی به‌عنوان چنین جایگاهی در رابطه سرمایه نفی می‌شود. در نتیجه در بطن چنین رابطه‌ای و علیه آن به‌سان یک کل خواهد بود و تنها درگیر مبارزه‌ای ناقص با جایگاه ناقص سرمایه.
در نگاه آرتور طبقه کارگر یک «فاعل» ویژه و گذراست که تنها توسط سرمایه همچون «دیگر بود» آن به مقوله‌ای عام تبدیل شده است. معنای مبارزه علیه تمامیتی که هستی آن را تعریف می‌کند، رهایی افراد از «طبقه‌بندی» است. از منظر دیگر با تشخیص این موضوع که تقدم قانون ارزش و تقدم مبارزه طبقاتی اصولی آشتی‌ناپذیرند، آنگاه وظیفه عملی تبدیل مبارزه طبقاتی به امر مقدم می‌شود و کارگران در حکم سوژه طبقاتی تنها در لحظه انقلاب وجود دارند.
البته آرتور تصریح می‌کند سرنوشت انقلابی پرولتاریا گزیرناپذیر یا مکانیکی نیست که بر پرولتاریا حادث شود، بلکه ضرورت آن نتیجه دیالکتیک خردورزی از منظر پرولتاریاست که توسط هویت معین آن از لحاظ عینی تعریف می‌شود. عقلانیت نظام با افراد یا حتی گروه‌ها مواجه می‌شود و در مقابل، آنها امکان گردن‌نهادن به گزینه‌های نهادی یا تسلیم‌شدن به اصلاحات تدریجی را می‌پذیرند. خردورزی دیالکتیکی تمامیت را همچون ابژه خود برمی‌گزیند و به دیدگاه عملی طبقه‌ای بدل می‌شود که با قابلیت تمامیت‌بخشی تعریف می‌شود. تنها آگاهی شایسته و عقلانی پرولتاریا، در مقام یک طبقه، آگاهی انقلابی است. اما طبقه به هویت خود همچون یک طبقه به‌سادگی و صرفا در پرتو سرنوشت و تقدیر تاریخی خود دست نمی‌یابد، بلکه بر اساس میانجی‌های سیاسی، نظری و اخلاقی به آنجا می‌رسد. موضع مارکس «موضع کار است که به شکلی انتقادی مطرح می‌شود» چراکه طبقه کارگران مزدبگیر را همچون طبقه‌ای درک می‌کند که به شورش علیه کار مزدبگیری گرایش دارند. مارکس اعلام کرد که انتقادش از اقتصاد سیاسی بیان دیدگاه «طبقه‌ای - همان پرولتاریا - است که رسالتش براندازی شیوه تولید سرمایه‌داری و الغای نهایی همه طبقات است». لب‌کلام نظریه مارکسیستی موضوعی آکادمیک برای مشاهده و پیش‌بینی نیست، بلکه در خدمتی است که به پرولتاریا می‌کند تا آن را به وظیفه خویش آگاه کند.
«کریستوفر جی. آرتور» با بررسی ساختار منطق «هگل» و سرمایه «مارکس» در «دیالکتیک جدید و سرمایه» معتقد است شاید مارکس فقط منطق هگل را ‌چون ابزاری کمکی برای ارایه و توضیح مطلب خود برگزیده باشد، اما این چارچوب منطقی اهمیت هستی‌شناختی دارد. آرتور با درک اهمیت و خاص‌بودن اقتصاد پولی در «دیالکتیک جدید و سرمایه» نشان می‌دهد که در واقع بین «ایده» هگل و روابط ساختاری کالا‌ها، پول و سرمایه همبستگی وجود دارد، اما این همبستگی فقط به دلیل خصوصیت‌های بسیار ویژه اقتصاد پولی ایجاد می‌شود.
آرتور در این کتاب، دیالکتیک مارکس را هم‌هنگام ایجابی و انتقادی می‌داند و تاکید دارد پول موجب گسترش عظیم فعالیت اقتصادی فراسوی معاملات پایاپای شده است که همین روند، نظام پولی ما را تابع سلطه نیروهای بیگانه می‌کند: دیالکتیک صرفا ایجابی نشان می‌دهد که سرمایه چگونه تمام عناصر زندگی اقتصادی را تابع شکل‌های خود می‌کند و با تسخیر عرصه ارزش مصرفی و شکل‌دادن به آن به قدرت مطلق تبدیل می‌شود. از طرفی دیگر جنبه انتقادی دیالکتیک نیز نشان می‌دهد که سرمایه در سویه ارزش مصرفی با دو «دگر» خود مواجه است که نمی‌تواند به شکلی هگلی و به نحو موجهی ادعا کند صرفا جنبه‌هایی از خویشتن آن به شمار می‌روند. دگر بیرونی سرمایه طبیعت است که با سرعت وحشت‌آوری در حال نابودی آن و درواقع نابودی مبنای مادی خویش است. پرولتاریا، این مخلوق سرمایه، دگر درونی سرمایه است که بالقوه قادر به واژگون‌کردن آن است.
در روایت دیالکتیکی آرتور، شاهدیم که در قلب رابطه سرمایه، تصادم بین آرمانیت (ideality) سرمایه و مادیت کار زنده وجود دارد. این تصادم به مثابه تنش ساده دو مکان نیست (همچون یک مسابقه مشت‌زنی) که در چارچوب آن کار در مقابل رقیب خود برای تخصیص ارزش جدید بایستد. به این علت که اگر کار همچون کارمزدی تعیین شود خصیصه‌ای درونی از رابطه سرمایه و حالتی واقعا تابع در برابر سرمایه خواهد داشت که به علت سرکشی مادی‌اش در برابر تقلیل جایگاهش به منبع محض انباشت سرمایه در سرمایه و علیه آن است. در اینجا نگارنده به سراغ کاپیتال می‌رود و تاکید دارد که مارکس در سرمایه دو مساله مهم و اساسی را طرح کرد؛ یکی اینکه کار منبع خلق ارزش اضافی است و دیگر اینکه سرمایه ارزش خودارزش‌افزاست. مشکل بتوان معنای «خودارزش‌افزایی» را درک کرد مگر اینکه ارزش در مقام سرمایه‌‌ همان خالق ارزش اضافی باشد و این نیز مستقیما خلاف فرضیه‌ای است که می‌گوید کار خالق ارزش است. هرچند کار زنده منبع ارزش نو است. اما «منبع» چیزی بودن و «خالق» آن چیز بودن با هم تفاوت دارند. منبع ارزش نو بودن یعنی آن چیزی که سرمایه از دل آن ارزش را خلق می‌کند. وابستگی مادی فرآیند ارزش‌افزایی به‌کار، شالوده چنین ادعایی را شکل می‌دهد که کار زنده منبع ارزش و ارزش اضافی است. اما کلمات منبع و خالق نباید درهم‌آمیخته شوند. منبع رشد درخت، زمین و انرژی خورشید است؛ اما آیا خاک است که درخت را «می‌آفریند»؟ ادعای چنین چیزی عجیب خواهد بود. یقینا در اینجا با یک نیروی درون ماندگار در خود درخت روبه‌رو هستیم که آن را قادر می‌سازد تا از منابع تغذیه برای رشد خود استفاده کند. یا یک مثال دیگر: تصور کنید یک آبشار منبع قدرت خلق‌شده توسط برق آبی است اما به هیچ‌وجه «خالق» برق نیست. برق حاصل کار دینام است. آب همیشه این قابلیت را داراست اما تنها هنگامی که به روش خاصی تحت‌کنترل و مورد بهره‌برداری قرار گیرد آنگاه منبع نیرویی برای خلق و ایجاد الکتریسیته توسط ماشین‌آلات می‌شود. به‌‌ همان شیوه نیز سرمایه کار زنده را تحت‌کنترل و مورد بهره‌برداری قرار می‌دهد تا از دل این منبع انرژی به آفرینش ارزش دست یازد. اگر کار زنده منبع انباشت سرمایه است در این صورت پویایی سرمایه به‌سان یک اصل خلاق سر جای خود باقی است. علاوه بر این، آنچه منشا ارزش است نمی‌تواند فی‌نفسه کار زنده باشد بلکه کارمزدی است. این موضوع به آن سبب است که آنچه ارزش را می‌آفریند فرآیند کار غیرتاریخی نیست بلکه فرآیند کار تحت حاکمیت سرمایه است. سرمایه با تکوین کار به منزله کارمزدی، خود را تکوین می‌بخشد و به این ترتیب پویایی درونی انباشت خود را شروع می‌کند. در این حالت کار همچون فعالیت میانجی‌گرانه‌ای ظاهر می‌شود که سرمایه به واسطه آن ارزش‌افزایی خود را پیش می‌برد. این واقعیت که نیروی کار باید در سپهر بومی غیرسرمایه‌داری بازسازی شود را می‌توان همچون کارکردی ثانوی و اشتقاقی رد کرده و آن را چون جعبه‌ای سیاه در گردش کالا‌ها بررسی کرد.
آرتور خاطرنشان می‌کند سوسیالیسم ریکاردویی ادعا می‌کرد که «کار (در حکم منبع ارزش) همه‌چیز است». اما سرمایه با تابع‌کردن کار زنده در چارچوب رابطه سرمایه‌داری، این ادعای قابل‌درک را دارد که «همه‌چیز» است. رابطه سرمایه وحدتی متضاد است. این تضاد بین سرمایه‌دار و کارگر نیست (که تنها یک تنش است)؛ تضاد درونی به این سبب ایجاد می‌شود که «سرمایه» و «کار» هر دو این ادعا را دارند که کل رابطه را تشکیل می‌دهند و به این جهت «سرمایه چیزی نیست مگر کار (بیگانه‌شده)» و «کار چیزی نیست مگر سرمایه(ی متغیر)». این امر به این معناست که سرمایه‌داری با تضاد در ذات توصیف می‌شود. هر سویه ادعای ساختن کل رابطه‌شان را دارد و آنچه با خود همانند نیست را به سویه دیگر کاهش می‌دهد. در نگاه نخست رابطه سرمایه - کار همچون یک رابطه دوجایگاهی به نظر می‌رسد اما هریک تلاش دارد تا آن دیگری را به‌سان تفاوتی در درون خویش قلمداد کند. سرمایه خود را به اجزای ثابت و متغیر تقسیم می‌کند و ادعا می‌کند که کار را در شکل و شمایل سرمایه متغیر به درون خویش جذب و هضم کرده است؛ زیرا از راه مزد حالا صاحب آن کار است. در نتیجه رابطه را همچون رابطه‌ای با خود درک می‌کند. از سوی دیگر، کار زنده ادعا دارد که سرمایه چیزی نیست مگر کار مرده؛ زیرا کار از راه ایجاد ارزش اضافی، جوهر خویش را از خود جدا کرده است. کار نیز به این ترتیب رابطه را همچون رابطه‌ای با خویش درک می‌کند. اما نکته جالب‌توجه اینجاست که این رابطه «رابطه سرمایه» نامیده شده است و نه «رابطه کار مزدی». سرمایه بی‌تردید عنصر اصلی این تضاد است، زیرا تنها از طریق این رابطه است که خود را تحقق می‌بخشد. اما کارمزدی با ایجاد ارزش و ارزش اضافی تنها خود را نفی می‌کند. سرمایه پیوسته انباشت می‌کند و کار، پیوسته به مسکنت خویش بازگشت می‌کند. از دیدگاه آرتور چنین عدم‌تقارن چشمگیری موجب می‌شود که تشریح رابطه سرمایه با کارمزدی همچون خصلت درونی مفهوم سرمایه مشروعیت یابد، ولو اینکه مطالعه خاص پیرامون کارمزدی می‌تواند به نحو مفیدی این بحث را کامل کند. استراتژی آرتور پژوهش درباره تمامیت بسته ایده سرمایه در پرتو شرایط خود آن و سرانجام روشن‌کردن پیش‌شرط‌های مادی‌ای است که می‌توانند مانع آن شوند. چنانچه تضاد اصلی سرمایه بین سرمایه و کار باشد، در این صورت «سرمایه» دوبار ظاهر می‌شود، یک‌بار همچون کل و یک‌بار همچون جزء. اگر جایگاه‌های سوژه توسط این تمامیت عقلانی تکوین یافته باشد، آنگاه کارمزدی به‌عنوان چنین جایگاهی در رابطه سرمایه نفی می‌شود. در نتیجه در بطن چنین رابطه‌ای و علیه آن به‌سان یک کل خواهد بود و تنها درگیر مبارزه‌ای ناقص با جایگاه ناقص سرمایه.
در نگاه آرتور طبقه کارگر یک «فاعل» ویژه و گذراست که تنها توسط سرمایه همچون «دیگر بود» آن به مقوله‌ای عام تبدیل شده است. معنای مبارزه علیه تمامیتی که هستی آن را تعریف می‌کند، رهایی افراد از «طبقه‌بندی» است. از منظر دیگر با تشخیص این موضوع که تقدم قانون ارزش و تقدم مبارزه طبقاتی اصولی آشتی‌ناپذیرند، آنگاه وظیفه عملی تبدیل مبارزه طبقاتی به امر مقدم می‌شود و کارگران در حکم سوژه طبقاتی تنها در لحظه انقلاب وجود دارند.
البته آرتور تصریح می‌کند سرنوشت انقلابی پرولتاریا گزیرناپذیر یا مکانیکی نیست که بر پرولتاریا حادث شود، بلکه ضرورت آن نتیجه دیالکتیک خردورزی از منظر پرولتاریاست که توسط هویت معین آن از لحاظ عینی تعریف می‌شود. عقلانیت نظام با افراد یا حتی گروه‌ها مواجه می‌شود و در مقابل، آنها امکان گردن‌نهادن به گزینه‌های نهادی یا تسلیم‌شدن به اصلاحات تدریجی را می‌پذیرند. خردورزی دیالکتیکی تمامیت را همچون ابژه خود برمی‌گزیند و به دیدگاه عملی طبقه‌ای بدل می‌شود که با قابلیت تمامیت‌بخشی تعریف می‌شود. تنها آگاهی شایسته و عقلانی پرولتاریا، در مقام یک طبقه، آگاهی انقلابی است. اما طبقه به هویت خود همچون یک طبقه به‌سادگی و صرفا در پرتو سرنوشت و تقدیر تاریخی خود دست نمی‌یابد، بلکه بر اساس میانجی‌های سیاسی، نظری و اخلاقی به آنجا می‌رسد. موضع مارکس «موضع کار است که به شکلی انتقادی مطرح می‌شود» چراکه طبقه کارگران مزدبگیر را همچون طبقه‌ای درک می‌کند که به شورش علیه کار مزدبگیری گرایش دارند. مارکس اعلام کرد که انتقادش از اقتصاد سیاسی بیان دیدگاه «طبقه‌ای - همان پرولتاریا - است که رسالتش براندازی شیوه تولید سرمایه‌داری و الغای نهایی همه طبقات است». لب‌کلام نظریه مارکسیستی موضوعی آکادمیک برای مشاهده و پیش‌بینی نیست، بلکه در خدمتی است که به پرولتاریا می‌کند تا آن را به وظیفه خویش آگاه کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.