استراتژي پژوهش در صنعت نفت
علي افشارابراهيمي.مجري طرح ارتقای تهماندهاي نفتي
در جهان امروز نيروي نظامي بهتنهایي توان بازدارندگي و تضمين استقلال يک کشور در برابر زورگوييهاي کشورهاي ديگر را ندارد، بلکه دارابودن اقتصاد قدرتمند (ممتاز) نيز لازم است، زيرا کشورها بدون داشتن سهم اقتصادي ممتاز در جهان، يا مستقل نيستند يا همواره از سوي کشورهاي قويتر براي تابعيت از نظرات و خواستههاي آنها تحت فشار خواهند بود. ريشه و حيات يک اقتصاد توانمند و ممتاز از توليد نشئت ميگيرد و زندهبودن توليد منوط به پژوهش و فناوري اثرگذار و کارآمد است. بنابراین براي استقلال يک کشور علاوه بر نيروي نظامي، اقتصاد دانشمحور و نوآور و از همه مهمتر نيروي انساني متخصص مورد نياز است. با بررسي کشورهايي مانند آلمان، ژاپن، فرانسه، کرهجنوبي و... ملاحظه ميشود ساختار اين کشورها به نحوي است که از منظر توليد و نوآوري در بخشهايي که از مزيت نسبي برخوردارند، در بازارهاي داخلي و جهاني جايگاهي استوار يافتهاند و در برابر بحرانها مقاومت ميكنند. اين کشورها براي تحقق اهداف استراتژيک پژوهشي، زنجيره ساختارهايي شامل دانشگاهها، مراکز تحقيقاتي و سازمانهاي برنامهريزي و کنترلي و روابط و ضوابط مربوطه، به همراه صنعت رو به رشد و نيازمند به تحقيق را تعريف و تنظيم و اجرا كردند تا توانستند زيستبوم دانشمحور را شکل دهند. بهعلاوه اينکه متناسب با مسئوليتهاي تعريفشده در ساختارهاي مورد نظر، افراد بعضا خاص و حتي دانشمند با ديدگاههاي توسعهاي عميق را بر اين مسئوليتها گماردهاند، (انيشتين از سال 1902 به مدت دو سال در اداره ثبت اختراعات سوئيس اختراعات افراد را بررسي ميکرد). منابع خدادادي کشور ما از جمله نفت بيش از صد سال است که ميتواند يک مزيت نسبي و پيشران توسعه و پيشرفت و موتور محرک اقتصاد براي ايران محسوب شود. ولي تقريبا در همه اين دوران همه هم و غم دستاندرکاران اين صنعت چه پيش از مليشدن نفت و چه بعد از آن عمدتا کسب درآمد حاصل از فروش هرچه بيشتر نفت خام بوده و کمتر به نقش آن در ايجاد اقتصاد ممتاز و پيشران علم و صنعت در کشور توجه شده است. هرچند در چند دهه اخير بعد از انقلاب اقداماتي در اينباره به عمل آمده، اما همچنان روند پيشين با قوت ادامه داشته است. برای مثال در حوزه پالايش، ضريب پيچيدگي(نلسون) پالايشگاههاي کشور بسيار پايين و اقتصاد حاکم بر آنها بسيار ضعيف و در شرايط نامطلوبي است که علت آن سنگينترشدن خوراک نفت خام پالايشگاهها و متعاقبا ازدياد روزافزون تهماندهاي نفتي حاصل از تقطير نفت خام است. براي افزايش ضريب پيچيدگي نياز به فناوريهاي پيشرفته براي تبديل برشهاي سنگين نفتي به محصولات باارزشي همچون الفينها، بنزين و ديزل است. در حقيقت صنايع پالايشگاهي حلقه بسيار مهمي در شکلدادن به زنجيره ارزش هستند چراکه بسندهکردن به توليد سوخت براي خودروهاي بيکيفيت، تصوير مبهمي را در دنياي سراسر رقابت براي توليد خودروهاي کممصرفتر و همچنين در آينده نهچندان دور خودروهاي تماما الکتريکي به دست خواهد داد. تنها راهحل، ايجاد پتروپالايشگاهها و تکميل زنجيره ارزش تا رسيدن به محصولات با ارزش افزوده بسيار بالاتري همچون پليمرهاي مهندسي است. برای دستيابي به اين فناوريها به ايجاد زيستبوم توسعهگرا جهت تحقيق و پژوهش هدفمند و اثرگذار نیاز است. بهعلاوه با توجه به اينکه شرکتهايي در حوزه پاييندست صنعت نفت (شرکتهاي پالايشي بورسي و دولتي) ايجاد شده و وزارت نفت بهويژه پالايش و پخش مسئوليت ايفای نقش governor را درخصوص آنها عهدهدار است، ولي در حال حاضر زيستبوم دانشمحور توسعهگرا در اين حوزه وجود نداشته و مراکزي هم که در صنعت نفت براي سياستگذاري در حوزه تحقيق، توسعه، پژوهش و کشف محققان کارآمد تعريف و سازماندهي شدهاند، عملا به ساختاري ضدتوسعه و ضدپژوهش تبديل شدهاند. شريانهاي صنعتي و اقتصادي کشور همچون پالايشگاهها و پتروشيميها، خود را بينياز از پژوهشگاهها و نقشآفريني در توسعه فناوريهاي لازم از سوی آنها ميدانند، چراکه بعضا خود را محقق و پژوهشگر ميانگارند، در حاليکه عمدتا به مديريت و اداره امور جاري با تکيه بر تکنولوژيهاي وارداتي چندين دهه قبل و البته غيراقتصادي بسنده كرده و يگانه راه نوآوري در فرايندها را در خريد واحدهاي مورد نظر بهطور کامل از کشورهاي خارجي و عمدتا غربي ميدانند. به اين جهت ساختاري اداري، بوروکراتيک و حقوقي در سالهای طولاني مانند درختي تنومند و مستحکم در کشور و در برابر ايجاد زيستبوم دانشمحور شکل گرفته است. اين در حالي است که کشورهاي خارجي نيز به طور کاملا سازماندهيشده از فروش اينگونه تکنولوژيهاي کليدي تا زمان منسوخشدن آنها به کشور خودداري ميکنند. براي نيل به توسعه و تکنولوژي بهروز دنيا، در صنعت پالايش و پتروشيمي با اتکا به تحقيق و پژوهش هدفمند بهوسيله محققان داخل کشور، وزارت نفت بايد طبق مسئوليتهاي قانوني خود نسبت به تغيير رويکردها در حوزه سياستگذاري پژوهشي اقدامات ملموس و واقعي را اتخاذ كرده و درباره ايجاد نياز به نوآوري و پژوهش براي بقاي صنعت پالايش و پتروشيمي، از منظر قانوني و فرهنگي اقدام و اهتمام ورزد.
در جهان امروز نيروي نظامي بهتنهایي توان بازدارندگي و تضمين استقلال يک کشور در برابر زورگوييهاي کشورهاي ديگر را ندارد، بلکه دارابودن اقتصاد قدرتمند (ممتاز) نيز لازم است، زيرا کشورها بدون داشتن سهم اقتصادي ممتاز در جهان، يا مستقل نيستند يا همواره از سوي کشورهاي قويتر براي تابعيت از نظرات و خواستههاي آنها تحت فشار خواهند بود. ريشه و حيات يک اقتصاد توانمند و ممتاز از توليد نشئت ميگيرد و زندهبودن توليد منوط به پژوهش و فناوري اثرگذار و کارآمد است. بنابراین براي استقلال يک کشور علاوه بر نيروي نظامي، اقتصاد دانشمحور و نوآور و از همه مهمتر نيروي انساني متخصص مورد نياز است. با بررسي کشورهايي مانند آلمان، ژاپن، فرانسه، کرهجنوبي و... ملاحظه ميشود ساختار اين کشورها به نحوي است که از منظر توليد و نوآوري در بخشهايي که از مزيت نسبي برخوردارند، در بازارهاي داخلي و جهاني جايگاهي استوار يافتهاند و در برابر بحرانها مقاومت ميكنند. اين کشورها براي تحقق اهداف استراتژيک پژوهشي، زنجيره ساختارهايي شامل دانشگاهها، مراکز تحقيقاتي و سازمانهاي برنامهريزي و کنترلي و روابط و ضوابط مربوطه، به همراه صنعت رو به رشد و نيازمند به تحقيق را تعريف و تنظيم و اجرا كردند تا توانستند زيستبوم دانشمحور را شکل دهند. بهعلاوه اينکه متناسب با مسئوليتهاي تعريفشده در ساختارهاي مورد نظر، افراد بعضا خاص و حتي دانشمند با ديدگاههاي توسعهاي عميق را بر اين مسئوليتها گماردهاند، (انيشتين از سال 1902 به مدت دو سال در اداره ثبت اختراعات سوئيس اختراعات افراد را بررسي ميکرد). منابع خدادادي کشور ما از جمله نفت بيش از صد سال است که ميتواند يک مزيت نسبي و پيشران توسعه و پيشرفت و موتور محرک اقتصاد براي ايران محسوب شود. ولي تقريبا در همه اين دوران همه هم و غم دستاندرکاران اين صنعت چه پيش از مليشدن نفت و چه بعد از آن عمدتا کسب درآمد حاصل از فروش هرچه بيشتر نفت خام بوده و کمتر به نقش آن در ايجاد اقتصاد ممتاز و پيشران علم و صنعت در کشور توجه شده است. هرچند در چند دهه اخير بعد از انقلاب اقداماتي در اينباره به عمل آمده، اما همچنان روند پيشين با قوت ادامه داشته است. برای مثال در حوزه پالايش، ضريب پيچيدگي(نلسون) پالايشگاههاي کشور بسيار پايين و اقتصاد حاکم بر آنها بسيار ضعيف و در شرايط نامطلوبي است که علت آن سنگينترشدن خوراک نفت خام پالايشگاهها و متعاقبا ازدياد روزافزون تهماندهاي نفتي حاصل از تقطير نفت خام است. براي افزايش ضريب پيچيدگي نياز به فناوريهاي پيشرفته براي تبديل برشهاي سنگين نفتي به محصولات باارزشي همچون الفينها، بنزين و ديزل است. در حقيقت صنايع پالايشگاهي حلقه بسيار مهمي در شکلدادن به زنجيره ارزش هستند چراکه بسندهکردن به توليد سوخت براي خودروهاي بيکيفيت، تصوير مبهمي را در دنياي سراسر رقابت براي توليد خودروهاي کممصرفتر و همچنين در آينده نهچندان دور خودروهاي تماما الکتريکي به دست خواهد داد. تنها راهحل، ايجاد پتروپالايشگاهها و تکميل زنجيره ارزش تا رسيدن به محصولات با ارزش افزوده بسيار بالاتري همچون پليمرهاي مهندسي است. برای دستيابي به اين فناوريها به ايجاد زيستبوم توسعهگرا جهت تحقيق و پژوهش هدفمند و اثرگذار نیاز است. بهعلاوه با توجه به اينکه شرکتهايي در حوزه پاييندست صنعت نفت (شرکتهاي پالايشي بورسي و دولتي) ايجاد شده و وزارت نفت بهويژه پالايش و پخش مسئوليت ايفای نقش governor را درخصوص آنها عهدهدار است، ولي در حال حاضر زيستبوم دانشمحور توسعهگرا در اين حوزه وجود نداشته و مراکزي هم که در صنعت نفت براي سياستگذاري در حوزه تحقيق، توسعه، پژوهش و کشف محققان کارآمد تعريف و سازماندهي شدهاند، عملا به ساختاري ضدتوسعه و ضدپژوهش تبديل شدهاند. شريانهاي صنعتي و اقتصادي کشور همچون پالايشگاهها و پتروشيميها، خود را بينياز از پژوهشگاهها و نقشآفريني در توسعه فناوريهاي لازم از سوی آنها ميدانند، چراکه بعضا خود را محقق و پژوهشگر ميانگارند، در حاليکه عمدتا به مديريت و اداره امور جاري با تکيه بر تکنولوژيهاي وارداتي چندين دهه قبل و البته غيراقتصادي بسنده كرده و يگانه راه نوآوري در فرايندها را در خريد واحدهاي مورد نظر بهطور کامل از کشورهاي خارجي و عمدتا غربي ميدانند. به اين جهت ساختاري اداري، بوروکراتيک و حقوقي در سالهای طولاني مانند درختي تنومند و مستحکم در کشور و در برابر ايجاد زيستبوم دانشمحور شکل گرفته است. اين در حالي است که کشورهاي خارجي نيز به طور کاملا سازماندهيشده از فروش اينگونه تکنولوژيهاي کليدي تا زمان منسوخشدن آنها به کشور خودداري ميکنند. براي نيل به توسعه و تکنولوژي بهروز دنيا، در صنعت پالايش و پتروشيمي با اتکا به تحقيق و پژوهش هدفمند بهوسيله محققان داخل کشور، وزارت نفت بايد طبق مسئوليتهاي قانوني خود نسبت به تغيير رويکردها در حوزه سياستگذاري پژوهشي اقدامات ملموس و واقعي را اتخاذ كرده و درباره ايجاد نياز به نوآوري و پژوهش براي بقاي صنعت پالايش و پتروشيمي، از منظر قانوني و فرهنگي اقدام و اهتمام ورزد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.