|

نگاهي به تاريکي پشت‌ سر

عبدالرحمن نجل‌رحيم-مغزپژوه

بديهي است که تجربه آگاهانه‌اي از دوران پيرامون تولد خود نداريم. آنچه از اين دوران مي‌دانيم از منظر سوم ‌شخص دانا از طريق دانشي است که از سرنوشت مشترک انساني خود از طريق علوم امروزين کسب کرده‌ايم. ششم بهمن به عنوان روز تولدم در شناسنامه ثبت شده است. به تقويم نگاه مي‌کنم، يك روز از آن گذشته است. به صرافت مي‌افتم تا پس از اين همه سال برگردم با شگفتي به يافته‌هاي دانش امروز درباره اتفاقات مهم پنهان در اين دوران خطير، يعني چند ماه پيش و پس از تولد نگاه کنم. شايد بدين ترتيب، نوري تابيده شود، هرچند اندک، به تاريکي دوراني از زيست که گزارشي دست اول از سوي «من» يعني «سوژه» يا «فاعل شناسا» امکان‌پذير نيست. بديهي است که شايد هيچ‌گاه نتوانيم در روشنايي کافي نظاره‌گر همه اتفاقات اين دوران باشيم، زيرا که هر کدام از ما انسان‌ها در اين دوران مهم گرچه مشترکات گونه‌اي همگاني داريم، اما از همان آغازين اوقات ابراز وجود خود نيز تجربيات منحصر‌به‌فرد و بي‌همتايي را پشت سر مي‌گذاريم که تکرارشدني و به‌يادآوردني نيستند.

بديهي است که اين تجربيات، هر کدام از ما را به پديده‌اي بي‌نظير تبديل کند. برعکس آنچه متفکران و پژوهشگران گذشته تصور مي‌کردند، تجربيات انسان‌ساز ما بعد از تولد شروع نمي‌شود، بلکه هنگامي که هنوز سه‌ماهه دوم و سوم جنيني را در رحم مادر سپري مي‌کنيم، آغاز به آزمودن خود در رابطه با ديگري مي‌کنيم. در اين دوران ما حداقل ابزار را براي تجربه‌کردن زندگي داریم. در اين دوران، به‌تدريج صاحب دستگاه اوليه تميز عاطفي هيجاني مناسب مي‌شويم که بتوانيم حس‌هاي پنج‌گانه خود را يکپارچه در خدمت هدايت حرکات تنانه منتخب خود قرار دهيم. در اين فرايند به‌تدريج ياد مي‌گيريم که چگونه اقصي‌نقاط جغرافياي پيچيده تن خود را در پيوندي حسي- حرکتي، در هماهنگي با تشکيلات مدارهاي مغزي مربوطه، تحت هدايت هيجاني عاطفي آن قرار دهيم. در همين دوران است که ما براي اولين‌بار ياد مي‌گيريم که چگونه محيط خود را بر اساس قابليت‌ها يا استطاعت‌هاي خود بسازيم. درست است که ما در اين هنگام در محيط تنگ و تاريک تحت فشار محوطه رحمي در مايع آمنيوتيک شناوريم و با بند ناف از مادر تغذيه مي‌کنيم و در واقع، تنمان در پيوستاري با تن مادر تعريف مي‌شود، ولي هرچه به تولد نزديک مي‌شويم کنش‌هاي ما فاعلانه‌تر و قصدمندانه‌تر مي‌شود و در حين پيوند فيزيکي، وارد معاشرت عاطفي با مادر مي‌شويم. کنش‌هاي هيجاني خود را به تجربه‌هاي ذهني تبديل مي‌کنيم و وارد دنياي احساسات اوليه خود مي‌شويم. در عطش جست‌وجوي ديگري براي ساختن خويشتن خام اوليه وارد ابتدايي‌ترين و پرابهام‌ترين رابطه بينافردي با مادر، قبل از رسيدن به استقلال مي‌شويم. بدين‌ترتيب براي اولين‌بار از طريق احساس، ذهن ما در امتداد تن و مغزمان، وارد ميدان فعاليت مي‌شود.
هيجان و عواطف در مغز ما، از يک طرف تنمان را در پيوستار ذهن اوليه قرار مي‌دهد و از طرف ديگر تن و ذهن ما را با «ديگري» کوک و هماهنگ مي‌کند و سرشتي اجتماعي به رفتار اوليه ما مي‌دهد. قصدمندي را با هدف‌بخشيدن به حرکات در محور جسم و تمرين هماهنگي بين حرکات دست و دهان و چشم، پلک باز‌کردن و ديدن و تعقيب نور از پس جدار شکم، حفظ تعادل و ادراک کنش‌هاي بدن، مي‌آموزيم. در اين ماه‌ها سونوگرافي از جنين، به‌روشني نشان مي‌دهد که در ماه‌هاي آخر حاملگي، جنين آماده است تا هيجانات را در چهره خود نشان دهد. به همين علت وقتي که به دنيا مي‌آیيم، همه‌چيز مهيا است تا بتوانيم با ديگران وارد تعامل هيجاني عاطفي شويم. ملتزوف در آزموني نشان مي‌دهد که چگونه نوزاد تازه به‌دنيا آمده در مقابل تکان زبان بيرون‌آمده ديگري، زبان خود را به تقليد حرکت مي‌دهد. کودک بدون اينکه تا آن هنگام زبان يا اعضاي ديگر خود را ديده باشد، مي‌تواند از طريق تجربيات کنشي هيجاني تمرين‌شده بدني خود در شکم مادر سريعا دريابد که مانند ديگري داراي اعضايي تنانه با کاربردهاي مشابه است. آزمايش‌های مشابه نشان مي‌دهد که انسان از ابتدا براي تعامل اجتماعي آمادگي دارد و در سرشت خود موجودي شديدا اجتماعي است و مي‌تواند خود را از طريق ابراز هيجانات در معرض احساسات همدلانه با ديگران قرار دهد. در اين راستا، کشف نظام نورون‌هاي آينه‌اي در مغز نيز تأييدگر وجود اين استعداد اجتماعي انسان و خصلت اوليه يادگيري از راه تقليد مستقيم توانايي‌هاي فرهنگي و آمادگي مغز براي پرورش در محيط اجتماعي است و نشان مي‌دهد که تن ما قابليت و استطاعت دارد تا بتواند از طريق تکوين تدريجي مغز، از استطاعت و قابليت‌هاي محيط اجتماعي فرهنگي‌مان بهره کافي ببرد.
ادراک با تجربه رشد مي‌کند، اما تجربه از شکم مادر شروع مي‌شود و آنچه فطري است، تجربي هم هست. اهميت نقش ژنتيک به معناي نفي تجربه نيست، چون کليد روشن و خاموش‌شدن ژن‌ها به دست شرايط محيطي رشد است. بنابراين شکل‌گيري ادراک اوليه در جنين به معناي پردازش اطلاعات حسي تنها در دستگاه درون مغزي نيست، بلکه نتيجه تعامل بين بدن با محيط زيست است.
در اين دوران است که هسته «من» يا «سوژه» يا «فاعل شناسا»ي نارس کودک به‌تدريج در رويارويي با «من» يا «سوژه» يا «فاعل شناسايي» که «تو» به‌عبارتي «ديگري» است، از طريق رد‌و‌بدل‌شدن هيجانات و احساسات شکل مي‌گيرد و ارتباط بيناذهني اوليه معنا پيدا مي‌کند. جوهر اين تجربه آغازين هستي انساني را شايد بتوان در اين شعر عاشقانه شاملو جست که مي‌گويد: «... آينه‌اي در برابر آينه‌ات مي‌گذارم/ تا از تو/ ابديتي بسازم...».
در انتها اينکه شواهد فوق نيز همه دال بر باطل‌بودن باور دکارتي از بيرون دميده‌شدن ذهن در جسم و جدايي ماهوي تن از ذهن است. اين مشاهدات علمي گواه بر اين است که ذهن در ابتدايي‌ترين شکل در دوران تکوين نوعي انسان، خاستگاهي جز تن زنده و فعال در عالي‌ترين و پيچيده‌ترين شکل ممکن روي کره‌زمين ندارد. انسان نوين به دنبال اين مهم، مي‌بايد تفکر دواليستي (دوگانه‌پندار) حاکم در نظام‌هاي سرمايه‌داري جهان را به‌طور ريشه‌اي مورد تجديدنظر قرار دهد و چه‌بسا بنيادش را براندازد تا بتواند طرحي نو در فرهنگ بشري، بيندازد.

بديهي است که تجربه آگاهانه‌اي از دوران پيرامون تولد خود نداريم. آنچه از اين دوران مي‌دانيم از منظر سوم ‌شخص دانا از طريق دانشي است که از سرنوشت مشترک انساني خود از طريق علوم امروزين کسب کرده‌ايم. ششم بهمن به عنوان روز تولدم در شناسنامه ثبت شده است. به تقويم نگاه مي‌کنم، يك روز از آن گذشته است. به صرافت مي‌افتم تا پس از اين همه سال برگردم با شگفتي به يافته‌هاي دانش امروز درباره اتفاقات مهم پنهان در اين دوران خطير، يعني چند ماه پيش و پس از تولد نگاه کنم. شايد بدين ترتيب، نوري تابيده شود، هرچند اندک، به تاريکي دوراني از زيست که گزارشي دست اول از سوي «من» يعني «سوژه» يا «فاعل شناسا» امکان‌پذير نيست. بديهي است که شايد هيچ‌گاه نتوانيم در روشنايي کافي نظاره‌گر همه اتفاقات اين دوران باشيم، زيرا که هر کدام از ما انسان‌ها در اين دوران مهم گرچه مشترکات گونه‌اي همگاني داريم، اما از همان آغازين اوقات ابراز وجود خود نيز تجربيات منحصر‌به‌فرد و بي‌همتايي را پشت سر مي‌گذاريم که تکرارشدني و به‌يادآوردني نيستند.

بديهي است که اين تجربيات، هر کدام از ما را به پديده‌اي بي‌نظير تبديل کند. برعکس آنچه متفکران و پژوهشگران گذشته تصور مي‌کردند، تجربيات انسان‌ساز ما بعد از تولد شروع نمي‌شود، بلکه هنگامي که هنوز سه‌ماهه دوم و سوم جنيني را در رحم مادر سپري مي‌کنيم، آغاز به آزمودن خود در رابطه با ديگري مي‌کنيم. در اين دوران ما حداقل ابزار را براي تجربه‌کردن زندگي داریم. در اين دوران، به‌تدريج صاحب دستگاه اوليه تميز عاطفي هيجاني مناسب مي‌شويم که بتوانيم حس‌هاي پنج‌گانه خود را يکپارچه در خدمت هدايت حرکات تنانه منتخب خود قرار دهيم. در اين فرايند به‌تدريج ياد مي‌گيريم که چگونه اقصي‌نقاط جغرافياي پيچيده تن خود را در پيوندي حسي- حرکتي، در هماهنگي با تشکيلات مدارهاي مغزي مربوطه، تحت هدايت هيجاني عاطفي آن قرار دهيم. در همين دوران است که ما براي اولين‌بار ياد مي‌گيريم که چگونه محيط خود را بر اساس قابليت‌ها يا استطاعت‌هاي خود بسازيم. درست است که ما در اين هنگام در محيط تنگ و تاريک تحت فشار محوطه رحمي در مايع آمنيوتيک شناوريم و با بند ناف از مادر تغذيه مي‌کنيم و در واقع، تنمان در پيوستاري با تن مادر تعريف مي‌شود، ولي هرچه به تولد نزديک مي‌شويم کنش‌هاي ما فاعلانه‌تر و قصدمندانه‌تر مي‌شود و در حين پيوند فيزيکي، وارد معاشرت عاطفي با مادر مي‌شويم. کنش‌هاي هيجاني خود را به تجربه‌هاي ذهني تبديل مي‌کنيم و وارد دنياي احساسات اوليه خود مي‌شويم. در عطش جست‌وجوي ديگري براي ساختن خويشتن خام اوليه وارد ابتدايي‌ترين و پرابهام‌ترين رابطه بينافردي با مادر، قبل از رسيدن به استقلال مي‌شويم. بدين‌ترتيب براي اولين‌بار از طريق احساس، ذهن ما در امتداد تن و مغزمان، وارد ميدان فعاليت مي‌شود.
هيجان و عواطف در مغز ما، از يک طرف تنمان را در پيوستار ذهن اوليه قرار مي‌دهد و از طرف ديگر تن و ذهن ما را با «ديگري» کوک و هماهنگ مي‌کند و سرشتي اجتماعي به رفتار اوليه ما مي‌دهد. قصدمندي را با هدف‌بخشيدن به حرکات در محور جسم و تمرين هماهنگي بين حرکات دست و دهان و چشم، پلک باز‌کردن و ديدن و تعقيب نور از پس جدار شکم، حفظ تعادل و ادراک کنش‌هاي بدن، مي‌آموزيم. در اين ماه‌ها سونوگرافي از جنين، به‌روشني نشان مي‌دهد که در ماه‌هاي آخر حاملگي، جنين آماده است تا هيجانات را در چهره خود نشان دهد. به همين علت وقتي که به دنيا مي‌آیيم، همه‌چيز مهيا است تا بتوانيم با ديگران وارد تعامل هيجاني عاطفي شويم. ملتزوف در آزموني نشان مي‌دهد که چگونه نوزاد تازه به‌دنيا آمده در مقابل تکان زبان بيرون‌آمده ديگري، زبان خود را به تقليد حرکت مي‌دهد. کودک بدون اينکه تا آن هنگام زبان يا اعضاي ديگر خود را ديده باشد، مي‌تواند از طريق تجربيات کنشي هيجاني تمرين‌شده بدني خود در شکم مادر سريعا دريابد که مانند ديگري داراي اعضايي تنانه با کاربردهاي مشابه است. آزمايش‌های مشابه نشان مي‌دهد که انسان از ابتدا براي تعامل اجتماعي آمادگي دارد و در سرشت خود موجودي شديدا اجتماعي است و مي‌تواند خود را از طريق ابراز هيجانات در معرض احساسات همدلانه با ديگران قرار دهد. در اين راستا، کشف نظام نورون‌هاي آينه‌اي در مغز نيز تأييدگر وجود اين استعداد اجتماعي انسان و خصلت اوليه يادگيري از راه تقليد مستقيم توانايي‌هاي فرهنگي و آمادگي مغز براي پرورش در محيط اجتماعي است و نشان مي‌دهد که تن ما قابليت و استطاعت دارد تا بتواند از طريق تکوين تدريجي مغز، از استطاعت و قابليت‌هاي محيط اجتماعي فرهنگي‌مان بهره کافي ببرد.
ادراک با تجربه رشد مي‌کند، اما تجربه از شکم مادر شروع مي‌شود و آنچه فطري است، تجربي هم هست. اهميت نقش ژنتيک به معناي نفي تجربه نيست، چون کليد روشن و خاموش‌شدن ژن‌ها به دست شرايط محيطي رشد است. بنابراين شکل‌گيري ادراک اوليه در جنين به معناي پردازش اطلاعات حسي تنها در دستگاه درون مغزي نيست، بلکه نتيجه تعامل بين بدن با محيط زيست است.
در اين دوران است که هسته «من» يا «سوژه» يا «فاعل شناسا»ي نارس کودک به‌تدريج در رويارويي با «من» يا «سوژه» يا «فاعل شناسايي» که «تو» به‌عبارتي «ديگري» است، از طريق رد‌و‌بدل‌شدن هيجانات و احساسات شکل مي‌گيرد و ارتباط بيناذهني اوليه معنا پيدا مي‌کند. جوهر اين تجربه آغازين هستي انساني را شايد بتوان در اين شعر عاشقانه شاملو جست که مي‌گويد: «... آينه‌اي در برابر آينه‌ات مي‌گذارم/ تا از تو/ ابديتي بسازم...».
در انتها اينکه شواهد فوق نيز همه دال بر باطل‌بودن باور دکارتي از بيرون دميده‌شدن ذهن در جسم و جدايي ماهوي تن از ذهن است. اين مشاهدات علمي گواه بر اين است که ذهن در ابتدايي‌ترين شکل در دوران تکوين نوعي انسان، خاستگاهي جز تن زنده و فعال در عالي‌ترين و پيچيده‌ترين شکل ممکن روي کره‌زمين ندارد. انسان نوين به دنبال اين مهم، مي‌بايد تفکر دواليستي (دوگانه‌پندار) حاکم در نظام‌هاي سرمايه‌داري جهان را به‌طور ريشه‌اي مورد تجديدنظر قرار دهد و چه‌بسا بنيادش را براندازد تا بتواند طرحي نو در فرهنگ بشري، بيندازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.