انقلاب صنعتي چهارم تأثيرات و پيامدها
بيتا كريمي -كارشناس ارشد اقتصاد و ارتباطات
یکی از مهمترین چالشهای پیشروی کشورهاي درحالتوسعه، انقلاب صنعتی چهارم است. بنياد اين انقلاب که براساس فناوری دیجیتال بنا نهاده شده، بسيار پيچيدهتر از انقلابهای صنعتی قبلي است. انقلاب صنعتی چهارم با گسترش فناوریهای نوین در حوزههاي مختلف مانند روباتيك، هوش مصنوعي، زنجيره بلوكي، نانوتكنولوژي، پردازش كوانتومي، اینترنت اشیاء و خودروهای خودران همراه است. اين انقلاب یک تغییر پارادایم از تولید و تولید هوشمند متمرکز به غیرمتمرکز است و بهتدريج تمامي نظامهاي مرتبط با تولید، مدیریت و حاكميت در صنايع و کشورها را متحول خواهد کرد.اما اين تغيير و تأثير آن بر سطوح مختلف يعني كشورها، جوامع، سازمانها و مردم چگونه خواهد بود:- كشورها (بهويژه كشورهاي درحالتوسعه) کدام نقش را در ایجاد زنجیره ارزش جهانی در آینده ایفا خواهند کرد؟- چگونه ميتوان در اين كشورها نقشه راه براي اين انقلاب صنعتي را ترسيم و هدايت كرد؟- چگونه ميتوان پيوستگي و انسجام جوامع و سازمانها را حفظ کرده و در مسير صحيح توسعه گام برداشت؟- بدون ترديد انقلاب صنعتي چهارم زنجیره ارزش جهانی را تغییر داده است و ميتواند فرصتهاي جديد براي توسعه و تنوع محصولات و اشتغال براي اقتصادهاي با توليد ناخالص ملي و درآمد بالا به وجود آورد. همچنين در اقتصادهای کمدرآمد و متوسط در بخشهاي توليدي، بخش تحقیقوتوسعه محصول، برونسپاری، نگهداري، پشتيباني و بهويژه انتقال دانش و تكنولوژيهاي نوين فرصتهاي جديد شغلي ايجاد میكند. درعينحال ميتواند تهدیدي براي ازدستدادن ایجاد ارزش توليد ناخالص داخلي و اشتغال در اقتصادهاي با درآمد متوسط يا پايين بهويژه در بخشهاي نيرويانسانيمحور باشد.اگر براي درك بهتر از تغييرات پيچيده ناشي از اين انقلاب صنعتي، توليد كه اصليترين موضوع در صنعت و چرخه اقتصادي كشورها است، در نظر گرفته شود، پيامدهاي مهم منتج از اين تغييرات به شرح ذيل خواهد بود:- طراحي توليد بدون محدوديت (طراحي براي ساخت، بهینهسازی طراحی الگوریتمی، - توليد انعطافپذير (توليد انبوه، مراحل پردازش کمتر، زمان کوتاهتر، اتحاد چندوجهي، نسبت بالای خروجی تولیدی به فضای مورداستفاده (میکرو کارخانه)، شبكه توزيع محصولات و نگهداري)در مراحل بعدي توليد، انجام تدارکات و فعاليتهاي لجستيكي نيز به دلیل فناوریهای جدید ارزانتر و کارآمدتر خواهد بود، زيرا اين صنعت بر راندمان هزینههای زنجیره تأمین جهانی به دو دليل مهم تأثير خواهد داشت:ابتدا وجود پتانسیلي بزرگ برای صرفهجویی در هزینهها است. درحالحاضر انرژی لازم براي حملونقل، بزرگترین عامل پيشران هزینههای زنجیره تأمین است. در آينده نزديك رانندگی هوشمند، برقرساني سريع، ذخیره انرژی و.. باعث کاهش قابلتوجه هزینهها خواهد شد. هزینه نيروي کار نيز برای حملونقل و جابهجايي کالاها تقریبا یکسوم هزینههای کل را تشکیل میدهد. با افزایش دستمز د نيرويكار، وسایل نقلیه خودران و ماشينهاي هوشمند و خودكار بيشازپيش مورد استفاده قرار خواهند گرفت و منجر به کاهش هزينههاي دستمزد خواهند شد.دليل ديگر رشد فزاينده ناشي از ارتباط بیشتر توليدكننده، با مصرفكننده و تأمينكننده عوامل توليد خواهد بود. هزينه حملونقل كالاها درحالحاضر بهطور متوسط حدود يکچهارم کل هزينه شركتها است. بنابراين ارزش و ميزان فروش شرکتها با توسعه و عرضه بيشتر انواع مختلف محصول و همچنين رشد مصرف جامعه افزایش مییابد. بايد توجه كرد كه در شرايط كنوني اجارهبها بهطور متوسط حدود پنج درصد از کل هزینههاي شركتها را به خود اختصاص ميدهد. زمان کوتاهتر برای ارائه و عرضه انواع محصولات و خدمات، باعث خواهد شد شرکتها به سمت مراکز و مكانهاي كمتري برای انبارداري و نگهداري محصولات بروند كه اين امر دليلي مهم براي كاهش هزينه اجارهبها خواهد بود.در سطحي ديگر، در مسیر انقلاب صنعتي چهارم و توسعه و رشد اقتصادي ناشي از آن، همبستگی جوامع در كشورها، امري بسيار ضروري است. اين همبستگي با كمك چهار نگرش مهم ميتواند حاصل شود:- يادگيري مستمر: تشویق برای استفاده از فناوریهای جدید - كسب تجربه در استفاده از فناوریهای جدید- افزايش دسترسی به: فناوریها - توان و قدرت الکتریکی- تحصیلات - مدلهای اصلي- ايجاد استانداردهای مشترک برای: فناوریها- قابلیت اتصال - سطوح مهارت- رفتار استفاده از فناوریهای پیشرفته- افزايش گستره شمول: پولدار و فقیر- تمام نسلها - شهروندان داخلي و خارجی - گروههای مختلف قومی.در اين راستا و در تحقق اهداف ناشي از رويكردهاي فوق، مؤسسات عمومي و دولتی نقش مهمی را ایفا میکنند. بنابراين ضروري است برای مدیریت تأثیر اين شرايط و تحول جديد بر جامعه برنامهریزیهاي اجرائي تنظيم كنند.در سطح بعدي سازمانها باید گامهای خود را برای همراهي با اين تغييرات محكم و استوار بردارند. عوامل کلیدی موفقیت برای آمادگي در اين مسير عبارتند از: پیشرفتهای تکنولوژیکی: فناوریهای جدید ساخت و توليد محصول -اهرمهای جدید بهرهوری: گذر از مرزهاي ضعف سازمان/ تجزیهوتحلیل «كلاندادهها (Big Data)» برای بهرهوری- دینامیک (پويايي) نیروی کار: جنگ استعدادها/ تغيير در روابط كار.
- تغييرات محيطي: توجه به منابع طبيعي در حال اتمام/ تحليل ريسك نوسانات و خطرات احتمالي.
- مدلهای زنجیره تأمین جدید: مدلهای همکاری و شراكت جدید/ بهينهسازي فرايندها از ابتدا تا پايان.
- جهانيسازي: زنجیره تأمین جهانی/ انتقال قدرت.
در انتها اصليترين گروهي كه در اين فرايند تغيير، به طور مستقيم تأثير ميپذيرند مردم هستند كه بايد با كسب و توسعه مهارتهای مناسب از اين گذر عبور كنند و قدم در فضاي جديد بگذارند. یادگیری مستمر و آمادگي برای پذيرش تغییرات تکنولوژیکی، از عوامل اصلي موفقیت برای بهرهمندی از مزاياي اين صنعت است. اگر سطوح يادگيري از پايين به بالا طبقهبندي و آموزشهاي لازم اجرائي شود و برنامهريزيها از سنين كودكي آغاز شوند، آمادگي براي تغييرات آسان و ميسر خواهد بود. نبايد فراموش کرد كه متوليان آموزش در سطوح پايه و عاليه، برای ورود به اين عرصه جديد نقش مهمي برعهده دارند و منافع همه ذینفعان به آن بستگي دارد. بنابراین باید برنامهريزيهاي كاربردي و قابلاجرا را براي ردههاي مختلف مدنظر قرار داد:
- براي كودكان «بازی با رباتها، استفاده از رایانه، تلفنهای هوشمند و ...»
- براي نوجوانان «درک فرصتها و خطرات دنیای دیجیتال، توسعه تواناییها برای بهرهگیری از دنیای دیجیتال، یادگيري، برنامهریزی و توسعه مهارتها در فناوریهای کلیدی دیجیتال»
- براي ردههاي سني بالاتر «ايجاد توانايي آموزشدادن استفاده از فناوریهای کلیدی، توسعه و گسترش دانش، شناختن ابعاد مختلف شرایط و تغییرات، ايجاد و ساخت فناوریهای جديد و كليدي و نوآوری». در آخر اينكه سیاستها، رفتارها، انتخابها و استانداردها و هرآنچه در توسعه و گسترش اين انقلاب صنعتي مهم نقشآفرين است، باید به اندازه کافی مورد مطالعه قرار گرفته باشد تا بتواند پایدار، قابل پیشبینی و شفاف باشد. براي رسيدن به یک فضای جهانی قابل اطمینان تمامي سیاستگذاران، سازمانهای بینالمللی و تجاری، دانشگاهها و جوامع نقش اساسي دارند كه نتيجه تعامل آنها پيشرفت تكنولوژي و فناوري، افزايش بهرهوري و فزوني توليد خواهد بود كه براي كشورها در گستره داخلي و جهاني منجر به ايجاد بازارهاي جديد و در نهايت افزايش رشد اقتصادي خواهد شد.
یکی از مهمترین چالشهای پیشروی کشورهاي درحالتوسعه، انقلاب صنعتی چهارم است. بنياد اين انقلاب که براساس فناوری دیجیتال بنا نهاده شده، بسيار پيچيدهتر از انقلابهای صنعتی قبلي است. انقلاب صنعتی چهارم با گسترش فناوریهای نوین در حوزههاي مختلف مانند روباتيك، هوش مصنوعي، زنجيره بلوكي، نانوتكنولوژي، پردازش كوانتومي، اینترنت اشیاء و خودروهای خودران همراه است. اين انقلاب یک تغییر پارادایم از تولید و تولید هوشمند متمرکز به غیرمتمرکز است و بهتدريج تمامي نظامهاي مرتبط با تولید، مدیریت و حاكميت در صنايع و کشورها را متحول خواهد کرد.اما اين تغيير و تأثير آن بر سطوح مختلف يعني كشورها، جوامع، سازمانها و مردم چگونه خواهد بود:- كشورها (بهويژه كشورهاي درحالتوسعه) کدام نقش را در ایجاد زنجیره ارزش جهانی در آینده ایفا خواهند کرد؟- چگونه ميتوان در اين كشورها نقشه راه براي اين انقلاب صنعتي را ترسيم و هدايت كرد؟- چگونه ميتوان پيوستگي و انسجام جوامع و سازمانها را حفظ کرده و در مسير صحيح توسعه گام برداشت؟- بدون ترديد انقلاب صنعتي چهارم زنجیره ارزش جهانی را تغییر داده است و ميتواند فرصتهاي جديد براي توسعه و تنوع محصولات و اشتغال براي اقتصادهاي با توليد ناخالص ملي و درآمد بالا به وجود آورد. همچنين در اقتصادهای کمدرآمد و متوسط در بخشهاي توليدي، بخش تحقیقوتوسعه محصول، برونسپاری، نگهداري، پشتيباني و بهويژه انتقال دانش و تكنولوژيهاي نوين فرصتهاي جديد شغلي ايجاد میكند. درعينحال ميتواند تهدیدي براي ازدستدادن ایجاد ارزش توليد ناخالص داخلي و اشتغال در اقتصادهاي با درآمد متوسط يا پايين بهويژه در بخشهاي نيرويانسانيمحور باشد.اگر براي درك بهتر از تغييرات پيچيده ناشي از اين انقلاب صنعتي، توليد كه اصليترين موضوع در صنعت و چرخه اقتصادي كشورها است، در نظر گرفته شود، پيامدهاي مهم منتج از اين تغييرات به شرح ذيل خواهد بود:- طراحي توليد بدون محدوديت (طراحي براي ساخت، بهینهسازی طراحی الگوریتمی، - توليد انعطافپذير (توليد انبوه، مراحل پردازش کمتر، زمان کوتاهتر، اتحاد چندوجهي، نسبت بالای خروجی تولیدی به فضای مورداستفاده (میکرو کارخانه)، شبكه توزيع محصولات و نگهداري)در مراحل بعدي توليد، انجام تدارکات و فعاليتهاي لجستيكي نيز به دلیل فناوریهای جدید ارزانتر و کارآمدتر خواهد بود، زيرا اين صنعت بر راندمان هزینههای زنجیره تأمین جهانی به دو دليل مهم تأثير خواهد داشت:ابتدا وجود پتانسیلي بزرگ برای صرفهجویی در هزینهها است. درحالحاضر انرژی لازم براي حملونقل، بزرگترین عامل پيشران هزینههای زنجیره تأمین است. در آينده نزديك رانندگی هوشمند، برقرساني سريع، ذخیره انرژی و.. باعث کاهش قابلتوجه هزینهها خواهد شد. هزینه نيروي کار نيز برای حملونقل و جابهجايي کالاها تقریبا یکسوم هزینههای کل را تشکیل میدهد. با افزایش دستمز د نيرويكار، وسایل نقلیه خودران و ماشينهاي هوشمند و خودكار بيشازپيش مورد استفاده قرار خواهند گرفت و منجر به کاهش هزينههاي دستمزد خواهند شد.دليل ديگر رشد فزاينده ناشي از ارتباط بیشتر توليدكننده، با مصرفكننده و تأمينكننده عوامل توليد خواهد بود. هزينه حملونقل كالاها درحالحاضر بهطور متوسط حدود يکچهارم کل هزينه شركتها است. بنابراين ارزش و ميزان فروش شرکتها با توسعه و عرضه بيشتر انواع مختلف محصول و همچنين رشد مصرف جامعه افزایش مییابد. بايد توجه كرد كه در شرايط كنوني اجارهبها بهطور متوسط حدود پنج درصد از کل هزینههاي شركتها را به خود اختصاص ميدهد. زمان کوتاهتر برای ارائه و عرضه انواع محصولات و خدمات، باعث خواهد شد شرکتها به سمت مراکز و مكانهاي كمتري برای انبارداري و نگهداري محصولات بروند كه اين امر دليلي مهم براي كاهش هزينه اجارهبها خواهد بود.در سطحي ديگر، در مسیر انقلاب صنعتي چهارم و توسعه و رشد اقتصادي ناشي از آن، همبستگی جوامع در كشورها، امري بسيار ضروري است. اين همبستگي با كمك چهار نگرش مهم ميتواند حاصل شود:- يادگيري مستمر: تشویق برای استفاده از فناوریهای جدید - كسب تجربه در استفاده از فناوریهای جدید- افزايش دسترسی به: فناوریها - توان و قدرت الکتریکی- تحصیلات - مدلهای اصلي- ايجاد استانداردهای مشترک برای: فناوریها- قابلیت اتصال - سطوح مهارت- رفتار استفاده از فناوریهای پیشرفته- افزايش گستره شمول: پولدار و فقیر- تمام نسلها - شهروندان داخلي و خارجی - گروههای مختلف قومی.در اين راستا و در تحقق اهداف ناشي از رويكردهاي فوق، مؤسسات عمومي و دولتی نقش مهمی را ایفا میکنند. بنابراين ضروري است برای مدیریت تأثیر اين شرايط و تحول جديد بر جامعه برنامهریزیهاي اجرائي تنظيم كنند.در سطح بعدي سازمانها باید گامهای خود را برای همراهي با اين تغييرات محكم و استوار بردارند. عوامل کلیدی موفقیت برای آمادگي در اين مسير عبارتند از: پیشرفتهای تکنولوژیکی: فناوریهای جدید ساخت و توليد محصول -اهرمهای جدید بهرهوری: گذر از مرزهاي ضعف سازمان/ تجزیهوتحلیل «كلاندادهها (Big Data)» برای بهرهوری- دینامیک (پويايي) نیروی کار: جنگ استعدادها/ تغيير در روابط كار.
- تغييرات محيطي: توجه به منابع طبيعي در حال اتمام/ تحليل ريسك نوسانات و خطرات احتمالي.
- مدلهای زنجیره تأمین جدید: مدلهای همکاری و شراكت جدید/ بهينهسازي فرايندها از ابتدا تا پايان.
- جهانيسازي: زنجیره تأمین جهانی/ انتقال قدرت.
در انتها اصليترين گروهي كه در اين فرايند تغيير، به طور مستقيم تأثير ميپذيرند مردم هستند كه بايد با كسب و توسعه مهارتهای مناسب از اين گذر عبور كنند و قدم در فضاي جديد بگذارند. یادگیری مستمر و آمادگي برای پذيرش تغییرات تکنولوژیکی، از عوامل اصلي موفقیت برای بهرهمندی از مزاياي اين صنعت است. اگر سطوح يادگيري از پايين به بالا طبقهبندي و آموزشهاي لازم اجرائي شود و برنامهريزيها از سنين كودكي آغاز شوند، آمادگي براي تغييرات آسان و ميسر خواهد بود. نبايد فراموش کرد كه متوليان آموزش در سطوح پايه و عاليه، برای ورود به اين عرصه جديد نقش مهمي برعهده دارند و منافع همه ذینفعان به آن بستگي دارد. بنابراین باید برنامهريزيهاي كاربردي و قابلاجرا را براي ردههاي مختلف مدنظر قرار داد:
- براي كودكان «بازی با رباتها، استفاده از رایانه، تلفنهای هوشمند و ...»
- براي نوجوانان «درک فرصتها و خطرات دنیای دیجیتال، توسعه تواناییها برای بهرهگیری از دنیای دیجیتال، یادگيري، برنامهریزی و توسعه مهارتها در فناوریهای کلیدی دیجیتال»
- براي ردههاي سني بالاتر «ايجاد توانايي آموزشدادن استفاده از فناوریهای کلیدی، توسعه و گسترش دانش، شناختن ابعاد مختلف شرایط و تغییرات، ايجاد و ساخت فناوریهای جديد و كليدي و نوآوری». در آخر اينكه سیاستها، رفتارها، انتخابها و استانداردها و هرآنچه در توسعه و گسترش اين انقلاب صنعتي مهم نقشآفرين است، باید به اندازه کافی مورد مطالعه قرار گرفته باشد تا بتواند پایدار، قابل پیشبینی و شفاف باشد. براي رسيدن به یک فضای جهانی قابل اطمینان تمامي سیاستگذاران، سازمانهای بینالمللی و تجاری، دانشگاهها و جوامع نقش اساسي دارند كه نتيجه تعامل آنها پيشرفت تكنولوژي و فناوري، افزايش بهرهوري و فزوني توليد خواهد بود كه براي كشورها در گستره داخلي و جهاني منجر به ايجاد بازارهاي جديد و در نهايت افزايش رشد اقتصادي خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.