|

تنش‌هاي بحران آب و محيط زيست

احمد عظيمي‌بلوريان . استاد پيشين مريلند

تنش‌هاي آبي و محيط زيست را باید در سه مقياس محلي، منطقه‌اي و جهاني بررسي کرد. در مقياس محلي، مردم به دلیل اشتباهات گذشته و سهل‌انگاري، دولت يا دولت‌ها را سرزنش مي‌کنند. مردم حق دارند. مشکل امروزي ناشي از تنش‌هاي مورد اشاره، پيش از اصلاحات ارضي در دوره رژيم پهلوي و سياست غيرخردمندانه بزرگ‌کردن شهرهاي ايران آغاز مي‌شود. براي نمونه، طرح جامع تهران که حدود پنجاه و چند سال پيش در آغاز نهضت شهرسازي ايران تهيه شد و به تصويب رسيد، تهران را به صورت شهری متراکم و چندميليوني طراحي کرد. آب اين جمعيت بيشتر از رودخانه کرج تأمين مي‌شد. محور تهران و کرج به توسعه صنعت اختصاص داده شد‌(در اين نوشتار وارد بحث‌هاي مافيايي در توسعه تهران نمي‌شوم). آب رودخانه کرج ده‌ها هزار سال از جنوب تهران کنوني به درياچه قم ريخته مي‌شد. با ساخت سد کرج، ظرفيت جمعيت‌پذيري تهران افزايش يافت درعوض مسير جنوبي رودخانه کرج که بسيار آباد و نيزار و پر از روستاهاي کوچک بود، خشک شد. امروز استخراج شن و ماسه از اين مسير يک کاسبي پردرآمد است‌. روستاها به‌تدريج از صحنه روزگار حذف شدند. به جاي آن بيماري ريه ناشي از گردوغبار بهره‌برداري از اين منابع افزايش يافت. مديريت صنايعي که در غرب تهران مستقر شدند، در تهران بود. مديران و کارمندان اين صنايع هم در تهران اسکان يافتند. تهران به‌قدري گسترش يافت که امروز جمعيت آن از مجموع جمعيت کشورهاي حوزه خليج‌فارس بيشتر است. اقدامات بعدي هم در جهت سدسازي در جنوب تهران به منظور تغذيه تهران صورت گرفت که به بيابان‌زايي مسيرهاي رودخانه‌هاي پيشين انجاميد. ايران به دليل خشکي نسبي استعداد شهرنشيني در مقياس بزرگ را ندارد. اين سياست بر شرايط طبيعي ايران تحميل شده است و همه ايرانيان امروز چوب آن را مي‌خورند.دليل ديگر بحران آب و مسائل زيست‌محيطي را بايد در نبود همکاري ميان ايران و کشورهاي همسايه به‌ويژه ترکيه و افغانستان دانست. در اينجا از شايعه فروش آب مي‌گذرم. فروش آب به کشور همسايه عيبي ندارد به شرط اينکه موجب کم‌آبي يا کاهش کيفيت آب در داخل کشور نشود. سدسازي حق هر کشوری است اما به شرطي که مانند رودخانه کرج، امری کاملا داخلي باشد و به تبعات آن در منطقه رسيدگي شود. سرچشمه رودهاي دجله و فرات عراق در ارتفاعات ترکيه است.

اين دو رودخانه مانند رود هيرمند (هيلمند) يا ارس بين‌المللي است. اگر ايران، ترکيه، عراق و افغانستان عضو «سازمان ملل متحد» هستند، بايد با اتحاد و تفاهم ميان خود عمل کنند. در غير اين صورت بايد جمله «نا» را به «متحد» افزود؛ کاري که دونالد ترامپ نسبت به معاهده کيوتو و موافقت‌نامه پاريس کرد. دوستي و دشمني که تعارف ندارد.
در مقياس جهاني، بحران‌هاي آب و هوا و محيط زيست همواره بايد از راه همکاري ميان دولت‌ها حل‌وفصل شوند. واقعيت اين است که شرايط کره زمين در چرخش ادواري خود همواره هر چند هزار سال - يا حتي چند صد سال - دچار نوسانات شديد مي‌شود. کره زمين در اين روزها يکي، دو درجه از حد طبيعي خود گرم‌تر شده که دليل آن ترکيب بهره‌برداري و کاربرد سوخت‌هاي فسيلي و افزايش استفاده از خودرو و صنايع آلاينده است. از سوي ديگر، کره زمين به دليل موقعيت در فضاي گردشي خود دچار زلزله و توفان شده است. افزايش دماي زمين از يک سو موجب آب‌شدن برف و يخ يخچال‌هاي طبيعي شده است که سطح آب درياها را بالا مي‌برد و شايد بسياري از سرزمين‌هاي کنار اقيانوس‌ها و درياها در معرض سيلاب‌هاي خانمان‌برانداز قرار گيرند و در عين حال سرزمين‌هاي نيمه‌خشک مانند ايران خشک‌تر شوند. برخي از دولت‌هاي جهان - از جمله ايران - بدون توجه به اين بحران‌ها دست به طراحي کانال‌هاي انتقال آب از دريا به دشت و کوير يا از دريا به دريا براي کشتي‌راني مي‌زنند که نمونه بارز آن طرح‌هاي انتقال آب ميان درياي خزر و خليج‌فارس يا درياي عمان است.
ايجاد همکاري بين‌المللي ميان کشورهاي ذي‌نفع زماني ميسر است که قدرت‌هاي جهاني دست از رقابت و لجبازي بردارند. اين هدف به‌سادگي ميسر نيست. تا آنجا که مربوط به ايران است، قدرت‌هاي جهاني تلاش كرده‌‌اند شرايط هم‌بستگي ايران با همسايگان خود را از ميان ببرند. ابزار آنها هم الزاما اختراع خودشان نيست. در اين زمينه به بحران ساختگي خاورميانه و خاور نزديک نگاه کنيد؛ اسرائيل، ساخته و پرداخته آمريكا و اروپاست. يهودياني که در قرن گذشته بيشتر در اروپاي شرقي و روسيه زندگي مي‌کردند، به دليل بدرفتاري مردم يا دولت‌هاي مسيحي آنجا به اسرائيل کوچ کردند. اما از همان تاريخ به دليل مقاومت مردم بومي فلسطين، همواره با ترس و دلهره زندگي کرده‌‌اند اما آن را بر زندگي در اروپاي يهودستيز ترجيح مي‌دهند. اين حالت براي اروپا هم ايدئال است. در عين حال، به گفته نوآم چامسکي، نويسنده کتاب «فهم قدرت»، غرب از اسرائيل به صورت ابزاري براي اختلاف‌افکني ميان کشورهاي خاورميانه استفاده کرده و از آن به سود سياست‌هاي خود بهره‌برداري مي‌کند. اين موضوع مانع همکاري‌هاي منطقه‌اي - حتي در زمينه ارتقاي کيفيت محيط زيست - است.
آخرين نکته‌اي که مي‌تواند براي مسئولان دستگاه‌هاي مختلف در ايران آموزنده باشد، صحنه سياسي آمريكا پس از روي‌کارآمدن ترامپ است. ترامپ برخلاف اوباما و ديگر رؤساي‌جمهوري دموکرات آمريكا، خود را فقط رئيس‌جمهوري جمهوري‌خواهان مي‌داند؛ يعني رئيس‌جمهور نيمي از مردم آمريكا. امروز ايالات متحده به ايالات «نامتحده» آمريكا تبديل شده است. سياست‌مداران دو حزب بيشرين اتهامات را به يکديگر مي‌زنند و به هيچ‌وجه با يکديگر همکاري ندارند. شبيه اين رفتار در کشوري مانند ايران که داراي تمدن چند هزار‌ساله است، شايسته نيست زيرا انرژي‌هاي بالقوه در سطح حكمراني را به جاي سازندگي، صرف دعوا و مرافعه مي‌کند.
درباره راه‌حل مسائل زيست‌محيطي و آب در ايران بايد با توجه به جميع جهات در فرايند تهيه برنامه‌هاي بلندمدت کشور گفت‌وگو و براي آنها راه‌حل مناسب و قابل اجرا پيش‌بيني شود. برنامه‌هاي توسعه پنج‌ساله اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي در ايران دچار چند مشکل سنتي بوده و هنوز هم هستند. نگارنده بيشتر اين برنامه‌ها را به خواست سازمان برنامه ايران به انگليسي برگردان کرده‌ اما چون از من خواسته نشده بود که نسبت به محتواي آنها اظهارنظر کنم، سکوت مي‌کردم. کار اصلي نگارنده برنامه‌ريزي بود نه ترجمه برنامه‌ها. نخستين مشکل اين برنامه‌ها اين است که محدود به مرزهاي ايران است. همکاري‌هاي منطقه‌اي اگر در برنامه‌ها ذکر مي‌شود، بيشتر جنبه کلي‌گويي دارد. دوم اينکه برنامه‌ريزي بلندمدت يا ميان‌مدت بايد متکي بر قابليت پيش‌بيني‌کردن باشد که به دلايل بسياري در ايران بسيار دشوار است. سوم اينکه برنامه‌ريزي در سازمان برنامه بيشتر جنبه زورآزمايي ميان سازمان‌هاي حکومتي دارد تا اينکه بر واقعيت‌ها استوار باشد. هر سازماني مي‌خواهد بودجه مورد نظر خود را بدون هماهنگي با ديگر نهادها در برنامه بگنجاند. در اين‌باره خود شاهد بوده‌ام که يک نهاد متقاضي به مدير مربوطه در سازمان وعده مي‌داد که در صورت تأمين بودجه مورد نظر آن نهاد، او را به معاونت وزارتخانه خود برگزيند. البته اين موضوع پيش از انقلاب مطرح بود.

تنش‌هاي آبي و محيط زيست را باید در سه مقياس محلي، منطقه‌اي و جهاني بررسي کرد. در مقياس محلي، مردم به دلیل اشتباهات گذشته و سهل‌انگاري، دولت يا دولت‌ها را سرزنش مي‌کنند. مردم حق دارند. مشکل امروزي ناشي از تنش‌هاي مورد اشاره، پيش از اصلاحات ارضي در دوره رژيم پهلوي و سياست غيرخردمندانه بزرگ‌کردن شهرهاي ايران آغاز مي‌شود. براي نمونه، طرح جامع تهران که حدود پنجاه و چند سال پيش در آغاز نهضت شهرسازي ايران تهيه شد و به تصويب رسيد، تهران را به صورت شهری متراکم و چندميليوني طراحي کرد. آب اين جمعيت بيشتر از رودخانه کرج تأمين مي‌شد. محور تهران و کرج به توسعه صنعت اختصاص داده شد‌(در اين نوشتار وارد بحث‌هاي مافيايي در توسعه تهران نمي‌شوم). آب رودخانه کرج ده‌ها هزار سال از جنوب تهران کنوني به درياچه قم ريخته مي‌شد. با ساخت سد کرج، ظرفيت جمعيت‌پذيري تهران افزايش يافت درعوض مسير جنوبي رودخانه کرج که بسيار آباد و نيزار و پر از روستاهاي کوچک بود، خشک شد. امروز استخراج شن و ماسه از اين مسير يک کاسبي پردرآمد است‌. روستاها به‌تدريج از صحنه روزگار حذف شدند. به جاي آن بيماري ريه ناشي از گردوغبار بهره‌برداري از اين منابع افزايش يافت. مديريت صنايعي که در غرب تهران مستقر شدند، در تهران بود. مديران و کارمندان اين صنايع هم در تهران اسکان يافتند. تهران به‌قدري گسترش يافت که امروز جمعيت آن از مجموع جمعيت کشورهاي حوزه خليج‌فارس بيشتر است. اقدامات بعدي هم در جهت سدسازي در جنوب تهران به منظور تغذيه تهران صورت گرفت که به بيابان‌زايي مسيرهاي رودخانه‌هاي پيشين انجاميد. ايران به دليل خشکي نسبي استعداد شهرنشيني در مقياس بزرگ را ندارد. اين سياست بر شرايط طبيعي ايران تحميل شده است و همه ايرانيان امروز چوب آن را مي‌خورند.دليل ديگر بحران آب و مسائل زيست‌محيطي را بايد در نبود همکاري ميان ايران و کشورهاي همسايه به‌ويژه ترکيه و افغانستان دانست. در اينجا از شايعه فروش آب مي‌گذرم. فروش آب به کشور همسايه عيبي ندارد به شرط اينکه موجب کم‌آبي يا کاهش کيفيت آب در داخل کشور نشود. سدسازي حق هر کشوری است اما به شرطي که مانند رودخانه کرج، امری کاملا داخلي باشد و به تبعات آن در منطقه رسيدگي شود. سرچشمه رودهاي دجله و فرات عراق در ارتفاعات ترکيه است.

اين دو رودخانه مانند رود هيرمند (هيلمند) يا ارس بين‌المللي است. اگر ايران، ترکيه، عراق و افغانستان عضو «سازمان ملل متحد» هستند، بايد با اتحاد و تفاهم ميان خود عمل کنند. در غير اين صورت بايد جمله «نا» را به «متحد» افزود؛ کاري که دونالد ترامپ نسبت به معاهده کيوتو و موافقت‌نامه پاريس کرد. دوستي و دشمني که تعارف ندارد.
در مقياس جهاني، بحران‌هاي آب و هوا و محيط زيست همواره بايد از راه همکاري ميان دولت‌ها حل‌وفصل شوند. واقعيت اين است که شرايط کره زمين در چرخش ادواري خود همواره هر چند هزار سال - يا حتي چند صد سال - دچار نوسانات شديد مي‌شود. کره زمين در اين روزها يکي، دو درجه از حد طبيعي خود گرم‌تر شده که دليل آن ترکيب بهره‌برداري و کاربرد سوخت‌هاي فسيلي و افزايش استفاده از خودرو و صنايع آلاينده است. از سوي ديگر، کره زمين به دليل موقعيت در فضاي گردشي خود دچار زلزله و توفان شده است. افزايش دماي زمين از يک سو موجب آب‌شدن برف و يخ يخچال‌هاي طبيعي شده است که سطح آب درياها را بالا مي‌برد و شايد بسياري از سرزمين‌هاي کنار اقيانوس‌ها و درياها در معرض سيلاب‌هاي خانمان‌برانداز قرار گيرند و در عين حال سرزمين‌هاي نيمه‌خشک مانند ايران خشک‌تر شوند. برخي از دولت‌هاي جهان - از جمله ايران - بدون توجه به اين بحران‌ها دست به طراحي کانال‌هاي انتقال آب از دريا به دشت و کوير يا از دريا به دريا براي کشتي‌راني مي‌زنند که نمونه بارز آن طرح‌هاي انتقال آب ميان درياي خزر و خليج‌فارس يا درياي عمان است.
ايجاد همکاري بين‌المللي ميان کشورهاي ذي‌نفع زماني ميسر است که قدرت‌هاي جهاني دست از رقابت و لجبازي بردارند. اين هدف به‌سادگي ميسر نيست. تا آنجا که مربوط به ايران است، قدرت‌هاي جهاني تلاش كرده‌‌اند شرايط هم‌بستگي ايران با همسايگان خود را از ميان ببرند. ابزار آنها هم الزاما اختراع خودشان نيست. در اين زمينه به بحران ساختگي خاورميانه و خاور نزديک نگاه کنيد؛ اسرائيل، ساخته و پرداخته آمريكا و اروپاست. يهودياني که در قرن گذشته بيشتر در اروپاي شرقي و روسيه زندگي مي‌کردند، به دليل بدرفتاري مردم يا دولت‌هاي مسيحي آنجا به اسرائيل کوچ کردند. اما از همان تاريخ به دليل مقاومت مردم بومي فلسطين، همواره با ترس و دلهره زندگي کرده‌‌اند اما آن را بر زندگي در اروپاي يهودستيز ترجيح مي‌دهند. اين حالت براي اروپا هم ايدئال است. در عين حال، به گفته نوآم چامسکي، نويسنده کتاب «فهم قدرت»، غرب از اسرائيل به صورت ابزاري براي اختلاف‌افکني ميان کشورهاي خاورميانه استفاده کرده و از آن به سود سياست‌هاي خود بهره‌برداري مي‌کند. اين موضوع مانع همکاري‌هاي منطقه‌اي - حتي در زمينه ارتقاي کيفيت محيط زيست - است.
آخرين نکته‌اي که مي‌تواند براي مسئولان دستگاه‌هاي مختلف در ايران آموزنده باشد، صحنه سياسي آمريكا پس از روي‌کارآمدن ترامپ است. ترامپ برخلاف اوباما و ديگر رؤساي‌جمهوري دموکرات آمريكا، خود را فقط رئيس‌جمهوري جمهوري‌خواهان مي‌داند؛ يعني رئيس‌جمهور نيمي از مردم آمريكا. امروز ايالات متحده به ايالات «نامتحده» آمريكا تبديل شده است. سياست‌مداران دو حزب بيشرين اتهامات را به يکديگر مي‌زنند و به هيچ‌وجه با يکديگر همکاري ندارند. شبيه اين رفتار در کشوري مانند ايران که داراي تمدن چند هزار‌ساله است، شايسته نيست زيرا انرژي‌هاي بالقوه در سطح حكمراني را به جاي سازندگي، صرف دعوا و مرافعه مي‌کند.
درباره راه‌حل مسائل زيست‌محيطي و آب در ايران بايد با توجه به جميع جهات در فرايند تهيه برنامه‌هاي بلندمدت کشور گفت‌وگو و براي آنها راه‌حل مناسب و قابل اجرا پيش‌بيني شود. برنامه‌هاي توسعه پنج‌ساله اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي در ايران دچار چند مشکل سنتي بوده و هنوز هم هستند. نگارنده بيشتر اين برنامه‌ها را به خواست سازمان برنامه ايران به انگليسي برگردان کرده‌ اما چون از من خواسته نشده بود که نسبت به محتواي آنها اظهارنظر کنم، سکوت مي‌کردم. کار اصلي نگارنده برنامه‌ريزي بود نه ترجمه برنامه‌ها. نخستين مشکل اين برنامه‌ها اين است که محدود به مرزهاي ايران است. همکاري‌هاي منطقه‌اي اگر در برنامه‌ها ذکر مي‌شود، بيشتر جنبه کلي‌گويي دارد. دوم اينکه برنامه‌ريزي بلندمدت يا ميان‌مدت بايد متکي بر قابليت پيش‌بيني‌کردن باشد که به دلايل بسياري در ايران بسيار دشوار است. سوم اينکه برنامه‌ريزي در سازمان برنامه بيشتر جنبه زورآزمايي ميان سازمان‌هاي حکومتي دارد تا اينکه بر واقعيت‌ها استوار باشد. هر سازماني مي‌خواهد بودجه مورد نظر خود را بدون هماهنگي با ديگر نهادها در برنامه بگنجاند. در اين‌باره خود شاهد بوده‌ام که يک نهاد متقاضي به مدير مربوطه در سازمان وعده مي‌داد که در صورت تأمين بودجه مورد نظر آن نهاد، او را به معاونت وزارتخانه خود برگزيند. البته اين موضوع پيش از انقلاب مطرح بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.