مروري بر رمان «برج سكوت»
خروج از چرخه تولید
علی اکبری
برج سکوت سازهای است مدور و ساختهشده از خشتخام و گچ. جایی که اجساد را قبل از فساد در آن قرار میدهند تا گوشت مرده ذرهذره طعمه لاشخورها شود و استخوانهای برجایمانده را در حفره مرکز برج میریزند. برج است برای اینکه دستنیافتی بنماید و خاک پاک را آلوده نکند. مقطع برج تقسیم شده است به سه دایره متحدالمرکز به مرکزیت حفره میانی. دایره خارجی مخصوص اجساد مردان، دایره میانی برای زنان و دایره آخر که کوچکترین نیز هست، برای کودکان. «به این تصویر میتوان سکوت را اضافه کرد که از شدت سنگینی انگار شخصیت مییابد و میتوان با انگشت به سمتش اشاره کرد.» برج سکوت سازهای معمارانه است که بهتمامی در ارتباط با مرگ شکل گرفته و در رمان تبدیل به استعارهای از کل هستی و شمایل زندگی شخصیتهای رمان میشود. «راست میایستد و نگاه گنگ و تار را در فضای مدور رها میکند؛ اینجا برج سکوت است. سرزمین خاموشان و حریم مردگان». رمان «برج سکوت» داستان زندگی حرمله، راوی داستان است در دو مقطع «کودکی و نوجوانی» و «جوانی» که بهصورت موازی با هم پیش میروند. بخش نوجوانی در حالوهوای سالهای ابتدای انقلاب و جنگ میگذرد. «حرمله»، «دهنی»، «پله»، «شاشو» و «آمریکایی» آندسته از بچههای هیچآباد هستند که نه توسریخورند و نه شرور. بچههایی معمولی با نیازها و آرزوهای کوچک و سماجت عجیب دوران کودکی برای رسیدن به هدف. دنیای کوپنی بزرگترهای دهه شصت اگرچه تلاش میکند در سرنوشت آنها تأثیرگذار باشد اما طرفی نمیبندند. کوچههای هیچآباد اولین پلههای برج سکوت است. «برج سکوت» رمان بیرحمی است. قصه تمام آدمها را از تاریکترین بخشش شروع میکند. اجازه نمیدهد حتی لحظه تصور نیکبختی شخصیت سراغ خواننده بیاید. قرارش بر این نیست پلشتی را بازتولید کند بلکه میخواهد با ما از بخش تاریکمان بگوید. از «شب هول»مان. از «سفرشب»مان. آشنایی ما با فرشته اینگونه است: «تو به من بدهکار نیستی. تو سهم خودت را در به لجنکشیدن انسانی که من بودم کامل پرداختی. ممنون که مرا تا عمق کثافت و ویرانی بردی و تنهایم نگذاشتی و آنجا تاریکترین نقطه وجودم را به من نشان دادی. من میروم و برایت هیچ آرزویی ندارم». ظلم بزرگی به برج سکوت خواهد بود اگر آن را مرثیهای برای یک رؤیا بدانیم. ما از همان ابتدا، در اولین سطور رمان وارد دنیای رمان میشویم. دنیایی که خالی از هرگونه ایدئالی است. دست هیچ فرشتهای کسی را نجات نمیدهد و اگر جایی شانس بهسراغ آدمها میآید، بهسرعت بدشانسی هم با خودش میآورد. در آن دنیای نجاتبخش مرده است و توقع آن هم ایجاد نمیشود. شاهکار «برج سکوت» اما همینجا رخ میدهد. ترویج گفتمان رسمی، نه در مقیاس ملی که در مقیاس بینالمللی، همواره خطر ایدئولوژیککردن اثر هنری را با خود دارد. در دنیایی که ارزش انسانها به میزان کار آنها، یعنی به نقش آنها در چرخه تولید ثروت، بستگی دارد، اعتیاد به مخدر یعنی خارجشدن از چرخه تولید. یعنی خلافآمدبودن. گفتمان غالب سرمایهداری همچو فردی را مطرود میداند. او بایستی در زندان مدرن، یعنی کمپهای ترک اعتیاد زندانی شده و مهرهای مانند دیگران شود. رمان درباره اعتیاد و تبعات نیست. رمان درباره انسان است و نسبت آن با جهان اطراف. شاید حرف کلی به نظر برسد. رمان اینگونه عمل میکند. بسیاری دیگر از آثار، با ارفاق، اگر قصد واکاوی انسان را داشته باشد، عموما ابزار و توان لازم برای انجام این کار را نداشته و ناتمام و ناموفق میمانند. آنچه یک رمان را ايدئولوژیک میکند، عرض داستان است. جایی که داستان متوقف میشود و نویسنده صراحتا حاضر میشود. برج سکوت عرض چندانی ندارد و نویسنده با همین حربه از زیر بار ایدئولوژی خارج میشود. داستان با تبحر و روان تعریف میشود. هستههای داستانی که از جامعه الهام گرفته شده و حامل آن چیزی است که میشود با اغماض آن را روح زمان نامید بدون پیشداوری یا حتی داوری. عنصر دیگری که باعث میشود «برج سکوت» را تثبیتکننده وضع موجود ندانیم، نه در نوشتهها که در نانوشتههای آن نهفته است. در تمامی سهجلدِ رمان اثری از یک نهاد اجتماعی نمیبینم. اگر هم جایی حاضر میشوند، بهضرورت داستان است. این غیاب چندان سهمگین است که همهجا احساس میشود. بهنظر هوشمندانهترین انتقاد، همان غیاب سنگین آنها است. از دیگر ویژگیهای رمان، نوع حضور زن است. اگرچه فاعل برج سکوت مرد است و داستان و روابط، فضایی مردانه را میسازد، حضور قدرتمند زنان، در جایگاه زنان مستقل و تصمیمساز قابل ستایش است. مردان داستان عموما اسم ندارند ولی زنان دارای اسامی مشخصی مثل فرشته و سوسن و پری هستند. بیش از مردان مصمم هستند و هم پای آنان تأثیرگذارند.
برج سکوت سازهای است مدور و ساختهشده از خشتخام و گچ. جایی که اجساد را قبل از فساد در آن قرار میدهند تا گوشت مرده ذرهذره طعمه لاشخورها شود و استخوانهای برجایمانده را در حفره مرکز برج میریزند. برج است برای اینکه دستنیافتی بنماید و خاک پاک را آلوده نکند. مقطع برج تقسیم شده است به سه دایره متحدالمرکز به مرکزیت حفره میانی. دایره خارجی مخصوص اجساد مردان، دایره میانی برای زنان و دایره آخر که کوچکترین نیز هست، برای کودکان. «به این تصویر میتوان سکوت را اضافه کرد که از شدت سنگینی انگار شخصیت مییابد و میتوان با انگشت به سمتش اشاره کرد.» برج سکوت سازهای معمارانه است که بهتمامی در ارتباط با مرگ شکل گرفته و در رمان تبدیل به استعارهای از کل هستی و شمایل زندگی شخصیتهای رمان میشود. «راست میایستد و نگاه گنگ و تار را در فضای مدور رها میکند؛ اینجا برج سکوت است. سرزمین خاموشان و حریم مردگان». رمان «برج سکوت» داستان زندگی حرمله، راوی داستان است در دو مقطع «کودکی و نوجوانی» و «جوانی» که بهصورت موازی با هم پیش میروند. بخش نوجوانی در حالوهوای سالهای ابتدای انقلاب و جنگ میگذرد. «حرمله»، «دهنی»، «پله»، «شاشو» و «آمریکایی» آندسته از بچههای هیچآباد هستند که نه توسریخورند و نه شرور. بچههایی معمولی با نیازها و آرزوهای کوچک و سماجت عجیب دوران کودکی برای رسیدن به هدف. دنیای کوپنی بزرگترهای دهه شصت اگرچه تلاش میکند در سرنوشت آنها تأثیرگذار باشد اما طرفی نمیبندند. کوچههای هیچآباد اولین پلههای برج سکوت است. «برج سکوت» رمان بیرحمی است. قصه تمام آدمها را از تاریکترین بخشش شروع میکند. اجازه نمیدهد حتی لحظه تصور نیکبختی شخصیت سراغ خواننده بیاید. قرارش بر این نیست پلشتی را بازتولید کند بلکه میخواهد با ما از بخش تاریکمان بگوید. از «شب هول»مان. از «سفرشب»مان. آشنایی ما با فرشته اینگونه است: «تو به من بدهکار نیستی. تو سهم خودت را در به لجنکشیدن انسانی که من بودم کامل پرداختی. ممنون که مرا تا عمق کثافت و ویرانی بردی و تنهایم نگذاشتی و آنجا تاریکترین نقطه وجودم را به من نشان دادی. من میروم و برایت هیچ آرزویی ندارم». ظلم بزرگی به برج سکوت خواهد بود اگر آن را مرثیهای برای یک رؤیا بدانیم. ما از همان ابتدا، در اولین سطور رمان وارد دنیای رمان میشویم. دنیایی که خالی از هرگونه ایدئالی است. دست هیچ فرشتهای کسی را نجات نمیدهد و اگر جایی شانس بهسراغ آدمها میآید، بهسرعت بدشانسی هم با خودش میآورد. در آن دنیای نجاتبخش مرده است و توقع آن هم ایجاد نمیشود. شاهکار «برج سکوت» اما همینجا رخ میدهد. ترویج گفتمان رسمی، نه در مقیاس ملی که در مقیاس بینالمللی، همواره خطر ایدئولوژیککردن اثر هنری را با خود دارد. در دنیایی که ارزش انسانها به میزان کار آنها، یعنی به نقش آنها در چرخه تولید ثروت، بستگی دارد، اعتیاد به مخدر یعنی خارجشدن از چرخه تولید. یعنی خلافآمدبودن. گفتمان غالب سرمایهداری همچو فردی را مطرود میداند. او بایستی در زندان مدرن، یعنی کمپهای ترک اعتیاد زندانی شده و مهرهای مانند دیگران شود. رمان درباره اعتیاد و تبعات نیست. رمان درباره انسان است و نسبت آن با جهان اطراف. شاید حرف کلی به نظر برسد. رمان اینگونه عمل میکند. بسیاری دیگر از آثار، با ارفاق، اگر قصد واکاوی انسان را داشته باشد، عموما ابزار و توان لازم برای انجام این کار را نداشته و ناتمام و ناموفق میمانند. آنچه یک رمان را ايدئولوژیک میکند، عرض داستان است. جایی که داستان متوقف میشود و نویسنده صراحتا حاضر میشود. برج سکوت عرض چندانی ندارد و نویسنده با همین حربه از زیر بار ایدئولوژی خارج میشود. داستان با تبحر و روان تعریف میشود. هستههای داستانی که از جامعه الهام گرفته شده و حامل آن چیزی است که میشود با اغماض آن را روح زمان نامید بدون پیشداوری یا حتی داوری. عنصر دیگری که باعث میشود «برج سکوت» را تثبیتکننده وضع موجود ندانیم، نه در نوشتهها که در نانوشتههای آن نهفته است. در تمامی سهجلدِ رمان اثری از یک نهاد اجتماعی نمیبینم. اگر هم جایی حاضر میشوند، بهضرورت داستان است. این غیاب چندان سهمگین است که همهجا احساس میشود. بهنظر هوشمندانهترین انتقاد، همان غیاب سنگین آنها است. از دیگر ویژگیهای رمان، نوع حضور زن است. اگرچه فاعل برج سکوت مرد است و داستان و روابط، فضایی مردانه را میسازد، حضور قدرتمند زنان، در جایگاه زنان مستقل و تصمیمساز قابل ستایش است. مردان داستان عموما اسم ندارند ولی زنان دارای اسامی مشخصی مثل فرشته و سوسن و پری هستند. بیش از مردان مصمم هستند و هم پای آنان تأثیرگذارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.