در حاشيه نمايشنامه «آتشسوزيها»ي وجدي معود
فضاهاي خالي اجرا
پيام حيدرقزويني
وجدي معود در نمايشنامه «آتشسوزيها» با احضار گذشته تاريخي روايتي معاصر از جهان كنوني به دست ميدهد. «آتشسوزيها» گرچه با روايت تاريخي و اساطير باستاني پيوند خورده اما مواجهه معود با گذشته نه به خاطر يافتن پاسخي براي وقايع تاريخي بلكه بيشتر براي يافتن پاسخي به بحرانهاي جهان معاصر است. بهعبارتي معود در روايتش در پي نشاندادن اين است كه بخشي از بحرانهاي امروز جهان ريشه در مسائل كهنهاي دارند كه هنوز حلنشده باقي ماندهاند. معود به عنوان نويسندهاي مهاجر، از زاويهاي خاص به مسئله هويت ميپردازد و به توصيف وضعيتي ميپردازد كه احتمالا خودش هم با آن درگير بوده است. «آتشسوزيها» نمايشنامهاي بلند با سيوهشت صحنه است، مجموعهاي از اپيزودها كه يكي پس از ديگري به روي صحنه ميآيند و در كنار هم كليت نمايش را ميسازند. معود از اين نظر به تئاتر برشت نزديك شده است و البته ويژگيهاي ديگري نيز به اثرش اضافه كرده است. فرمي كه معود براي ساختن اين نمايشنامه به كار گرفته، به شكل ظريفي با ساختارهاي اجرايي تئاتر مدرن پيوند خورده است و آنچه بيش از هرچيز در اين متن نمايشي اهميت دارد موضوع اجرا است. «آتشسوزيها» را ميتوان فضايي خالي در نظر گرفت كه در حين اجرا به ميانجي عنصر تخيل پر ميشود. از اينرو متن اين نمايشنامه اين امكان را پيشروي كارگردان و بازيگر و حتي خواننده متن ميگذارد كه به واسطه تخيلش به شيوهاي متفاوت با آن مواجه شود. اگرچه اين تخيل در چارچوب آنچه نوشته شده قابليت شكلگيري دارد، اما توجه به آنچه خود معود درباره شيوه شكلگيري متن نمايش گفته نشان ميدهد كه او تا چه اندازه به ظهور تخيل بر روي صحنه توجه داشته است. معود شكلگيري «آتشسوزيها» را به راهرفتن در تاريكي تشبيه ميكند. يعني قرارگرفتن در وضعيتي كه از پيش مشخص نيست كه به كدامسو بايد حركت كرد و چيزي از قبل روشن نيست. به قول خود معود: «اين كار برايم، از همان ابتدا، مانند قدمنهادن در يك تونل بود. به راه افتادم. در تاريكي به راه افتادم. صداي بازيگرها مرا هدايت ميكرد. يك روز اين سوال پيش آمد: ميل داريد كه روي صحنه چه كنيد؟ چه بگوييد؟ چه عملي، چه رويايي، چه خيالي را ميخواهيد به اجرا درآوريد؟ همه چيز امكان داشت. از بازيگوشانهترين تا جديترين فكرها، از مسخره و نامتعارفترين، تا معمولي و قرارداديترين چيزها. همهچيز ممكن بود و هزينهاي هم نداشت.» معود ميگويد كه بخشي از آنچه شكل گرفته را خود بازيگران پيشنهاد دادهاند. اينكه چه بگويند يا روي صحنه چه حركتي را انجام دهند. به اين ترتيب تئاتر معود به عرصهاي گشوده بدل شده كه بازيگران و حتي تماشاگران ميتوانند روياها و آرزوهاي خود را به واسطه تخيل بازآفريني كنند و روي صحنه خلق كنند. معود درباره اينكه ايدههاي بازيگران چگونه راهرفتن در تاريكي را برايش ممكن ساخته مينويسد: «...هر خيال و رويايي، در دل خود حكايت از حقيقتي انكارناپذير دارد و همه آن خيال و روياهايي كه بازيگران در يك روز ماه مه، دور يك ميز، بهسادگي، بيان كردند، براي من راهنما و نشانگر مسيري شد كه پيشتر از آن، هرگز، تنهايي به فكرم نرسيده بود. البته، اگرچه همه آن روياها در نظر گرفته نشد، اما اغلب ميتوانستم براي بهترپيشبردن سير روايي و چارچوب داستاني، به يافتن راهحلهايي از ميان آنها بپردازم». به اين ترتيب معود چارچوب از پيش تعيينشده را از بين برده و تا جايي كه ممكن بوده متن را به نفع اجرا تقليل داده است. در اينجا تخيل و خلاقيت جمعي مهمترين نقش را در شكلگيري نمايش دارند و بازيگري كه روي صحنه و پيشروي مخاطبانش قرار دارد، ميتواند به واسطه رابطهاي دوسويه با آنها به شكل بداهه به خلق تئاتر بپردازد. در اين شرايط انگار كه بازيگري كه روي صحنه قرار دارد، در ميانه فضايي خالي قرار گرفته كه بينهايت امكان پيشرويش قرار دارد. اين شيوه اجرا، نقش منفعل تماشاگران تئاتر را هم تغيير ميدهد و تخيل تماشاگر نيز در اين عرصه به شكلگيري نمايش كمك ميكند. در «آتشسوزيها»، جزئيات صحنهها نوشته نشده و در بسياري از موارد زبان و شيوه روايت است كه فضاهاي بصري نمايش را ميسازد. چنين است كه حتي هنگام خواندن متن «آتشسوزيها»، ميتوانيم جزئيات صحنه و فضاهاي موجود در آن را در ذهنمان بسازيم و ببينيم. «آتشسوزيها» متني رئاليستي است و اين ويژگي در عناصر مختلف اين نمايش مثل شخصيتها، فضا، اشياء و... ديده ميشود. با اينحال معود آگاهانه از بيان جزئياتي كه در نمايشنامههاي رئاليستي مرسوم است استفاده نكرده و در اثر رئاليستياش بيشترين امكان را به بروز تخيل داده است. معود «آتشسوزيها» را حاصل مشاركتي جمعي ميداند، مشاركتي كه راه را براي نوشتن متن نمايش همواره كردهاند: «بدون اين همنوايي، بدون اين حضور، بدون اين مشاكت فعال هريك از اعضای گروه، من نميتوانستم چيزي بنويسم. اين مهم است كه گفته شود، مهم است كه شنيده شود: نمايش آتشسوزيها حاصل يك كار گروهي است و من فقط كار نوشتن آن را انجام دادهام؛ قدم به قدم تا آخرين كلمه».
وجدي معود در نمايشنامه «آتشسوزيها» با احضار گذشته تاريخي روايتي معاصر از جهان كنوني به دست ميدهد. «آتشسوزيها» گرچه با روايت تاريخي و اساطير باستاني پيوند خورده اما مواجهه معود با گذشته نه به خاطر يافتن پاسخي براي وقايع تاريخي بلكه بيشتر براي يافتن پاسخي به بحرانهاي جهان معاصر است. بهعبارتي معود در روايتش در پي نشاندادن اين است كه بخشي از بحرانهاي امروز جهان ريشه در مسائل كهنهاي دارند كه هنوز حلنشده باقي ماندهاند. معود به عنوان نويسندهاي مهاجر، از زاويهاي خاص به مسئله هويت ميپردازد و به توصيف وضعيتي ميپردازد كه احتمالا خودش هم با آن درگير بوده است. «آتشسوزيها» نمايشنامهاي بلند با سيوهشت صحنه است، مجموعهاي از اپيزودها كه يكي پس از ديگري به روي صحنه ميآيند و در كنار هم كليت نمايش را ميسازند. معود از اين نظر به تئاتر برشت نزديك شده است و البته ويژگيهاي ديگري نيز به اثرش اضافه كرده است. فرمي كه معود براي ساختن اين نمايشنامه به كار گرفته، به شكل ظريفي با ساختارهاي اجرايي تئاتر مدرن پيوند خورده است و آنچه بيش از هرچيز در اين متن نمايشي اهميت دارد موضوع اجرا است. «آتشسوزيها» را ميتوان فضايي خالي در نظر گرفت كه در حين اجرا به ميانجي عنصر تخيل پر ميشود. از اينرو متن اين نمايشنامه اين امكان را پيشروي كارگردان و بازيگر و حتي خواننده متن ميگذارد كه به واسطه تخيلش به شيوهاي متفاوت با آن مواجه شود. اگرچه اين تخيل در چارچوب آنچه نوشته شده قابليت شكلگيري دارد، اما توجه به آنچه خود معود درباره شيوه شكلگيري متن نمايش گفته نشان ميدهد كه او تا چه اندازه به ظهور تخيل بر روي صحنه توجه داشته است. معود شكلگيري «آتشسوزيها» را به راهرفتن در تاريكي تشبيه ميكند. يعني قرارگرفتن در وضعيتي كه از پيش مشخص نيست كه به كدامسو بايد حركت كرد و چيزي از قبل روشن نيست. به قول خود معود: «اين كار برايم، از همان ابتدا، مانند قدمنهادن در يك تونل بود. به راه افتادم. در تاريكي به راه افتادم. صداي بازيگرها مرا هدايت ميكرد. يك روز اين سوال پيش آمد: ميل داريد كه روي صحنه چه كنيد؟ چه بگوييد؟ چه عملي، چه رويايي، چه خيالي را ميخواهيد به اجرا درآوريد؟ همه چيز امكان داشت. از بازيگوشانهترين تا جديترين فكرها، از مسخره و نامتعارفترين، تا معمولي و قرارداديترين چيزها. همهچيز ممكن بود و هزينهاي هم نداشت.» معود ميگويد كه بخشي از آنچه شكل گرفته را خود بازيگران پيشنهاد دادهاند. اينكه چه بگويند يا روي صحنه چه حركتي را انجام دهند. به اين ترتيب تئاتر معود به عرصهاي گشوده بدل شده كه بازيگران و حتي تماشاگران ميتوانند روياها و آرزوهاي خود را به واسطه تخيل بازآفريني كنند و روي صحنه خلق كنند. معود درباره اينكه ايدههاي بازيگران چگونه راهرفتن در تاريكي را برايش ممكن ساخته مينويسد: «...هر خيال و رويايي، در دل خود حكايت از حقيقتي انكارناپذير دارد و همه آن خيال و روياهايي كه بازيگران در يك روز ماه مه، دور يك ميز، بهسادگي، بيان كردند، براي من راهنما و نشانگر مسيري شد كه پيشتر از آن، هرگز، تنهايي به فكرم نرسيده بود. البته، اگرچه همه آن روياها در نظر گرفته نشد، اما اغلب ميتوانستم براي بهترپيشبردن سير روايي و چارچوب داستاني، به يافتن راهحلهايي از ميان آنها بپردازم». به اين ترتيب معود چارچوب از پيش تعيينشده را از بين برده و تا جايي كه ممكن بوده متن را به نفع اجرا تقليل داده است. در اينجا تخيل و خلاقيت جمعي مهمترين نقش را در شكلگيري نمايش دارند و بازيگري كه روي صحنه و پيشروي مخاطبانش قرار دارد، ميتواند به واسطه رابطهاي دوسويه با آنها به شكل بداهه به خلق تئاتر بپردازد. در اين شرايط انگار كه بازيگري كه روي صحنه قرار دارد، در ميانه فضايي خالي قرار گرفته كه بينهايت امكان پيشرويش قرار دارد. اين شيوه اجرا، نقش منفعل تماشاگران تئاتر را هم تغيير ميدهد و تخيل تماشاگر نيز در اين عرصه به شكلگيري نمايش كمك ميكند. در «آتشسوزيها»، جزئيات صحنهها نوشته نشده و در بسياري از موارد زبان و شيوه روايت است كه فضاهاي بصري نمايش را ميسازد. چنين است كه حتي هنگام خواندن متن «آتشسوزيها»، ميتوانيم جزئيات صحنه و فضاهاي موجود در آن را در ذهنمان بسازيم و ببينيم. «آتشسوزيها» متني رئاليستي است و اين ويژگي در عناصر مختلف اين نمايش مثل شخصيتها، فضا، اشياء و... ديده ميشود. با اينحال معود آگاهانه از بيان جزئياتي كه در نمايشنامههاي رئاليستي مرسوم است استفاده نكرده و در اثر رئاليستياش بيشترين امكان را به بروز تخيل داده است. معود «آتشسوزيها» را حاصل مشاركتي جمعي ميداند، مشاركتي كه راه را براي نوشتن متن نمايش همواره كردهاند: «بدون اين همنوايي، بدون اين حضور، بدون اين مشاكت فعال هريك از اعضای گروه، من نميتوانستم چيزي بنويسم. اين مهم است كه گفته شود، مهم است كه شنيده شود: نمايش آتشسوزيها حاصل يك كار گروهي است و من فقط كار نوشتن آن را انجام دادهام؛ قدم به قدم تا آخرين كلمه».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.