جهان بیمرز
شرق: «از آخر به اول. میتونم از اینجا شروع کنم و برگردم به عقب، به خونه، وقتی که هنوز بمبها مزرعه رو آتش نزده بودن و مادر زنده بود. برگردم به عقب، وقتی پدر و مادرم جوون بودن و خوشحال بودن از اینکه دخترشون به دنیا اومده. برگردم به عقب، به زمانی که هیچکدوم از اونها نبودن، و عقبتر، وقتی که اینجا فقط یه بیابون بود، که سرخپوستها توش اسبسواری میکردن، برگردم به عقب، به جایی که آدمها روی زمین زندگی میکردن، اما هیچ چیزی به اسم سرزمین نبود، هیچ مرز و هیچ سرحدی. برگردم به عقب، عقبتر، به جایی که همهجا آب بود. یه اقیانوس بزرگ و نهنگها توش آزاد بودن که هرجا دلشون میخواد برن و هیچ ساحلی نبود که خودشون رو توش بندازند، آزادِ آزاد». اینها را دخترک نمایشنامه «ناکجا»ی محمد رضاییراد میگوید. دختری که به همراه پدری که بیناییاش را از دست داده، آواره و حیران راه بیابانهایی را پیش گرفته که نمیداند به کجا میرسد. او اما نه میتواند به عقب برگردد و نه میداند که چه چیزی پیشرویش انتظارش را میکشد. او در وضعیتی گیر افتاده که اگرچه خودش هیچ نقشی در پدیدآمدن آن نداشته اما همه زندگی کنونی و شاید آیندهاش را در آن
باخته است. دخترک نمایشنامه که هنوز در جهان عروسکها و قصههایش به سر میبرد، کودکی و زندگیاش را در جنگ باخته است و به دنبال رسیدن به جایی آن سوی دریا، راهی را پیش گرفته که از یکسو سربازان در کمینش هستند و از سوی دیگر تروریستها. در ذهن دخترک اما جنگ معنایی ندارد، آنچنانکه مرزها و تقسیمبندیهای سیاسی هم معنایی ندارند.
رضاییراد در «ناکجا»، تصویری به دست داده که بهروشنی تصویری از جهان کنونی ماست. جهانی که در درون مرزها محصور شده و سایه جنگ و نابودی و مرگ بر آن سایه انداخته و بااینحال دخترک نمایشنامه یکه و تنها در جستوجوی آرزوهایش است: «خب پدر تو هنوز نیستی و مادر تو هم هنوز نیستی. اما من هستم. فقط خودمم و خودم و حالا میخوام یهبار دیگه داستان رو تعریف کنم. از اول یهجور دیگه و شما رو به دنیا بیارم، یه جور دیگه، جوون، زیبا، شاد. و یه بار دیگه همهچی رو از اول، از همون اولِ اول که هیچی هنوز نیست و فقط یه اقیانوسه شروع کنم، همهچی رو دونهبهدونه تعریف کنم و به وجود بیارم، اما یهجور دیگه، یه داستان که همونجوری شروع میشه، اما همونجوری تموم نمیشه. نباید بشه. سرزمینها را یهبار دیگه میسازم، بدون مرز، و آدمها رو دونهدونه بدون نژاد. آمادهاید؟ من شروع میکنم. یکی بود یکی نبود...». نمایشنامه «ناکجا»ی رضاییراد بهتازگی به همراه دو نمایشنامه «عروسی شغال» و «بر فراز برجکها» در نشر بیدگل منتشر شدهاند. ایده اسارت در مرزها از سالها پیش برای رضاییراد مطرح بوده و میتوان آن را در نمایشنامه «بر فراز برجکها» که
مربوط به ابتدای دهه هفتاد است هم دید.
«براساس دوشس ملفی» نمایشنامه دیگری از رضاییراد است که البته به همراه نغمه ثمینی نوشته شده و این نیز مدتی پیش در نشر بیدگل به چاپ رسید. این نمایشنامه بر اساس «دوشس ملفی» جان وبستر نوشته شده و در نُه صحنه روایت شده است. آنطورکه نویسندگان نمایشنامه نوشتهاند، ابتدا قرار بوده آنها «دستی به سر روی» دیالوگهای «دوشس ملفی» بکشند تا قابلیت اجرا پیدا کنند و صحنهای شوند. اما کار به اینجا ختم نمیشود و در آخر متنی پدید میآید که هم بازخوانی متن اصلی است و هم درواقع بازآفرینی و نگارش دوباره متن و تغییر زبان و ساختار و شخصیتهای متن. بااینحال در متن ثمینی و رضاییراد طرح اصلی نمایشنامه و سه امکان تماتیک اصلی یعنی عشق، انتقام و قدرت حفظ شده است. ثمینی و رضاییراد در بازنویسی متن، پردهبندی که سنتی کلاسیک است را کنار گذاشتهاند و نمایشنامه را به کلی یکپارچه بدل کردهاند. آنها اگرچه شخصیتهای اثر را از نو نساختهاند اما ظرفیتهای پنهانشان را «با توجه به مناسبات پیچیده انسان معاصر» آشکارتر کردهاند. ثمینی و رضاییراد در ابتدای کتاب مقدمهای با عنوان «براساس خودبودگی» نوشتهاند که در بخشی از آن میخوانیم: «متن دوشس
ملفی میتواند خودش را با جهانی که ما در آن زندگی میکنیم منطبق کند. میتواند خاکش را بتکاند و از چند قرن پیش، درست از آغاز قرن هفده، خود را به زمان معاصر پرتاب کند و امروزی شود. شاید این خصیصه کلی بسیاری از نمایشنامههای همدوره جان وبستر باشد و از همه بیشتر نمایشنامههای شکسپیر. اقتضای سبک و سیاق باروک در نمایشنامههای آن دوران پیرنگهای بسیار پرشاخه با شخصیتهای بسیار است که همه جان دارند و همه قرار است همراه با رنسانس در آفرینش دوباره انسان همنوا شوند؛ و این لایههای داستانی و این شخصیتهای تودرتو با انگیزههای انسانی و پیچیده، غالب نمایشنامههای انگلیسی قرن شانزدهم و هفدهم را مستعد تفسیر و بازخوانی میکند».
شرق: «از آخر به اول. میتونم از اینجا شروع کنم و برگردم به عقب، به خونه، وقتی که هنوز بمبها مزرعه رو آتش نزده بودن و مادر زنده بود. برگردم به عقب، وقتی پدر و مادرم جوون بودن و خوشحال بودن از اینکه دخترشون به دنیا اومده. برگردم به عقب، به زمانی که هیچکدوم از اونها نبودن، و عقبتر، وقتی که اینجا فقط یه بیابون بود، که سرخپوستها توش اسبسواری میکردن، برگردم به عقب، به جایی که آدمها روی زمین زندگی میکردن، اما هیچ چیزی به اسم سرزمین نبود، هیچ مرز و هیچ سرحدی. برگردم به عقب، عقبتر، به جایی که همهجا آب بود. یه اقیانوس بزرگ و نهنگها توش آزاد بودن که هرجا دلشون میخواد برن و هیچ ساحلی نبود که خودشون رو توش بندازند، آزادِ آزاد». اینها را دخترک نمایشنامه «ناکجا»ی محمد رضاییراد میگوید. دختری که به همراه پدری که بیناییاش را از دست داده، آواره و حیران راه بیابانهایی را پیش گرفته که نمیداند به کجا میرسد. او اما نه میتواند به عقب برگردد و نه میداند که چه چیزی پیشرویش انتظارش را میکشد. او در وضعیتی گیر افتاده که اگرچه خودش هیچ نقشی در پدیدآمدن آن نداشته اما همه زندگی کنونی و شاید آیندهاش را در آن
باخته است. دخترک نمایشنامه که هنوز در جهان عروسکها و قصههایش به سر میبرد، کودکی و زندگیاش را در جنگ باخته است و به دنبال رسیدن به جایی آن سوی دریا، راهی را پیش گرفته که از یکسو سربازان در کمینش هستند و از سوی دیگر تروریستها. در ذهن دخترک اما جنگ معنایی ندارد، آنچنانکه مرزها و تقسیمبندیهای سیاسی هم معنایی ندارند.
رضاییراد در «ناکجا»، تصویری به دست داده که بهروشنی تصویری از جهان کنونی ماست. جهانی که در درون مرزها محصور شده و سایه جنگ و نابودی و مرگ بر آن سایه انداخته و بااینحال دخترک نمایشنامه یکه و تنها در جستوجوی آرزوهایش است: «خب پدر تو هنوز نیستی و مادر تو هم هنوز نیستی. اما من هستم. فقط خودمم و خودم و حالا میخوام یهبار دیگه داستان رو تعریف کنم. از اول یهجور دیگه و شما رو به دنیا بیارم، یه جور دیگه، جوون، زیبا، شاد. و یه بار دیگه همهچی رو از اول، از همون اولِ اول که هیچی هنوز نیست و فقط یه اقیانوسه شروع کنم، همهچی رو دونهبهدونه تعریف کنم و به وجود بیارم، اما یهجور دیگه، یه داستان که همونجوری شروع میشه، اما همونجوری تموم نمیشه. نباید بشه. سرزمینها را یهبار دیگه میسازم، بدون مرز، و آدمها رو دونهدونه بدون نژاد. آمادهاید؟ من شروع میکنم. یکی بود یکی نبود...». نمایشنامه «ناکجا»ی رضاییراد بهتازگی به همراه دو نمایشنامه «عروسی شغال» و «بر فراز برجکها» در نشر بیدگل منتشر شدهاند. ایده اسارت در مرزها از سالها پیش برای رضاییراد مطرح بوده و میتوان آن را در نمایشنامه «بر فراز برجکها» که
مربوط به ابتدای دهه هفتاد است هم دید.
«براساس دوشس ملفی» نمایشنامه دیگری از رضاییراد است که البته به همراه نغمه ثمینی نوشته شده و این نیز مدتی پیش در نشر بیدگل به چاپ رسید. این نمایشنامه بر اساس «دوشس ملفی» جان وبستر نوشته شده و در نُه صحنه روایت شده است. آنطورکه نویسندگان نمایشنامه نوشتهاند، ابتدا قرار بوده آنها «دستی به سر روی» دیالوگهای «دوشس ملفی» بکشند تا قابلیت اجرا پیدا کنند و صحنهای شوند. اما کار به اینجا ختم نمیشود و در آخر متنی پدید میآید که هم بازخوانی متن اصلی است و هم درواقع بازآفرینی و نگارش دوباره متن و تغییر زبان و ساختار و شخصیتهای متن. بااینحال در متن ثمینی و رضاییراد طرح اصلی نمایشنامه و سه امکان تماتیک اصلی یعنی عشق، انتقام و قدرت حفظ شده است. ثمینی و رضاییراد در بازنویسی متن، پردهبندی که سنتی کلاسیک است را کنار گذاشتهاند و نمایشنامه را به کلی یکپارچه بدل کردهاند. آنها اگرچه شخصیتهای اثر را از نو نساختهاند اما ظرفیتهای پنهانشان را «با توجه به مناسبات پیچیده انسان معاصر» آشکارتر کردهاند. ثمینی و رضاییراد در ابتدای کتاب مقدمهای با عنوان «براساس خودبودگی» نوشتهاند که در بخشی از آن میخوانیم: «متن دوشس
ملفی میتواند خودش را با جهانی که ما در آن زندگی میکنیم منطبق کند. میتواند خاکش را بتکاند و از چند قرن پیش، درست از آغاز قرن هفده، خود را به زمان معاصر پرتاب کند و امروزی شود. شاید این خصیصه کلی بسیاری از نمایشنامههای همدوره جان وبستر باشد و از همه بیشتر نمایشنامههای شکسپیر. اقتضای سبک و سیاق باروک در نمایشنامههای آن دوران پیرنگهای بسیار پرشاخه با شخصیتهای بسیار است که همه جان دارند و همه قرار است همراه با رنسانس در آفرینش دوباره انسان همنوا شوند؛ و این لایههای داستانی و این شخصیتهای تودرتو با انگیزههای انسانی و پیچیده، غالب نمایشنامههای انگلیسی قرن شانزدهم و هفدهم را مستعد تفسیر و بازخوانی میکند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.