بهمناسبت انتشار نمايشنامههايي از يوجين اونيل
سرنوشت، نيرويي كه ميشود
نادر شهريوري (صدقي)
«زندگي انسان هولناك است... دلقكي ميتواند سرنوشتش را رقم بزند».1
اديپوس نادانسته پدر خود را ميكشد و كرئون با حسن نيت و با هدف برقراري نظم در سرزمين خود به مصاف آنتيگون ميرود و مكبث براي رسيدن به خوشبختي تاج و تخت دانكن، پادشاه خويش را سرنگون میکند، اما اينها نتايجي مطابق ميل آنان به بار نميآورند كه بالعكس نتايجي شوم پديد ميآورند. سرنوشت نقشي حياتي در زندگي آدمي ايفا ميكند و اين بهواسطه نيروي قدرتمندي است كه بر هستي حكمروايي ميكند: نيرويي كه انسان از درك آن عاجز است، اما حضور آن را در زندگي خويش حس ميكند. يوجين اونيل (1953-1888) نمايشنامهنويس آمريكايي و برنده نوبل 1936 درصدد احياي تراژدي در قرن بيستم است. به عبارتي دقيقتر ميكوشد دركي معاصر از تراژدي ارائه دهد. در تراژدي انسان در مركز جهان است و اونيل انسان را در مركز آثار خود قرار ميدهد. انساني كه گمان ميبرد آفريننده سرنوشت خويش است، اما در نهايت درمييابد كه نسبت به موقعيت خود متوهم است و نسبت به تبعات عمل خويش بيخبر، زيرا نيرويي قويتر از آگاهي بر جهان حكمراني ميكند. به نظر اونيل اين نيرو كه ميتوان آن را نيروي سرنوشت نامید، اگرچه نيرويي فراي آگاهي آدمي است، اما صرفا نيرويي با منشأ بيروني نيست، اين
نيرو ميتواند منشأيي از درون داشته باشد؛ دنياي درون به اندازه بيرون بيكران است و چهبسا كه شناخت آن پيچيدهتر از بيرون باشد، اهميت اونيل بهعنوان نمايشنامهنويس قرن بيستمي در آن است كه حضور و دامنه گسترده اين نيروها را در زندگي آدمي نمايان ميکند.
اونيل در اولين نمايشنامههاي خود سراغ نيروهايي ميرود كه در دنياي بيرون از ذهن آدمي هستي دارند. اين نيروها در ابتداييترين شكل آن ميتوانند نيروهاي طبيعي باشند: توفان، دريا، آتشفشان و حتي حيواناتي وحشي شكلي نمادين از نيروهاي سرنوشتاند كه به مصاف آدمي ميآيند. اونيل در نمايشنامه «تشنگي» نيروي سرنوشت را در قالب دريا به نمايش درميآورد، دريا بهمثابه نيروي سرنوشت همچون هر سرنوشتي نسبت به آدميان «بيتفاوت» است. در اين نمايش دو مرد و يك زن كه توانستهاند خود را از كشتي غرقشده نجات دهند، سوار بر قايقي در وسط دريا سرگردانند، گرسنگي و بيشتر تشنگي آنان را مستأصل كرده و در چشمهاي اين هر سه برقي از جنون ميدرخشد. اينبار سرنوشت به شكل عريان آنان را به بازي گرفته است و نگراني از سرنوشت آنان را هراسان كرده و به هذيان واداشته است.
«مرد نجيبزاده: (با پشيماني) من خودم نيستم. فكر كنم كمي زده به سرم. همهش آفتابه و دريا. گاهي وقتا همهچي محو ميشه. احساس ضعف ميكنم خيلي وقته هيچي نخوردهيم... كاش فقط يه كم آب داشتيم.
رقاصه: لطفا از آب حرف نزن.
دريانورد: (ناگهان آوازش را قطع ميكند و بهسرعت اطراف را نگاه ميكند) آب؟ كي آب داره؟».2
اين هر سه در فاصله نجاتيافتن از كشتي و مرگ پيشرو، آن هم در قعر درياي بدون ساحلي كه در آن فقط كوسههاي گرسنه وجود دارند فيالواقع اوقات خود را تلف ميكنند، اوقاتي كه چارهاي جز تلفكردنش ندارند. بااينحال همچون همه انسانها دستخوش احساساتي دوگانهاند، گاه اميد دارند كه به جزاير مرجاني برسند و گاه نااميدند، اما نااميديشان واقعيتر از اميد است. مرد نجيبزاده اگرچه ميگويد «من اميدمو از دست ندادهام، اين دريا اونطوركه شنيدهام جزاير مرجاني داره و ما حتما بايد بهزودي به طرف يكي از اونا كشيده بشيم»،3 اما بلافاصله از «اميد باطل»4 ميگويد و از سرنوشتي كه به آن آگاهي ندارد. به نظر اونيل زندگي آدمي در مقياسي بهمراتب بزرگتر چيزي جز زندگي سه سرنشين قايقي نيست كه وسط دريا و در ميان كوسهها سرگردانند. آنچه اونيل را به مرزهاي تراژيك نزديك ميكند آن است كه او فاقد خوشبيني است، خوشبيني هرگز نميتواند موجب پديدآمدن تراژدي شود.
نمايشنامههاي اونيل به سرنوشتي كه خارج از ذهن آدمي هستي دارد، محدود نمیشوند، بلكه او همزمان به نيروهاي قدرتمند درون آدمي نيز توجه ميكند. مسئله درام به يك تعبير اگرچه مقابله انسان با سرنوشت است، اما به نظر اونيل «اين مبارزه اكنون با خود اوست».5 در اينجا مسئله «خود» به روان و ناخودآگاه ربط پیدا میکند. تأمل آدمی درباره خود، تبار و گذشتهاش موضوع یکی از مشهورترین نمایشهای اونیل است. نام این نمایش «گوریل پشمالو» است و ماجرای آن به آتشکاری (تونبان) به نام ینک برمیگردد که میلارد، دختر صاحب کارخانهای که ینک در آن کار میکند در برخوردی اتفاقی* او را «حیوون کثیف»6 میخواند. در اینجا ینک یکباره اعتمادبهنفس خود را از دست میدهد و در تلاشی پیگیرانه اما ناموفق میکوشد موقعیت خود را که نسبت به آن همواره رضایت داشته مورد بازبینی قرار دهد.
در «گوريل پشمالو» اونیل با نگاهی ناتورالیستی، به موقعیت انسان و جبر اجتنابناپذیر زندگی میپردازد و روایتی وحشتناک اما واقعی از شرایط کار در آمریکای اوايل قرن بیستم ارائه میدهد. اما چنان که خود میگوید به موارد مهمتری فراتر از واقعگرایی صرف نیز اشاره میکند. «مردم فکر میکنند میخواهم در این صحنه تصویری مطابق با واقعیت** ارائه دهم، ولی نمیدانند اصولا این نمایشنامه را بر مبنای اصول اکسپرسیونیسم نوشتهام، یعنی صحنه و اشخاص نمایش بیان و توصیف چیزهای دیگریاند».7
آنچه اونیل درباره اکسپرسیونیسم میگوید فیالواقع توجه او به ذهنیت، درونمایه، ناخودآگاه و عواطفی است که در «درون» آدمی وجود دارد و بهمثابه نیرویی قوی بر سرنوشت فرد تأثیر میگذارد. در اینجا سرنوشت از درون آدمی سر برمیآورد.
در «گوريل پشمالو» برخلاف تشنگی «دریا» نقشی فرعی دارد و نقش اصلی از آن نیروهای قدرتمند روانی- جنسی یونگی یا فرویدی است که ینک را در جستوجوی هویت خود به مرزهای جنون و نابودی میکشاند. ینک در پی دستیابی به خود تا اعماق خود یا چنان که اونیل میگوید تا رسیدن به میمونیت خویش پیش میرود، اما بر چیزی آگاهی نمییابد. اینبار نیروی سرنوشت نه از بیرون بلکه از درون ناشناخته است که ینک را در نبردی نابرابر مغلوب میکند: نبرد نابرابر تقدیر تراژیک آدمی در مواجهه با سرنوشت است.
با ایدههای تراژیک رهایی البته ناممکن میشود، اونیل در «گوریل پشمالو» فیگورهای رهاییبخش را در قالب دو «شخصیت» به نمایش درمیآورد: لانگ که با ایدههای شبهسوسیالیستی به آینده خوشبین است و پدی که با همان خوشبینی اما با اتکا به آموزههای مسیحی در جستوجوی خوشبختی به گذشته میاندیشد. این هر دو شخصیت در مسیری متفاوت از فرد تراژدیک قرار میگیرند. به نظر اونیل اگرچه فرد تراژدیک الزاما تراژدیک است «اما مأيوسکننده نیست، بلکه خارقالعاده است».8 در اینجا اونیل شأن انسان تراژدیک را فراتر از انسان معمولی قرار میدهد.
به سرنوشت بازگردیم و به ایده هراکلیتوس که میگفت: «انسان سرنوشت خویش است» و به نیچه که بر ایده هراکلیتوسي پای فشرد که «انسان آن میشود که است». به نظر این هر دو و اونیل که خود را وامدار نیچه*** میدانست، سرنوشت آدمی در شخصیت یا خلقوخوی وی نهفته شده است: خلقوخو یا «درون» که انسان هیچ به کنه آن پی نمیبرد و از راز سرنوشت آگاهی نمییابد. این آن تناقضی است که در سرشت هستی وجود دارد، تناقضی که حل نمیشود و اصلا چرا باید حل شود؟
پينوشتها:
* اتفاق و تصادف در سرنوشت نقش اساسی ایفا میکند و همینطور در درامهای تراژیک.
** اونیل شخصیت «ینک» را از روی شخصیتی واقعی به نام دریسکول که نام جاشویی بود و با وی در سفرهای دریایی آشنا شده بود، انگارهپردازی کرده است (گزارهگرایی در ادبیات نمایشی، فرهاد ناظرزادهکرمانی).
*** اونیل در نامهای هنگام دریافت نوبل از نیچه بهعنوان آموزگار خویش نام میبرد: اینکه ارائه تراژدی در جهان بعد از سقراط و مسیحیت (به تعبیر نیچه) امکانپذیر باشد، خود بحثی جداگانه طلب میکند.
1. نیچه
2، 3، 4. تشنگی، یوجین اونیل، ترجمه یدالله آقاعباسی
5. یوجین اونیل، جان گنر، ترجمه صفدر تقیزاده
6. گوریل پشمالو یوجین اونیل، ترجمه بهزاد قادری
7. گزارهگرایی در ادبیات نمایشی، فرهاد ناظرزادهکرمانی
8. از مقدمه گوریل پشمالو، یوجین اونیل
«زندگي انسان هولناك است... دلقكي ميتواند سرنوشتش را رقم بزند».1
اديپوس نادانسته پدر خود را ميكشد و كرئون با حسن نيت و با هدف برقراري نظم در سرزمين خود به مصاف آنتيگون ميرود و مكبث براي رسيدن به خوشبختي تاج و تخت دانكن، پادشاه خويش را سرنگون میکند، اما اينها نتايجي مطابق ميل آنان به بار نميآورند كه بالعكس نتايجي شوم پديد ميآورند. سرنوشت نقشي حياتي در زندگي آدمي ايفا ميكند و اين بهواسطه نيروي قدرتمندي است كه بر هستي حكمروايي ميكند: نيرويي كه انسان از درك آن عاجز است، اما حضور آن را در زندگي خويش حس ميكند. يوجين اونيل (1953-1888) نمايشنامهنويس آمريكايي و برنده نوبل 1936 درصدد احياي تراژدي در قرن بيستم است. به عبارتي دقيقتر ميكوشد دركي معاصر از تراژدي ارائه دهد. در تراژدي انسان در مركز جهان است و اونيل انسان را در مركز آثار خود قرار ميدهد. انساني كه گمان ميبرد آفريننده سرنوشت خويش است، اما در نهايت درمييابد كه نسبت به موقعيت خود متوهم است و نسبت به تبعات عمل خويش بيخبر، زيرا نيرويي قويتر از آگاهي بر جهان حكمراني ميكند. به نظر اونيل اين نيرو كه ميتوان آن را نيروي سرنوشت نامید، اگرچه نيرويي فراي آگاهي آدمي است، اما صرفا نيرويي با منشأ بيروني نيست، اين
نيرو ميتواند منشأيي از درون داشته باشد؛ دنياي درون به اندازه بيرون بيكران است و چهبسا كه شناخت آن پيچيدهتر از بيرون باشد، اهميت اونيل بهعنوان نمايشنامهنويس قرن بيستمي در آن است كه حضور و دامنه گسترده اين نيروها را در زندگي آدمي نمايان ميکند.
اونيل در اولين نمايشنامههاي خود سراغ نيروهايي ميرود كه در دنياي بيرون از ذهن آدمي هستي دارند. اين نيروها در ابتداييترين شكل آن ميتوانند نيروهاي طبيعي باشند: توفان، دريا، آتشفشان و حتي حيواناتي وحشي شكلي نمادين از نيروهاي سرنوشتاند كه به مصاف آدمي ميآيند. اونيل در نمايشنامه «تشنگي» نيروي سرنوشت را در قالب دريا به نمايش درميآورد، دريا بهمثابه نيروي سرنوشت همچون هر سرنوشتي نسبت به آدميان «بيتفاوت» است. در اين نمايش دو مرد و يك زن كه توانستهاند خود را از كشتي غرقشده نجات دهند، سوار بر قايقي در وسط دريا سرگردانند، گرسنگي و بيشتر تشنگي آنان را مستأصل كرده و در چشمهاي اين هر سه برقي از جنون ميدرخشد. اينبار سرنوشت به شكل عريان آنان را به بازي گرفته است و نگراني از سرنوشت آنان را هراسان كرده و به هذيان واداشته است.
«مرد نجيبزاده: (با پشيماني) من خودم نيستم. فكر كنم كمي زده به سرم. همهش آفتابه و دريا. گاهي وقتا همهچي محو ميشه. احساس ضعف ميكنم خيلي وقته هيچي نخوردهيم... كاش فقط يه كم آب داشتيم.
رقاصه: لطفا از آب حرف نزن.
دريانورد: (ناگهان آوازش را قطع ميكند و بهسرعت اطراف را نگاه ميكند) آب؟ كي آب داره؟».2
اين هر سه در فاصله نجاتيافتن از كشتي و مرگ پيشرو، آن هم در قعر درياي بدون ساحلي كه در آن فقط كوسههاي گرسنه وجود دارند فيالواقع اوقات خود را تلف ميكنند، اوقاتي كه چارهاي جز تلفكردنش ندارند. بااينحال همچون همه انسانها دستخوش احساساتي دوگانهاند، گاه اميد دارند كه به جزاير مرجاني برسند و گاه نااميدند، اما نااميديشان واقعيتر از اميد است. مرد نجيبزاده اگرچه ميگويد «من اميدمو از دست ندادهام، اين دريا اونطوركه شنيدهام جزاير مرجاني داره و ما حتما بايد بهزودي به طرف يكي از اونا كشيده بشيم»،3 اما بلافاصله از «اميد باطل»4 ميگويد و از سرنوشتي كه به آن آگاهي ندارد. به نظر اونيل زندگي آدمي در مقياسي بهمراتب بزرگتر چيزي جز زندگي سه سرنشين قايقي نيست كه وسط دريا و در ميان كوسهها سرگردانند. آنچه اونيل را به مرزهاي تراژيك نزديك ميكند آن است كه او فاقد خوشبيني است، خوشبيني هرگز نميتواند موجب پديدآمدن تراژدي شود.
نمايشنامههاي اونيل به سرنوشتي كه خارج از ذهن آدمي هستي دارد، محدود نمیشوند، بلكه او همزمان به نيروهاي قدرتمند درون آدمي نيز توجه ميكند. مسئله درام به يك تعبير اگرچه مقابله انسان با سرنوشت است، اما به نظر اونيل «اين مبارزه اكنون با خود اوست».5 در اينجا مسئله «خود» به روان و ناخودآگاه ربط پیدا میکند. تأمل آدمی درباره خود، تبار و گذشتهاش موضوع یکی از مشهورترین نمایشهای اونیل است. نام این نمایش «گوریل پشمالو» است و ماجرای آن به آتشکاری (تونبان) به نام ینک برمیگردد که میلارد، دختر صاحب کارخانهای که ینک در آن کار میکند در برخوردی اتفاقی* او را «حیوون کثیف»6 میخواند. در اینجا ینک یکباره اعتمادبهنفس خود را از دست میدهد و در تلاشی پیگیرانه اما ناموفق میکوشد موقعیت خود را که نسبت به آن همواره رضایت داشته مورد بازبینی قرار دهد.
در «گوريل پشمالو» اونیل با نگاهی ناتورالیستی، به موقعیت انسان و جبر اجتنابناپذیر زندگی میپردازد و روایتی وحشتناک اما واقعی از شرایط کار در آمریکای اوايل قرن بیستم ارائه میدهد. اما چنان که خود میگوید به موارد مهمتری فراتر از واقعگرایی صرف نیز اشاره میکند. «مردم فکر میکنند میخواهم در این صحنه تصویری مطابق با واقعیت** ارائه دهم، ولی نمیدانند اصولا این نمایشنامه را بر مبنای اصول اکسپرسیونیسم نوشتهام، یعنی صحنه و اشخاص نمایش بیان و توصیف چیزهای دیگریاند».7
آنچه اونیل درباره اکسپرسیونیسم میگوید فیالواقع توجه او به ذهنیت، درونمایه، ناخودآگاه و عواطفی است که در «درون» آدمی وجود دارد و بهمثابه نیرویی قوی بر سرنوشت فرد تأثیر میگذارد. در اینجا سرنوشت از درون آدمی سر برمیآورد.
در «گوريل پشمالو» برخلاف تشنگی «دریا» نقشی فرعی دارد و نقش اصلی از آن نیروهای قدرتمند روانی- جنسی یونگی یا فرویدی است که ینک را در جستوجوی هویت خود به مرزهای جنون و نابودی میکشاند. ینک در پی دستیابی به خود تا اعماق خود یا چنان که اونیل میگوید تا رسیدن به میمونیت خویش پیش میرود، اما بر چیزی آگاهی نمییابد. اینبار نیروی سرنوشت نه از بیرون بلکه از درون ناشناخته است که ینک را در نبردی نابرابر مغلوب میکند: نبرد نابرابر تقدیر تراژیک آدمی در مواجهه با سرنوشت است.
با ایدههای تراژیک رهایی البته ناممکن میشود، اونیل در «گوریل پشمالو» فیگورهای رهاییبخش را در قالب دو «شخصیت» به نمایش درمیآورد: لانگ که با ایدههای شبهسوسیالیستی به آینده خوشبین است و پدی که با همان خوشبینی اما با اتکا به آموزههای مسیحی در جستوجوی خوشبختی به گذشته میاندیشد. این هر دو شخصیت در مسیری متفاوت از فرد تراژدیک قرار میگیرند. به نظر اونیل اگرچه فرد تراژدیک الزاما تراژدیک است «اما مأيوسکننده نیست، بلکه خارقالعاده است».8 در اینجا اونیل شأن انسان تراژدیک را فراتر از انسان معمولی قرار میدهد.
به سرنوشت بازگردیم و به ایده هراکلیتوس که میگفت: «انسان سرنوشت خویش است» و به نیچه که بر ایده هراکلیتوسي پای فشرد که «انسان آن میشود که است». به نظر این هر دو و اونیل که خود را وامدار نیچه*** میدانست، سرنوشت آدمی در شخصیت یا خلقوخوی وی نهفته شده است: خلقوخو یا «درون» که انسان هیچ به کنه آن پی نمیبرد و از راز سرنوشت آگاهی نمییابد. این آن تناقضی است که در سرشت هستی وجود دارد، تناقضی که حل نمیشود و اصلا چرا باید حل شود؟
پينوشتها:
* اتفاق و تصادف در سرنوشت نقش اساسی ایفا میکند و همینطور در درامهای تراژیک.
** اونیل شخصیت «ینک» را از روی شخصیتی واقعی به نام دریسکول که نام جاشویی بود و با وی در سفرهای دریایی آشنا شده بود، انگارهپردازی کرده است (گزارهگرایی در ادبیات نمایشی، فرهاد ناظرزادهکرمانی).
*** اونیل در نامهای هنگام دریافت نوبل از نیچه بهعنوان آموزگار خویش نام میبرد: اینکه ارائه تراژدی در جهان بعد از سقراط و مسیحیت (به تعبیر نیچه) امکانپذیر باشد، خود بحثی جداگانه طلب میکند.
1. نیچه
2، 3، 4. تشنگی، یوجین اونیل، ترجمه یدالله آقاعباسی
5. یوجین اونیل، جان گنر، ترجمه صفدر تقیزاده
6. گوریل پشمالو یوجین اونیل، ترجمه بهزاد قادری
7. گزارهگرایی در ادبیات نمایشی، فرهاد ناظرزادهکرمانی
8. از مقدمه گوریل پشمالو، یوجین اونیل
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.