وقتي احزاب غايب باشند
حميد ملکزاده
يک بار، وقتي از حسين رضازاده، قهرمان اسبق وزنهبرداري تيم ملي جمهوري اسلامي ايران پرسيده بودند که چرا مانند افرادي مثل علي دايي، در مقام سرمايهاي ملي از سياست کنار نمانده و از اعتبار ملي خود در منازعات سياسي استفاده ميکند اينطور پاسخ داده بود که: «علي دايي هم اگر فوتباليست نبود شايد او هم به شوراي شهر ميآمد... علي دايي به کشورهاي مختلف رفت و پول درآورده است. سرمايهگذاري کرد و شايد اصلا وقت نکند به اين کارها وارد شود...». از همه آن مصاحبه ايسنا با «قويترين مرد شوراي شهر»، اين عبارتهاي ساده را ميتوان بهعنوان يکجور ماده اوليه براي مجموعهاي از فعاليتهاي آموزشي و پژوهشي در سياست نظري و عملي، مخصوصا براي آموزش و پژوهش درباره سياست در ايران امروز مورد استفاده قرار داد. همينطور ميتوان اين عبارات ساده را بهعنوان نشانههايي از تب شديد در بدن سياست در نظر گرفت و به آسيبشناسي سياسي در ايران امروز پرداخت. سياست در ايران امروز درست مثل بدني که بيمار باشد، به تناوب و در دورههاي مختلف دردنشانهاي متفاوتي را به نمايش ميگذارد. دردنشانهايي که هر کدام بسته به ميزان قوتگرفتن بيماري شکل خاصي پيدا ميکنند.
درگيري يکي از نمايندگان محترم مجلس با کارمند گمرک ايران را بايد بهعنوان يکي ديگر از اين دردنشانها به حساب آوريم.
فارغ از اينکه در ماجراي پيشآمده ميان محمدباسط درازهي، نماينده محترم سراوان و کارمند گمرک چه کسي محِق باشد، مهمترين نکته به فهمي برميگردد که اهالي سياست، چه در نمونه حسين رضازاده در مقام عضو شوراي شهر و هم در نمونه نماينده محترم سراوان، از چيستي کار سياست دارند. همينطور هم پيوند منطقي اين فهم، يعني تصوري که ايشان از خودشان در مقام سياستمدار-اگر اصلا بشود ايشان را با اين نام صدا کرد- مسئله مهم ديگري خواهد بود که راهگشاي ما در طرح نهايي مسئله موردنظرمان است. اجازه دهيد تا به طور جداگانه، هر دوي اين دادهها را مورد بررسي قرار دهيم:
حسين رضازاده معتقد است که اگر به اندازه علي دايي و هر فوتباليست ديگري، درآمد مالي از ورزش داشت، احتمالا مشغول سرمايهگذاريهاي خودش شده بود و پايش به سياست باز نميشد. به بيان روشنتر، انتظار رضازاده از کاري که در سياست، بهعنوان عضو شوراي شهر تهران، انجام ميدهد جبران آن حدي از سرمايه است که فعاليت در ورزش نتوانسته براي او در قياس با قهرمانان ملي رشتههاي ديگر به ارمغان آورد. پاسخ رضازاده - حتي اگر او چنين چيزي را قصد نکرده باشد- به خواننده اينطور القا ميکند که او براي بهدستآوردن سرمايه و جبران عقبافتادگيهاي مالي شخصياش بهعنوان يک قهرمان ملي، وارد سياست شده است. اجازه بدهيد تا در ادامه اين نوشته کوتاه، نمونه دومي را که در ابتداي کار مطرح کرديم از همين منظر مورد بررسي قرار دهيم.
در نمونه دوم، با يکي از نمايندگان محترم مجلس مواجهيم که قصد دارد با رئيس گمرک ملاقاتي داشته باشد؛ کارمند گمرک تمکين نکرده و به او يادآور ميشود که از ايشان«دستور نميگيرد»؛ در اينجاي ماجراست که نماينده سراوان ضمن استفاده از الفاظي ناشايست اين «دستورنگرفتن» را زير سؤال برده و درواقع به کارمند موردنظر يادآور ميشود که «او در مقامي قرار دارد که کارمند گمرک بايد از دستورش تبعيت کند». در اين نمونه مناقشه اصلي، جداي از ادبيات ناشايست بهکاررفته در اين رويارويي، بر سر همين جمله ساده خبري است: «ما که از شما دستور نميگيريم». کارمند گمرک با گفتن آن جمله اين مسئله را خاطرنشان ميکند که نه خودش بهعنوان کارمند و نه نماينده محترم مجلس، هيچ کدام «فعال مايشاء» نيستند. قدرت ايشان وساطت شده و محدود به مجموعهاي از قواعد و مکانيسمهاي خاص است.
به نظر من، اين دو نمونه بيانگر دو درک اشتباه از سياست هستند که حداقل در ميان بخشي از مردم و سياستمداران ايراني جريان دارند:1. حکومت يک بنگاه اقتصادي زودبازده است،2. سياستمدار حاکم يا فعال مايشاء است، کسي که در بالاي مردم، قانون و رويههاي اداري قرار دارد. اين هر دو تنها وقتي اتفاق ميافتند که در فقدان يکجور نظام حزبي کارآمد که هم به کار تربيت سياستمدار مشغول باشند و هم بهعنوان کارگزاران عقلاني و قابل ارزيابي سياسي بتوان رفتارشان را مورد مطالعه قرار داد، اشخاص منفردي که به اندازه کافي درباره حکومت، کارگزاري آن، قانون و کار سياستمدار، آموزشها و تجربههاي لازم را به دست نياوردهاند، وارد دستگاه سياسي ميشوند، کارهايي را متناسب با فهمي که از سياست دارند، انجام داده و بعد از آن با آنچه از دوران تصديگريشان به دست آوردهاند به ادامه زندگي ميپردازند. برپايي يک نظام حزبي معنادار، بايد اولويت اصلي هر شکلي از اصلاح در سياست ايراني به حساب بيايد. نظامي که ضمن تربيت انسانهايي که اين دو دردنشان سياسي را در رفتار و سخنانشان پيدا نميکنيم، به تقويت امکان پاسخگوکردن سياستمداران بپردازد.
يک بار، وقتي از حسين رضازاده، قهرمان اسبق وزنهبرداري تيم ملي جمهوري اسلامي ايران پرسيده بودند که چرا مانند افرادي مثل علي دايي، در مقام سرمايهاي ملي از سياست کنار نمانده و از اعتبار ملي خود در منازعات سياسي استفاده ميکند اينطور پاسخ داده بود که: «علي دايي هم اگر فوتباليست نبود شايد او هم به شوراي شهر ميآمد... علي دايي به کشورهاي مختلف رفت و پول درآورده است. سرمايهگذاري کرد و شايد اصلا وقت نکند به اين کارها وارد شود...». از همه آن مصاحبه ايسنا با «قويترين مرد شوراي شهر»، اين عبارتهاي ساده را ميتوان بهعنوان يکجور ماده اوليه براي مجموعهاي از فعاليتهاي آموزشي و پژوهشي در سياست نظري و عملي، مخصوصا براي آموزش و پژوهش درباره سياست در ايران امروز مورد استفاده قرار داد. همينطور ميتوان اين عبارات ساده را بهعنوان نشانههايي از تب شديد در بدن سياست در نظر گرفت و به آسيبشناسي سياسي در ايران امروز پرداخت. سياست در ايران امروز درست مثل بدني که بيمار باشد، به تناوب و در دورههاي مختلف دردنشانهاي متفاوتي را به نمايش ميگذارد. دردنشانهايي که هر کدام بسته به ميزان قوتگرفتن بيماري شکل خاصي پيدا ميکنند.
درگيري يکي از نمايندگان محترم مجلس با کارمند گمرک ايران را بايد بهعنوان يکي ديگر از اين دردنشانها به حساب آوريم.
فارغ از اينکه در ماجراي پيشآمده ميان محمدباسط درازهي، نماينده محترم سراوان و کارمند گمرک چه کسي محِق باشد، مهمترين نکته به فهمي برميگردد که اهالي سياست، چه در نمونه حسين رضازاده در مقام عضو شوراي شهر و هم در نمونه نماينده محترم سراوان، از چيستي کار سياست دارند. همينطور هم پيوند منطقي اين فهم، يعني تصوري که ايشان از خودشان در مقام سياستمدار-اگر اصلا بشود ايشان را با اين نام صدا کرد- مسئله مهم ديگري خواهد بود که راهگشاي ما در طرح نهايي مسئله موردنظرمان است. اجازه دهيد تا به طور جداگانه، هر دوي اين دادهها را مورد بررسي قرار دهيم:
حسين رضازاده معتقد است که اگر به اندازه علي دايي و هر فوتباليست ديگري، درآمد مالي از ورزش داشت، احتمالا مشغول سرمايهگذاريهاي خودش شده بود و پايش به سياست باز نميشد. به بيان روشنتر، انتظار رضازاده از کاري که در سياست، بهعنوان عضو شوراي شهر تهران، انجام ميدهد جبران آن حدي از سرمايه است که فعاليت در ورزش نتوانسته براي او در قياس با قهرمانان ملي رشتههاي ديگر به ارمغان آورد. پاسخ رضازاده - حتي اگر او چنين چيزي را قصد نکرده باشد- به خواننده اينطور القا ميکند که او براي بهدستآوردن سرمايه و جبران عقبافتادگيهاي مالي شخصياش بهعنوان يک قهرمان ملي، وارد سياست شده است. اجازه بدهيد تا در ادامه اين نوشته کوتاه، نمونه دومي را که در ابتداي کار مطرح کرديم از همين منظر مورد بررسي قرار دهيم.
در نمونه دوم، با يکي از نمايندگان محترم مجلس مواجهيم که قصد دارد با رئيس گمرک ملاقاتي داشته باشد؛ کارمند گمرک تمکين نکرده و به او يادآور ميشود که از ايشان«دستور نميگيرد»؛ در اينجاي ماجراست که نماينده سراوان ضمن استفاده از الفاظي ناشايست اين «دستورنگرفتن» را زير سؤال برده و درواقع به کارمند موردنظر يادآور ميشود که «او در مقامي قرار دارد که کارمند گمرک بايد از دستورش تبعيت کند». در اين نمونه مناقشه اصلي، جداي از ادبيات ناشايست بهکاررفته در اين رويارويي، بر سر همين جمله ساده خبري است: «ما که از شما دستور نميگيريم». کارمند گمرک با گفتن آن جمله اين مسئله را خاطرنشان ميکند که نه خودش بهعنوان کارمند و نه نماينده محترم مجلس، هيچ کدام «فعال مايشاء» نيستند. قدرت ايشان وساطت شده و محدود به مجموعهاي از قواعد و مکانيسمهاي خاص است.
به نظر من، اين دو نمونه بيانگر دو درک اشتباه از سياست هستند که حداقل در ميان بخشي از مردم و سياستمداران ايراني جريان دارند:1. حکومت يک بنگاه اقتصادي زودبازده است،2. سياستمدار حاکم يا فعال مايشاء است، کسي که در بالاي مردم، قانون و رويههاي اداري قرار دارد. اين هر دو تنها وقتي اتفاق ميافتند که در فقدان يکجور نظام حزبي کارآمد که هم به کار تربيت سياستمدار مشغول باشند و هم بهعنوان کارگزاران عقلاني و قابل ارزيابي سياسي بتوان رفتارشان را مورد مطالعه قرار داد، اشخاص منفردي که به اندازه کافي درباره حکومت، کارگزاري آن، قانون و کار سياستمدار، آموزشها و تجربههاي لازم را به دست نياوردهاند، وارد دستگاه سياسي ميشوند، کارهايي را متناسب با فهمي که از سياست دارند، انجام داده و بعد از آن با آنچه از دوران تصديگريشان به دست آوردهاند به ادامه زندگي ميپردازند. برپايي يک نظام حزبي معنادار، بايد اولويت اصلي هر شکلي از اصلاح در سياست ايراني به حساب بيايد. نظامي که ضمن تربيت انسانهايي که اين دو دردنشان سياسي را در رفتار و سخنانشان پيدا نميکنيم، به تقويت امکان پاسخگوکردن سياستمداران بپردازد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.