|

جست‌وجوی بهترین جهانِ ممکن

مانی سپهری: آیا میان فلسفه و داستان‌نویسی نسبتی هست یا همواره باید این دو را قاطعانه و با مرزبندی‌های مشخص از یکدیگر جدا کرد؟ این موضوعی است که استیون لوکس، استاد علوم سیاسی و جامعه‌شناسی دانشگاه نیویورک، مقدمه رمان خود با عنوان «روشنگریِ شگفت‌انگیز پرفسور کاریتا» را با آن آغاز می‌کند و خود رمان نیز تلاشی است برای حرکت روی مرز فلسفه و داستان‌نویسی و چه بسا برداشتن این مرز یا چندان به جد نگرفتن آن با تمهید طنز و شوخ‌طبعی. «روشنگریِ شگفت‌انگیز پرفسور کاریتا» که با ترجمه مانی صالحی‌علامه در نشر نیلوفر منتشر شده، سفری است خیالی به جهان مکتب‌های سیاسی. سفری که با زبانی طنزآمیز روایت می‌شود. پرفسور کاریتا، قهرمان این رمان، چنان‌که در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی کتاب آمده استاد دانشگاه میانسالی است که «زندگی آرامی را می‌گذراند» اما «بالاجبار از حریم امن کتابخانه‌اش بیرون می‌رود و در مأموریتی برای یافتن بهترین جهانِ ممکن به کشورهای مختلفی سفر می‌کند. پرفسور در این سفرهایش مجبور است با وضعیت پیچیده اندیشه مدرن مواجه شود و واقعیتِ فلسفه‌های سیاسی امروزین را در عمل مشاهده کند».لوکس، چنان‌که پیش‌ازاین اشاره شد، مقدمه کتاب را با بحثی پیرامون نسبت داستان‌نویسی و فلسفه آغاز می‌کند و به زبان طنز و طعن به حرفه‌ای شدن فلسفه از دوره‌ای به بعد می‌پردازد. او در بخشی از این مقدمه پس از اشاره به فیلسوف - نویسندگانی چون سارتر و ایریس مرداک به‌عنوان معدود چهره‌های قرن بیستمی که از مرزبندی داستان‌نویسی و فلسفه عبور کرده‌اند، درباره نبود این مرزبندی در روزگاران گذشته و شکل‌گیری آن در قرن نوزدهم می‌نویسد: «از افلاتون تا منتسکیو و ولتر، فیلسوفان از طریق اساطیر، داستان‌ها، استعاره‌ها و طنزها استدلال کرده‌اند. اما فلسفه در قرن نوزدهم به یک حرفه جدی تبدیل شد. داستان‌سرایی به نویسندگانی واگذار شد که البته جهان تخیلی‌شان، بااین‌همه، می‌توانست سرشار از تأمل فلسفی باشد؛ همچون مارسل پروست و رابرت موزیل و به‌خصوص حوزه‌های جدیدی همچون داستان‌های علمی تخیلی. در این میان فیلسوفان صرفا به کار بی‌حاصلِ آزمون‌های فکری پرداختند که هدفش بررسی خلاف واقع‌های مناسب با تصور جهان‌های ممکن است. این جهان‌ها را اندکی شرح می‌دهند و بیش‌از‌حد ساده‌سازی می‌کنند و همه جزئیات نامربوط را کنار می‌گذارند». استیون لوکس آن‌گاه شرح می‌دهد که چه اتفاقی او را به نوشتن این رمان برانگیخته است. آغاز ماجرا چنان‌که لوکس می‌نویسد به زمانی برمی‌گردد که سازمان عفو بین‌الملل از او برای سخنرانی عمومی در آکسفورد دعوت می‌کند. این سخنرانی جزء مجموعه سخنرانی‌هایی درباره حقوق بشر بوده است. لوکس می‌نویسد: «وقتی ادبیات تحقیق درباره موضوع را بررسی کردم حیرت‌زده شدم. مجموعه‌ای از استدلال‌ها و برهان‌های شناخته‌شده‌ای بود که نشان می‌داد چرا مسائل و سنت‌های نظری مختلف برای همراهی و پذیرش مفهوم حقوق و خصوصا حقوق بشر با مشکل مواجه می‌شوند». لوکس پس از اشاره به رویکردهای مکاتب نظری مختلف به حقوق بشر، چه مکاتب مخالف این مقوله و چه مکاتبی که حقوق بشر را به تعبیرهایی تنگ‌نظرانه فروکاسته‌اند، از تحلیل‌هایی می‌گوید که هدف‌شان توجیه اندیشه حقوق بشر است. او آن‌گاه می‌نویسد: «شک داشتم که آیا چیز مفیدی دارم که به این تحلیل‌ها و تلاش‌ها برای توجیه و توضیح حقوق بشر اضافه کنم. بررسی و بازبینی آنها، هرچند دقیق و موشکافانه، کاری بیهوده و زائد به نظر می‌رسید». از این‌جاست که پرسشی تازه برای لوکس مطرح می‌شود و او همین پرسش را اساس سخنرانی خود با عنوان «پنج قصه درباره حقوق بشر» قرار می‌دهد: «این پرسش که زندگی در جهانی که یکی از این فرضیه‌ها به جهان‌بینی مسلط و اصل بنیادین تبدیل شده باشد، چگونه خواهد بود؟» آغاز سفر پرفسور کاریتا برای یافتن بهترین جهان ممکن، جایی به نام «مساوات‌آباد» (شهر برابری و مساوات)، از همین‌جا رقم می‌خورد. سفری به جهان فرضیه‌های آرمانی تحقق‌یافته. لوکس همچنین از پرسش کلی‌تری سخن می‌گوید که حین آماده‌سازی سخنرانی مذکور برایش مطرح شده است. پرسشی که به گفته او «بیش از همه در نوشته‌های آیزایا برلین و جان رالز مطرح می‌شود». پرسش این است: «پیامدهای سازماندهی حیات سیاسی و اجتماعی براساس یکی از ارزش‌های قیاس‌ناپذیر یا یکی از چند تصور از خیر با کنارگذاشتن بقیه ارزش‌ها و تصورات، چیست؟». پیداست که چنین پرسشی ذهن را هرچه بیشتر از ساحت جدی فلسفه محض به ساحت بازیگوشانه پر از تردید داستان می‌کشاند یا به بیانی این دو ساحت را به هم می‌آمیزد و مرز میان آنها را محو می‌کند. این‌گونه است که لوکس از پرسش‌هایی فلسفی و نظری وارد ساحت رمان می‌شود. لوکس در همین مقدمه درباره رمان «روشنگریِ شگفت‌انگیز پرفسور کاریتا» می‌نویسد: «داستان پرفسور کاریتا نوعی طنز ضد آرمانشهری است و قصد ندارد جانب انصاف را درباره موضوع بحث رعایت کند. کشورهایی که او در سفرش می‌بیند کاریکاتور است. کاریکاتور موفق کاریکاتوری است که بر زننده‌ترین و آسیب‌پذیرترین موضوعات تأکید می‌کند.»رمان «روشنگریِ شگفت‌انگیز پرفسور کاریتا» با این سطرها آغاز می‌شود: «بدترین واقعه در زمان بازداشت پرفسور نیکولاس کاریتا این بود که عینکش را شکستند و له کردند. اصلا انتظارش را نداشت و فکرش برایش ترسناک بود. آنها با تضعیف نگاه و سلطه او بر پدیدارها، سلطه خود را بر واقعیت اثبات و تقویت کردند. نیکولاس در کتابخانه‌اش آرام نشسته بود و مطالعه می‌کرد در‌حالی‌که ردای مخمل سیاهش را که حاشیه خز سفیدِ نقره‌ای داشت دور خودش پیچیده بود - همان ردایی که همیشه در بحث و جدل‌های شبانه‌اش با متفکران عصر روشنگری بر تن می‌کرد. دیروقت به بستر رفته و خوب نخوابیده بود چون با توجه به سرنوشت بسیاری از دوستانش، با ناراحتی می‌دانست که روزهای آزادی برای او کم‌کم به آخر می‌رسد. اما سعی نکرده بود مخفی شود. او همیشه از دخالت در امور سیاسی اجتناب می‌کرد. خودش را یک محقق، متخصص تاریخ اندیشه‌ها و یک فیلسوف می‌دانست و بنابراین فکر می‌کرد یا امیدوار بود که آدم مهمی به شمار نمی‌رود. صدای ضربات محکمی به در خانه به گوشش رسید. در بستر نشست و گوش داد. مسلما هیچ امید فراری نبود: حتما خانه‌اش را محاصره کرده بودند و به محض دیدنش شلیک می‌کردند. برق چراغ ماشین‌های پلیس در بیرون پنجره اتاقش پیدا بود. صدای در زدن شدیدتر شد. از رختخواب بیرون آمد، عینکش را به چشم زد و ردای مخملش را پوشید. با قدم‌های شمرده در تاریکی در راهرو به سوی در ورودی رفت...».

مانی سپهری: آیا میان فلسفه و داستان‌نویسی نسبتی هست یا همواره باید این دو را قاطعانه و با مرزبندی‌های مشخص از یکدیگر جدا کرد؟ این موضوعی است که استیون لوکس، استاد علوم سیاسی و جامعه‌شناسی دانشگاه نیویورک، مقدمه رمان خود با عنوان «روشنگریِ شگفت‌انگیز پرفسور کاریتا» را با آن آغاز می‌کند و خود رمان نیز تلاشی است برای حرکت روی مرز فلسفه و داستان‌نویسی و چه بسا برداشتن این مرز یا چندان به جد نگرفتن آن با تمهید طنز و شوخ‌طبعی. «روشنگریِ شگفت‌انگیز پرفسور کاریتا» که با ترجمه مانی صالحی‌علامه در نشر نیلوفر منتشر شده، سفری است خیالی به جهان مکتب‌های سیاسی. سفری که با زبانی طنزآمیز روایت می‌شود. پرفسور کاریتا، قهرمان این رمان، چنان‌که در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی کتاب آمده استاد دانشگاه میانسالی است که «زندگی آرامی را می‌گذراند» اما «بالاجبار از حریم امن کتابخانه‌اش بیرون می‌رود و در مأموریتی برای یافتن بهترین جهانِ ممکن به کشورهای مختلفی سفر می‌کند. پرفسور در این سفرهایش مجبور است با وضعیت پیچیده اندیشه مدرن مواجه شود و واقعیتِ فلسفه‌های سیاسی امروزین را در عمل مشاهده کند».لوکس، چنان‌که پیش‌ازاین اشاره شد، مقدمه کتاب را با بحثی پیرامون نسبت داستان‌نویسی و فلسفه آغاز می‌کند و به زبان طنز و طعن به حرفه‌ای شدن فلسفه از دوره‌ای به بعد می‌پردازد. او در بخشی از این مقدمه پس از اشاره به فیلسوف - نویسندگانی چون سارتر و ایریس مرداک به‌عنوان معدود چهره‌های قرن بیستمی که از مرزبندی داستان‌نویسی و فلسفه عبور کرده‌اند، درباره نبود این مرزبندی در روزگاران گذشته و شکل‌گیری آن در قرن نوزدهم می‌نویسد: «از افلاتون تا منتسکیو و ولتر، فیلسوفان از طریق اساطیر، داستان‌ها، استعاره‌ها و طنزها استدلال کرده‌اند. اما فلسفه در قرن نوزدهم به یک حرفه جدی تبدیل شد. داستان‌سرایی به نویسندگانی واگذار شد که البته جهان تخیلی‌شان، بااین‌همه، می‌توانست سرشار از تأمل فلسفی باشد؛ همچون مارسل پروست و رابرت موزیل و به‌خصوص حوزه‌های جدیدی همچون داستان‌های علمی تخیلی. در این میان فیلسوفان صرفا به کار بی‌حاصلِ آزمون‌های فکری پرداختند که هدفش بررسی خلاف واقع‌های مناسب با تصور جهان‌های ممکن است. این جهان‌ها را اندکی شرح می‌دهند و بیش‌از‌حد ساده‌سازی می‌کنند و همه جزئیات نامربوط را کنار می‌گذارند». استیون لوکس آن‌گاه شرح می‌دهد که چه اتفاقی او را به نوشتن این رمان برانگیخته است. آغاز ماجرا چنان‌که لوکس می‌نویسد به زمانی برمی‌گردد که سازمان عفو بین‌الملل از او برای سخنرانی عمومی در آکسفورد دعوت می‌کند. این سخنرانی جزء مجموعه سخنرانی‌هایی درباره حقوق بشر بوده است. لوکس می‌نویسد: «وقتی ادبیات تحقیق درباره موضوع را بررسی کردم حیرت‌زده شدم. مجموعه‌ای از استدلال‌ها و برهان‌های شناخته‌شده‌ای بود که نشان می‌داد چرا مسائل و سنت‌های نظری مختلف برای همراهی و پذیرش مفهوم حقوق و خصوصا حقوق بشر با مشکل مواجه می‌شوند». لوکس پس از اشاره به رویکردهای مکاتب نظری مختلف به حقوق بشر، چه مکاتب مخالف این مقوله و چه مکاتبی که حقوق بشر را به تعبیرهایی تنگ‌نظرانه فروکاسته‌اند، از تحلیل‌هایی می‌گوید که هدف‌شان توجیه اندیشه حقوق بشر است. او آن‌گاه می‌نویسد: «شک داشتم که آیا چیز مفیدی دارم که به این تحلیل‌ها و تلاش‌ها برای توجیه و توضیح حقوق بشر اضافه کنم. بررسی و بازبینی آنها، هرچند دقیق و موشکافانه، کاری بیهوده و زائد به نظر می‌رسید». از این‌جاست که پرسشی تازه برای لوکس مطرح می‌شود و او همین پرسش را اساس سخنرانی خود با عنوان «پنج قصه درباره حقوق بشر» قرار می‌دهد: «این پرسش که زندگی در جهانی که یکی از این فرضیه‌ها به جهان‌بینی مسلط و اصل بنیادین تبدیل شده باشد، چگونه خواهد بود؟» آغاز سفر پرفسور کاریتا برای یافتن بهترین جهان ممکن، جایی به نام «مساوات‌آباد» (شهر برابری و مساوات)، از همین‌جا رقم می‌خورد. سفری به جهان فرضیه‌های آرمانی تحقق‌یافته. لوکس همچنین از پرسش کلی‌تری سخن می‌گوید که حین آماده‌سازی سخنرانی مذکور برایش مطرح شده است. پرسشی که به گفته او «بیش از همه در نوشته‌های آیزایا برلین و جان رالز مطرح می‌شود». پرسش این است: «پیامدهای سازماندهی حیات سیاسی و اجتماعی براساس یکی از ارزش‌های قیاس‌ناپذیر یا یکی از چند تصور از خیر با کنارگذاشتن بقیه ارزش‌ها و تصورات، چیست؟». پیداست که چنین پرسشی ذهن را هرچه بیشتر از ساحت جدی فلسفه محض به ساحت بازیگوشانه پر از تردید داستان می‌کشاند یا به بیانی این دو ساحت را به هم می‌آمیزد و مرز میان آنها را محو می‌کند. این‌گونه است که لوکس از پرسش‌هایی فلسفی و نظری وارد ساحت رمان می‌شود. لوکس در همین مقدمه درباره رمان «روشنگریِ شگفت‌انگیز پرفسور کاریتا» می‌نویسد: «داستان پرفسور کاریتا نوعی طنز ضد آرمانشهری است و قصد ندارد جانب انصاف را درباره موضوع بحث رعایت کند. کشورهایی که او در سفرش می‌بیند کاریکاتور است. کاریکاتور موفق کاریکاتوری است که بر زننده‌ترین و آسیب‌پذیرترین موضوعات تأکید می‌کند.»رمان «روشنگریِ شگفت‌انگیز پرفسور کاریتا» با این سطرها آغاز می‌شود: «بدترین واقعه در زمان بازداشت پرفسور نیکولاس کاریتا این بود که عینکش را شکستند و له کردند. اصلا انتظارش را نداشت و فکرش برایش ترسناک بود. آنها با تضعیف نگاه و سلطه او بر پدیدارها، سلطه خود را بر واقعیت اثبات و تقویت کردند. نیکولاس در کتابخانه‌اش آرام نشسته بود و مطالعه می‌کرد در‌حالی‌که ردای مخمل سیاهش را که حاشیه خز سفیدِ نقره‌ای داشت دور خودش پیچیده بود - همان ردایی که همیشه در بحث و جدل‌های شبانه‌اش با متفکران عصر روشنگری بر تن می‌کرد. دیروقت به بستر رفته و خوب نخوابیده بود چون با توجه به سرنوشت بسیاری از دوستانش، با ناراحتی می‌دانست که روزهای آزادی برای او کم‌کم به آخر می‌رسد. اما سعی نکرده بود مخفی شود. او همیشه از دخالت در امور سیاسی اجتناب می‌کرد. خودش را یک محقق، متخصص تاریخ اندیشه‌ها و یک فیلسوف می‌دانست و بنابراین فکر می‌کرد یا امیدوار بود که آدم مهمی به شمار نمی‌رود. صدای ضربات محکمی به در خانه به گوشش رسید. در بستر نشست و گوش داد. مسلما هیچ امید فراری نبود: حتما خانه‌اش را محاصره کرده بودند و به محض دیدنش شلیک می‌کردند. برق چراغ ماشین‌های پلیس در بیرون پنجره اتاقش پیدا بود. صدای در زدن شدیدتر شد. از رختخواب بیرون آمد، عینکش را به چشم زد و ردای مخملش را پوشید. با قدم‌های شمرده در تاریکی در راهرو به سوی در ورودی رفت...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.