|

رقابت ايران- سعودي؛ فرقه‌اي يا سياسي

ترجمه: روح‌اله نخعي

جامعه جهاني هميشه «فرقه‌گرايي» را به‌عنوان عامل محرک پشت همه منازعات و درگيري‌ها در خاورميانه اعلام مي‌کند و اين ايده را در ذهن محققان با چنان مهارتي تزريق مي‌کند که به آنها اجازه نمي‌دهد فراتر از آن بينديشند. با وجود اختلافات فرقه‌اي، رياض و تهران در دوران رضاشاه با روابطي صميمانه به تعامل با يکديگر ادامه دادند. برخلاف نظر بسياري، اين ايدئولوژي انقلاب ايران نبود که اين دو دوست را به دشمن تبديل کرد، بلکه موضوع چالش سياسي آنها براي تسلط بر دنياي اسلام بود. عربستان‌سعودي، انقلاب اسلامي را آغاز به‌چالش‌کشيده‌شدن تفوق خود مي‌بيند که نتيجه‌اش آغاز تقلاي پادشاهي براي حفظ جايگاه برترش با استفاده از اتحادهاي منطقه‌اي بود. در ربع پاياني قرن بيستم، اين دو رقيب منطقه‌اي، در فرازوفرودهاي بسيار، در مقابل يکديگر بودند، درحالي‌که اکبر هاشمي‌رفسنجاني در دوران رئيس‌جمهوري‌اش تلاش کرد فتيله خصومت‌ها را پايين بکشد؛ اما اين خصومت‌ها زماني دوباره برانگيخته شد که سربازان ايالات متحده براي سرنگون‌کردن رژيم صدام حسين در عراق موضع گرفتند. دنباله اعتراضاتي که در سال ۲۰۱۱ براي تغيير رژيم‌ها در خاورميانه و شمال آفريقا رخ داد و «بهار عربي» خوانده شد، ديناميک سياسي منطقه را به‌هم زد و اين فرصت را به دو رقيب منطقه‌اي داد که با حمايت از بازيگران دولتي و غيردولتي، محدوده نفوذ خود را گسترش دهند. ايران حمايت روسيه را با خود داشت و به طريق مشابه، عربستان‌سعودي حمايت ايالات متحده، درحالي‌که لبنان، سوريه و يمن ميدان‌هاي اصلي تقابل نمايندگان آنها بودند. تا اينجا روسيه فقط شش‌بار به‌تنهايي قطع‌نامه‌هاي مربوط به جنگ داخلي سوريه را وتو کرده، درحالي‌که شش‌بار ديگر هم چين در کنار روسيه وتو کرد. درحال‌حاضر، خاورميانه وضعيت جنگ سرد شوروي و ايالات متحده را به نمايش گذاشته که پس از جنگ جهاني دوم آغاز شد. در دوران جنگ سرد، ايالات متحده و اتحاد جماهير سوسياليست شوروي مستقيم با يکديگر روبه‌رو نشدند، اما در جنگ‌هاي نيابتي مختلف درگير بودند. بحران‌هاي خاورميانه فرقه‌اي نيستند. نه ايران و نه عربستان‌سعودي بي‌ثباتي خاورميانه را نمي‌خواهند. اين منفعت قدرت‌هاي بزرگ است که منطقه را در آشفتگي نگه مي‌دارد تا منافع ملي خود را تأمين کنند. امروزه، نه‌تنها کشورهاي توسعه‌يافته، بلکه کشورهاي درحال‌توسعه و توسعه‌نيافته هم باافتخار خود را بخشي از قرن بيست‌ويکم مي‌بينند. کشورها از سراسر جهان براي نوآوري و توسعه فناوري‌هاي روز، دست به دست هم مي‌دهند. متأسفانه، اين دست‌ها در خاورميانه براي صلح با هم همکاري نمي‌کنند. از زمان بهار عربي، پادشاهي سعودي سه‌بار تلاش کرده که ساختاري شبيه به ناتو داشته باشد: نيروهاي نظامي شوراي همکاري خليج‌فارس، نيروي پليس منطقه‌اي شوراي همکاري خليج‌فارس و نيروهاي مشترک عربي. اينها مانند اقدامات قبلي بي‌نتيجه ماندند. در سال ۲۰۱۵، وليعهد سعودي، محمد بن‌سلمان که به «آقاي همه‌چيز» معروف است، اين ايده را مطرح کرد که نيروي نظامي ترکيبي ضدتروريسم برپا شود به‌نام «اتحاد ضدتروريستي نظامي اسلامي»، (IMCTC)؛ بااين‌حال، بنيان‌هاي اين ايده واضح نبودند. اولا آي‌ام‌سي‌تي‌سي شامل هيچ دولتي با حکومت غالب شيعه نمي‌شود؛ ثانيا اگر اين يک اتحاديه نظامي اسلامي است، پس چرا ايالات متحده، يک کشور غيراسلامي، عضو آن است؟ گزارش‌ها نشان مي‌دهند اين اتحاد نظامي نه براي مقابله با تروريسم که براي مقابله با نفوذ فزاينده ايران در منطقه تشکيل شده است. بياييد نگاهي به کشورهاي توسعه‌يافته بيندازيم که هم جمعيت کاتوليک و هم جمعيت پروتستان دارند. اين سؤال پيش مي‌آيد که آيا اين دو مکتب با هم تفاوتي ندارند؟ براي چه با هم وارد جنگ مي‌شوند؟ محققان استدلال‌هايي معتبر براي پاسخ به اين سؤالات دارند. بعضي از اين استدلال‌ها در زمينه متون بحث مي‌کنند، بعضي ديگر درباره ايدئولوژي اسلامي، درحالي‌که مي‌توان درباره نارضايتي‌هاي شيعه و سني هم بحث کرد. در خاورميانه، روسيه و ايالات متحده به‌ترتيب ايران و عربستان‌سعودي را حمايت مالي و غيرمالي مي‌کنند. ايالات متحده و روسيه در صدر فهرست کشورهاي صادرکننده اسلحه هستند. با وصل‌کردن اين خطوط به هم به سادگي مي‌توان ديد که همان کشوري که خود را به‌عنوان واعظ صلح توصيف مي‌کند، تأمين‌کننده اصلي تسليحات است. آيا اين را نقش دوپهلوي ايالات متحده بخوانيم؟ با بررسي پايه‌هاي بنيادين اسلام، مي‌توان پيام صلح را منتقل کرد؛ پس چرا بايد فرقه‌هاي اسلامي دليل اساسي رقابت ايران و عربستان‌سعودي به حساب بيايند؟ صلح بين دو کشور را نمي‌توان با تقويت يکي و تضعيف ديگري به دست آورد. اين کاري است که ايالات متحده کرد. صلح در خاورميانه بدون حذف گره‌ حضور بازيگران خارجي در روابط داخلي منطقه به دست نمي‌آيد. به اختلاف‌نظرهاي ايران و عربستان‌سعودي، اين دو دولت رقيب، فقط با اقدامات مناسبي مي‌توان رسيدگي کرد که به نقطه‌هاي عزيمت اين دو بپردازد.
منبع: مدرن‌ديپلماسي

جامعه جهاني هميشه «فرقه‌گرايي» را به‌عنوان عامل محرک پشت همه منازعات و درگيري‌ها در خاورميانه اعلام مي‌کند و اين ايده را در ذهن محققان با چنان مهارتي تزريق مي‌کند که به آنها اجازه نمي‌دهد فراتر از آن بينديشند. با وجود اختلافات فرقه‌اي، رياض و تهران در دوران رضاشاه با روابطي صميمانه به تعامل با يکديگر ادامه دادند. برخلاف نظر بسياري، اين ايدئولوژي انقلاب ايران نبود که اين دو دوست را به دشمن تبديل کرد، بلکه موضوع چالش سياسي آنها براي تسلط بر دنياي اسلام بود. عربستان‌سعودي، انقلاب اسلامي را آغاز به‌چالش‌کشيده‌شدن تفوق خود مي‌بيند که نتيجه‌اش آغاز تقلاي پادشاهي براي حفظ جايگاه برترش با استفاده از اتحادهاي منطقه‌اي بود. در ربع پاياني قرن بيستم، اين دو رقيب منطقه‌اي، در فرازوفرودهاي بسيار، در مقابل يکديگر بودند، درحالي‌که اکبر هاشمي‌رفسنجاني در دوران رئيس‌جمهوري‌اش تلاش کرد فتيله خصومت‌ها را پايين بکشد؛ اما اين خصومت‌ها زماني دوباره برانگيخته شد که سربازان ايالات متحده براي سرنگون‌کردن رژيم صدام حسين در عراق موضع گرفتند. دنباله اعتراضاتي که در سال ۲۰۱۱ براي تغيير رژيم‌ها در خاورميانه و شمال آفريقا رخ داد و «بهار عربي» خوانده شد، ديناميک سياسي منطقه را به‌هم زد و اين فرصت را به دو رقيب منطقه‌اي داد که با حمايت از بازيگران دولتي و غيردولتي، محدوده نفوذ خود را گسترش دهند. ايران حمايت روسيه را با خود داشت و به طريق مشابه، عربستان‌سعودي حمايت ايالات متحده، درحالي‌که لبنان، سوريه و يمن ميدان‌هاي اصلي تقابل نمايندگان آنها بودند. تا اينجا روسيه فقط شش‌بار به‌تنهايي قطع‌نامه‌هاي مربوط به جنگ داخلي سوريه را وتو کرده، درحالي‌که شش‌بار ديگر هم چين در کنار روسيه وتو کرد. درحال‌حاضر، خاورميانه وضعيت جنگ سرد شوروي و ايالات متحده را به نمايش گذاشته که پس از جنگ جهاني دوم آغاز شد. در دوران جنگ سرد، ايالات متحده و اتحاد جماهير سوسياليست شوروي مستقيم با يکديگر روبه‌رو نشدند، اما در جنگ‌هاي نيابتي مختلف درگير بودند. بحران‌هاي خاورميانه فرقه‌اي نيستند. نه ايران و نه عربستان‌سعودي بي‌ثباتي خاورميانه را نمي‌خواهند. اين منفعت قدرت‌هاي بزرگ است که منطقه را در آشفتگي نگه مي‌دارد تا منافع ملي خود را تأمين کنند. امروزه، نه‌تنها کشورهاي توسعه‌يافته، بلکه کشورهاي درحال‌توسعه و توسعه‌نيافته هم باافتخار خود را بخشي از قرن بيست‌ويکم مي‌بينند. کشورها از سراسر جهان براي نوآوري و توسعه فناوري‌هاي روز، دست به دست هم مي‌دهند. متأسفانه، اين دست‌ها در خاورميانه براي صلح با هم همکاري نمي‌کنند. از زمان بهار عربي، پادشاهي سعودي سه‌بار تلاش کرده که ساختاري شبيه به ناتو داشته باشد: نيروهاي نظامي شوراي همکاري خليج‌فارس، نيروي پليس منطقه‌اي شوراي همکاري خليج‌فارس و نيروهاي مشترک عربي. اينها مانند اقدامات قبلي بي‌نتيجه ماندند. در سال ۲۰۱۵، وليعهد سعودي، محمد بن‌سلمان که به «آقاي همه‌چيز» معروف است، اين ايده را مطرح کرد که نيروي نظامي ترکيبي ضدتروريسم برپا شود به‌نام «اتحاد ضدتروريستي نظامي اسلامي»، (IMCTC)؛ بااين‌حال، بنيان‌هاي اين ايده واضح نبودند. اولا آي‌ام‌سي‌تي‌سي شامل هيچ دولتي با حکومت غالب شيعه نمي‌شود؛ ثانيا اگر اين يک اتحاديه نظامي اسلامي است، پس چرا ايالات متحده، يک کشور غيراسلامي، عضو آن است؟ گزارش‌ها نشان مي‌دهند اين اتحاد نظامي نه براي مقابله با تروريسم که براي مقابله با نفوذ فزاينده ايران در منطقه تشکيل شده است. بياييد نگاهي به کشورهاي توسعه‌يافته بيندازيم که هم جمعيت کاتوليک و هم جمعيت پروتستان دارند. اين سؤال پيش مي‌آيد که آيا اين دو مکتب با هم تفاوتي ندارند؟ براي چه با هم وارد جنگ مي‌شوند؟ محققان استدلال‌هايي معتبر براي پاسخ به اين سؤالات دارند. بعضي از اين استدلال‌ها در زمينه متون بحث مي‌کنند، بعضي ديگر درباره ايدئولوژي اسلامي، درحالي‌که مي‌توان درباره نارضايتي‌هاي شيعه و سني هم بحث کرد. در خاورميانه، روسيه و ايالات متحده به‌ترتيب ايران و عربستان‌سعودي را حمايت مالي و غيرمالي مي‌کنند. ايالات متحده و روسيه در صدر فهرست کشورهاي صادرکننده اسلحه هستند. با وصل‌کردن اين خطوط به هم به سادگي مي‌توان ديد که همان کشوري که خود را به‌عنوان واعظ صلح توصيف مي‌کند، تأمين‌کننده اصلي تسليحات است. آيا اين را نقش دوپهلوي ايالات متحده بخوانيم؟ با بررسي پايه‌هاي بنيادين اسلام، مي‌توان پيام صلح را منتقل کرد؛ پس چرا بايد فرقه‌هاي اسلامي دليل اساسي رقابت ايران و عربستان‌سعودي به حساب بيايند؟ صلح بين دو کشور را نمي‌توان با تقويت يکي و تضعيف ديگري به دست آورد. اين کاري است که ايالات متحده کرد. صلح در خاورميانه بدون حذف گره‌ حضور بازيگران خارجي در روابط داخلي منطقه به دست نمي‌آيد. به اختلاف‌نظرهاي ايران و عربستان‌سعودي، اين دو دولت رقيب، فقط با اقدامات مناسبي مي‌توان رسيدگي کرد که به نقطه‌هاي عزيمت اين دو بپردازد.
منبع: مدرن‌ديپلماسي

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.