|

نگاهي به «رجال و دیپلمات‌های عصر قاجار و پهلوی»

دو‌هزار شخصیت در یک کتاب

بی‌تردید برای شناخت تحولات معاصر ایران و ریشه‌یابی حرکت‌ها و پویش‌های اجتماعی، فکری و سیاسی ایران کنونی باید دوره‌های حکومت صفویه، افشاریه و به‌ویژه قاجار و پهلوی را زیر ذره‌بین پژوهش گذاشت و تمامی سویه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی این دوران‌ها را با نگاهی تیزبین، موشکافانه بررسی کرد. در میان دوران‌های مورداشاره، دو عصر قاجار و پهلوی از اهمیت زیادی برخوردارند. به این دلیل کاملا واضح است که در دوران قاجار، نخستین تحول بزرگ اجتماعی و سیاسی در ایران به وقوع پیوست که اوج آن در انقلاب مشروطه بود. مهم‌ترین دستاورد این تحول مشروط‌شدن قدرت سیاسی به رای و انتخاب مردم بود اما در عصر پهلوی شاهد تحولات دیگری بودیم. خوشبختانه درباره تحولات اجتماعی و سیاسی ایران در عصر قاجاریه و پهلوی کتاب‌ها و مقاله‌های زیادی نوشته یا به فارسی برگردانده شده‌اند اما هنوز کار در این عرصه ناتمام بوده و نیازمند بررسی‌های بیشتری است. یکی از زمینه‌هایی که نیازمند پژوهش‌های بیشتری است، شناخت عوامل خارجی و نقش قدرت‌های بزرگ در تحولات ایران معاصر است؛ اینکه مثلا از چه زمانی و چگونه و با چه انگیزه‌ای قدرت‌های خارجی دیپلمات‌های خود را به ایران گسیل داشتند، یکی از زمینه‌های حساس این دست پژوهش‌هاست. کتاب «رجال و دیپلمات‌های عصر قاجار و پهلوی» یک نمونه از این پژوهش‌هاست که توسط جمعی از دیپلمات‌های خارجی به رشته تحریر درآمده است، از همین‌رو می‌تواند برای کسانی که در زمینه تاریخ پهلوی و قاجار‌درصدد کسب اطلاعات جامع‌تری درخصوص رجل سیاسی هستند، مثمرثمر باشد. در این کتاب قریب دوهزار شخصیت سیاسی، دینی، مذهبی و دارندگان مشاغل درباری و سلطنتی به تفصیل شرح داده شده‌اند. این کتاب مجموعه‌ای از یادداشت‌ها و دست‌نوشته‌های «ریدر ویلیام بولارد»، «یاسنت لویی رابینو» و «جورج پرسی چرچیل» از کارمندان سفارت انگلیس در ایران و در دوره‌های قاجار و در واقع دایره‌المعارفی بر اساس ترتیب الفبایی است که به معرفی شخصیت‌های سیاسی دو کشور بر اساس دست‌نوشته‌ها و یادداشت‌های این سه نفر می‌پردازد. گردآوری اطلاعات در زمینه‌های گوناگون از امور داخلی کشور، یا کشورهای موردنظر برای دولت‌هایی که در پی حفظ منافع خود هستند، ضروری است. مسوولان سیاست خارجی یک دولت، در همه اعصار، بدون دراختیارداشتن چنین اطلاعاتی نمی‌توانسته‌اند به موفقیت تصمیمات و اعمال سیاست‌های موردنظر در رسیدن به منافع خود اطمینان کافی داشته باشند. در این زمینه ماموران سیاسی و کارگزاران دولت انگلیس سردمدار و پیشگام سایر ملل بودند و در مورد ایران از آغاز دوران دوم برقراری روابط گسترده سیاسی- اقتصادی در اوایل قرن نوزدهم، دیپلمات‌ها، کنسول‌ها و فرستادگان ویژه دولت بریتانیا به پیروی از نظام اداری رایج در وزارت امور خارجه آن کشور موظف به تهیه و ارسال چنین گزارش‌هایی بودند. «رجال و دیپلمات‌های عصر قاجار و پهلوی» به‌گونه‌ای راهنما و رمزگشای شناسایی دیپلمات‌های دو کشور و رجال سیاسی این دو دوره تاریخی ایران است.
در پیشگفتار کتاب آمده است: «سر ریدر ویلیام بولارد در پاییز 1939 و در پایان چهار سال ماموریت در اتحاد شوروی به ایران آمد و در مدت شش سال اقامت در تهران سکاندار سیاست خارجی بریتانیا در منطقه بود. میزان دخالت او در امور داخلی ایران حدومرزی نداشت. بولارد تقریبا هر سال شرح حال رجال و گزیدگان اجتماعی ایران را با ذکر محرمانه‌بودن آن برای وزارت امور خارجه و دیوان هند در لندن ارسال می‌کرد. به کوشش بولارد بخش فارسی رادیو بی‌بی‌سی شروع به‌کار کرد.» در بخش دیگری از پیشگفتار نوشته شده است: «چرچیل و رابینو برخلاف بولارد، صرفا به موقعیت اجتماعی و سمت‌های رسمی مقامات و کارگزاران ایرانی توجه داشتند. چرچیل در پاره‌ای موارد در شرح دودمان خاندان‌های ایرانی و همچنین اقوام و قبایل به بیان سوابق تاریخی می‌پردازد. به‌عنوان مثال پژوهش او در مورد خاندان هاشمیه و سرنوشت حاجی ابراهیم کلانتر، نخستین صدراعظم فتحعلی‌شاه و ماجرای نخستین قتل‌های زنجیره‌ای در ایران تنها ماخذ غیرایرانی است که در اختیار داریم.»
پیش از این کتاب «خاطرات سر ریدر ویلیام بولارد» سفیر انگلیس در ایران، شامل نامه‌های خصوصی و گزارش‌های محرمانه، همراه با شرح حال رجال عصر پهلوی از همین مترجم به‌چاپ رسیده بود که اطلاعات سودمندی در ارتباط با وضعیت ایران در آن دوره و رجال سیاسی به‌دست می‌داد.
بی‌تردید برای شناخت تحولات معاصر ایران و ریشه‌یابی حرکت‌ها و پویش‌های اجتماعی، فکری و سیاسی ایران کنونی باید دوره‌های حکومت صفویه، افشاریه و به‌ویژه قاجار و پهلوی را زیر ذره‌بین پژوهش گذاشت و تمامی سویه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی این دوران‌ها را با نگاهی تیزبین، موشکافانه بررسی کرد. در میان دوران‌های مورداشاره، دو عصر قاجار و پهلوی از اهمیت زیادی برخوردارند. به این دلیل کاملا واضح است که در دوران قاجار، نخستین تحول بزرگ اجتماعی و سیاسی در ایران به وقوع پیوست که اوج آن در انقلاب مشروطه بود. مهم‌ترین دستاورد این تحول مشروط‌شدن قدرت سیاسی به رای و انتخاب مردم بود اما در عصر پهلوی شاهد تحولات دیگری بودیم. خوشبختانه درباره تحولات اجتماعی و سیاسی ایران در عصر قاجاریه و پهلوی کتاب‌ها و مقاله‌های زیادی نوشته یا به فارسی برگردانده شده‌اند اما هنوز کار در این عرصه ناتمام بوده و نیازمند بررسی‌های بیشتری است. یکی از زمینه‌هایی که نیازمند پژوهش‌های بیشتری است، شناخت عوامل خارجی و نقش قدرت‌های بزرگ در تحولات ایران معاصر است؛ اینکه مثلا از چه زمانی و چگونه و با چه انگیزه‌ای قدرت‌های خارجی دیپلمات‌های خود را به ایران گسیل داشتند، یکی از زمینه‌های حساس این دست پژوهش‌هاست. کتاب «رجال و دیپلمات‌های عصر قاجار و پهلوی» یک نمونه از این پژوهش‌هاست که توسط جمعی از دیپلمات‌های خارجی به رشته تحریر درآمده است، از همین‌رو می‌تواند برای کسانی که در زمینه تاریخ پهلوی و قاجار‌درصدد کسب اطلاعات جامع‌تری درخصوص رجل سیاسی هستند، مثمرثمر باشد. در این کتاب قریب دوهزار شخصیت سیاسی، دینی، مذهبی و دارندگان مشاغل درباری و سلطنتی به تفصیل شرح داده شده‌اند. این کتاب مجموعه‌ای از یادداشت‌ها و دست‌نوشته‌های «ریدر ویلیام بولارد»، «یاسنت لویی رابینو» و «جورج پرسی چرچیل» از کارمندان سفارت انگلیس در ایران و در دوره‌های قاجار و در واقع دایره‌المعارفی بر اساس ترتیب الفبایی است که به معرفی شخصیت‌های سیاسی دو کشور بر اساس دست‌نوشته‌ها و یادداشت‌های این سه نفر می‌پردازد. گردآوری اطلاعات در زمینه‌های گوناگون از امور داخلی کشور، یا کشورهای موردنظر برای دولت‌هایی که در پی حفظ منافع خود هستند، ضروری است. مسوولان سیاست خارجی یک دولت، در همه اعصار، بدون دراختیارداشتن چنین اطلاعاتی نمی‌توانسته‌اند به موفقیت تصمیمات و اعمال سیاست‌های موردنظر در رسیدن به منافع خود اطمینان کافی داشته باشند. در این زمینه ماموران سیاسی و کارگزاران دولت انگلیس سردمدار و پیشگام سایر ملل بودند و در مورد ایران از آغاز دوران دوم برقراری روابط گسترده سیاسی- اقتصادی در اوایل قرن نوزدهم، دیپلمات‌ها، کنسول‌ها و فرستادگان ویژه دولت بریتانیا به پیروی از نظام اداری رایج در وزارت امور خارجه آن کشور موظف به تهیه و ارسال چنین گزارش‌هایی بودند. «رجال و دیپلمات‌های عصر قاجار و پهلوی» به‌گونه‌ای راهنما و رمزگشای شناسایی دیپلمات‌های دو کشور و رجال سیاسی این دو دوره تاریخی ایران است.
در پیشگفتار کتاب آمده است: «سر ریدر ویلیام بولارد در پاییز 1939 و در پایان چهار سال ماموریت در اتحاد شوروی به ایران آمد و در مدت شش سال اقامت در تهران سکاندار سیاست خارجی بریتانیا در منطقه بود. میزان دخالت او در امور داخلی ایران حدومرزی نداشت. بولارد تقریبا هر سال شرح حال رجال و گزیدگان اجتماعی ایران را با ذکر محرمانه‌بودن آن برای وزارت امور خارجه و دیوان هند در لندن ارسال می‌کرد. به کوشش بولارد بخش فارسی رادیو بی‌بی‌سی شروع به‌کار کرد.» در بخش دیگری از پیشگفتار نوشته شده است: «چرچیل و رابینو برخلاف بولارد، صرفا به موقعیت اجتماعی و سمت‌های رسمی مقامات و کارگزاران ایرانی توجه داشتند. چرچیل در پاره‌ای موارد در شرح دودمان خاندان‌های ایرانی و همچنین اقوام و قبایل به بیان سوابق تاریخی می‌پردازد. به‌عنوان مثال پژوهش او در مورد خاندان هاشمیه و سرنوشت حاجی ابراهیم کلانتر، نخستین صدراعظم فتحعلی‌شاه و ماجرای نخستین قتل‌های زنجیره‌ای در ایران تنها ماخذ غیرایرانی است که در اختیار داریم.»
پیش از این کتاب «خاطرات سر ریدر ویلیام بولارد» سفیر انگلیس در ایران، شامل نامه‌های خصوصی و گزارش‌های محرمانه، همراه با شرح حال رجال عصر پهلوی از همین مترجم به‌چاپ رسیده بود که اطلاعات سودمندی در ارتباط با وضعیت ایران در آن دوره و رجال سیاسی به‌دست می‌داد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.