تحليل علي ربيعي از وقايع دي 96
يک جريان سياسي ميخواست دولت را تحقير کند
علي ربيعي که تا چندي پيش وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعي را بر عهده داشت، در سالگرد اعتراضهای ديماه 96 در گفتوگو با محمدرضا نورمحمديان، خبرنگار «ايسنا»، به آسيبشناسي معضلات اجتماعي در چهلمين سالگرد انقلاب اسلامي و ارائه تحليلهايي درباره اتفاقات دي سال گذشته پرداخته که خلاصه آن در ادامه ميآيد:
*بهعنوان يک تحليلگر حوزه سياسي و امنيت ملي، حادثه دي ۹۶ را اتفاقی بسيار مهم در 40سالگي انقلاب اسلامي تلقي ميکنم و معتقدم تجربهاي کمنظير از ناآراميهاي اجتماعي در اين ماه رخ داد که مشابه آن را در 40 سال گذشته تجربه نکرده بوديم. اتفاقي که در دي ۹۶ رخ داد، شباهت زيادي از نظر حجم، اندازه، وسعت و جمعيت درگير در ناآراميها و همچنين خصوصيت اين افراد با ناآراميهاي قبل نداشت.
*در تحليل ناآراميهاي دي ۹۶ چند مسئله را میتوان تبيين کرد. پيش از اين، معمولا در آشوبهاي خياباني، سياست خارجي را دخيل ميدانستم، اما اينبار ميتوانيم رقابتهاي داخلي را در شکلگيري اعتراضها دخيل بدانيم؛ با وجود اين، بايد بدانيم اين اقدام صورتمسئله را تغيير نميدهد.
*عدهاي فقر را علت اين ناآراميها ميدانند و برخي ديگر از محققان نابرابري را بر فقر اولويت ميدهند؛ در ماههاي منتهي به دي ۹۶، اگرچه با حصول برجام فرصت اقتصادي خوبي در کشور ايجاد شد، اما مانند آنچه از ۶۰ سال قبل در توزيع نابرابر ثروت شاهد آن بودهايم، توزيع درآمدي که بعد از گشايش برجام صورت گرفت، اين نابرابري را کاهش نداد. در اين شرايط، معتقدم بخشي از دلايل اتفاقهای دي ۹۶ را میتوان با نابرابري و بخشي ديگر را با فقر بررسي کرد که دراينباره من نيز تأثير نابرابري و بيعدالتي را بيشتر احساس ميکنم.
*شهرهايي که اعتراضها در آنها شکل گرفت، اغلب از لحاظ فرهنگي فاقد تئاتر، سينما، مجموعههاي فرهنگي و بهنوعي مجموعههايي براي تخليه انرژي و گذران اوقات فراغت هستند و از ساعت پنج بعدازظهر به بعد، تبديل به شهري مرده ميشوند و افراد ساکن در آنها زندگي اجتماعي و فرهنگي شبانه در شهر ندارند؛ بلکه در خانههاي خود حضور دارند و با تلفنهاي هوشمند در دستشان، در دنيايي زندگي ميکنند که با واقعيت آنها مطابق نيست. استفاده از ابزارهاي ارتباطي و فضاي مجازي، در ساکنان اين شهرها بهنوعي نابرابري ادراک میشود و دگرخويشپنداري در آنها ايجاد شده و پايههاي نوعي مقايسه و شورش را فراهم ميکند.
*در نظريههاي ارتباطاتي، نظريهاي با عنوان مارپيچ سکوت وجود دارد که بر اساس آن، وقتي افراد زمينه بروز شورش و ناآرامي را در خود داشته باشند، اما احساس کنند فضايي براي بروز اين احساسات ندارند، با شکستهشدن بخشي از فضاي حاکم، زمينه بروز اين نوع ناآرامي براي آنها فراهم ميشود. در دي ۹۶ اتفاقاتي در مشهد مارپيچ سکوت را شکست و سکوت جمعيت خاموشي که بهنوعي زمينه اعتراض در آنها وجود داشت، با ماجراهايي که در مشهد اتفاق افتاد، شکسته شد. مطالعات انجامشده نشان ميدهد اعتراضها و ناآراميهاي اول مشهد که يک جريان سياسي رقيب و مخالف دولت در آن مشارکت و حضور داشت، آغازگر ناآراميهاي ساير شهرستانها بود.
*اگر بخواهيم نقشي در حوزه سياست براي وقايع دي ۹۶ قائل شويم، معتقدم يک جريان سياسي که ميخواست بهنوعي دولت را تحقير کند و عليه او ماجرایي خياباني راه بيندازد، منجر به شکستهشدن مارپيچ سکوت شد، اما مشارکت بقيه شهرستانها بههيچوجه از اين عامل تبعيت نکرد. دلخواه اين جريان سياسي نيز اين نبود که اتفاقهای شهر مشهد به ساير شهرها گسترش پيدا کند، اما در همان جمعيت شهر مشهد، بلافاصله بعد از اينکه شعارها تغيير يافت، بازياي آغاز شد که خاتمه آن دست آغازکنندگانش نبود. دراينباره يکي از افراد شاخص اين جريان، در جايي سخني جالب و مهم مبني بر عدم توصيه به حضور افراد در خيابانها مطرح کرده و گفته بود «ديگر خيابانها يکطرفه نيست، بلکه دوطرفه شده».
*همواره در بطن جامعه علل ناآرامي نهفته است و امروز نيز علل مختلفي براي اين ناآراميها وجود دارد؛ امروز در جامعه انتظارات برآوردهنشده زيادي وجود دارد.
*علت اينکه چرا اين اعتراضات تا پيش از ديماه ۹۶ بروز نکرد و در ديماه خود را نشان دادند، نتيجه يک شوک اجتماعي است که اثر پروانهاي نامگذاري ميشود؛ اثر پروانهاي اثري است که در نقطه فضا را ميشکند و اعتراضات را به سطح ميآورد. اين ضربه شکننده ميتوانست يک عامل خارجي باشد، اما گروههاي سياسي که عليه دولت اقدام کردند، باعث شکستهشدن فضاي موجود شدند.
* در پاسخ به اين پرسش که آيا اين اعتراضات و اتفاقات قابل تکرار هستند و ميتوانند نقش يک آژير خطر را ايفا کنند، جواب من اين است که بله، اين اتفاقات محتمل و تکرارپذير هستند؛ چراکه همچنان علت بروز آنها باقي است و با هر اثر پروانهاي امکان بروز آنها وجود دارد؛ اما اينکه آيا اين اعتراضات شبيه اعتراضات دوران انقلاب است، بايد بگويم خير؛ در مباحث تئوريک همواره ميان کودتا، شورش و انقلاب تمايز قائل ميشويم. شورش نيز خود به سه دسته محدود، گسترده و مستمر تقسيمبندي ميشود؛ بر اين اساس اتفاقات ديماه ۹۶ از جنس شورشهاي محدود قلمداد ميشود.
*اينکه در شعارها گفته ميشود «نه اصلاحطلب و نه اصولگرا» ممکن است بهخاطر نااميدي از اين دو جريان و به نوعي بيان تمايل براي گذر از اين جريانات باشد و نخبگان ناراضي ميتوانند اين شعار را بيان کنند، اما تودههاي ناراضي اساسا شعارشان در حوزه معيشت و بر اساس ادراک شخصيشان از مسائل است. به نظر من بايد شعارهاي نخبگان را از شعارهاي تودهها جدا کرد.
*سال قبل همزمان با اعتراضات مردمي در دولت بحث شد که بايد در مواجهه با اعتراضات مدارايي بزرگ صورت بگيرد و بيشتر نيروي انتظامي وارد محل شود؛ اين استراتژي دولت بود. باوجوداين شاهد کشتهشدن برخي از معترضان در تعدادي از شهرهاي معترض بودم که علت آنها نيز برخي به دليل ناکارآمدي در کنترل وضعيت، برخي به دليل تيراندازيهاي کور از سمت مردم و برخي نيز به دليل عدم يادگيري و آموزش مقابله با بحران از سوي نيروها بود، اما به طور اساسي هيچ دستوري براي سرکوب بيشتر وجود نداشت و بنا بر مدارا بود.
*نکته جالبي هم که وجود داشت اين بود که در آن زمان بسياري از خطبههاي نمازهاي جمعه در حمايت از معترضان بود و بسياري از افراد شاخص شهرهاي معترض نيز از معترضان حمايت ميکردند؛ علت اين حمايتها نيز ممکن است اين باشد که به نوعي مخاطب اعتراضات را دولت ميدانستند.
* در اينکه جامعه ايران از لحاظ رواني بيشترين ناامني رواني- اجتماعي را در سالهای اخير تجربه ميکند، ترديدي وجود ندارد و براي آن علتهاي مختلفي مطرح ميشود که مهمترين آنها عدم دستيابي به شرايط انتظاري است؛ جامعه تا حدودي دچار ناامني رواني شده است؛ چراکه آنچه را که انتظار داشت، نتوانسته به دست بياورد.
*واقعا شرايط کشور اينگونه نيست که مسئولان جامعه همه در حال بخوربخور هستند؛ ما در سطوح مختلف مسئولان افراد سالم بسياري داريم؛ درست است که اين واقعيت هم در اين زمينه وجود دارد که افراد و مديراني هم در بدنه اجرائي و قانونگذاري هستند که از سمتهاي مديريتي سوءاستفادههايي ميکنند، اما ادراک از فساد بسيار گستردهتر از وضع موجود آن است؛ اين عوامل هرکدام به اندازه خود در فقدان اعتماد ميان مردم تأثيرگذار هستند.
علي ربيعي که تا چندي پيش وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعي را بر عهده داشت، در سالگرد اعتراضهای ديماه 96 در گفتوگو با محمدرضا نورمحمديان، خبرنگار «ايسنا»، به آسيبشناسي معضلات اجتماعي در چهلمين سالگرد انقلاب اسلامي و ارائه تحليلهايي درباره اتفاقات دي سال گذشته پرداخته که خلاصه آن در ادامه ميآيد:
*بهعنوان يک تحليلگر حوزه سياسي و امنيت ملي، حادثه دي ۹۶ را اتفاقی بسيار مهم در 40سالگي انقلاب اسلامي تلقي ميکنم و معتقدم تجربهاي کمنظير از ناآراميهاي اجتماعي در اين ماه رخ داد که مشابه آن را در 40 سال گذشته تجربه نکرده بوديم. اتفاقي که در دي ۹۶ رخ داد، شباهت زيادي از نظر حجم، اندازه، وسعت و جمعيت درگير در ناآراميها و همچنين خصوصيت اين افراد با ناآراميهاي قبل نداشت.
*در تحليل ناآراميهاي دي ۹۶ چند مسئله را میتوان تبيين کرد. پيش از اين، معمولا در آشوبهاي خياباني، سياست خارجي را دخيل ميدانستم، اما اينبار ميتوانيم رقابتهاي داخلي را در شکلگيري اعتراضها دخيل بدانيم؛ با وجود اين، بايد بدانيم اين اقدام صورتمسئله را تغيير نميدهد.
*عدهاي فقر را علت اين ناآراميها ميدانند و برخي ديگر از محققان نابرابري را بر فقر اولويت ميدهند؛ در ماههاي منتهي به دي ۹۶، اگرچه با حصول برجام فرصت اقتصادي خوبي در کشور ايجاد شد، اما مانند آنچه از ۶۰ سال قبل در توزيع نابرابر ثروت شاهد آن بودهايم، توزيع درآمدي که بعد از گشايش برجام صورت گرفت، اين نابرابري را کاهش نداد. در اين شرايط، معتقدم بخشي از دلايل اتفاقهای دي ۹۶ را میتوان با نابرابري و بخشي ديگر را با فقر بررسي کرد که دراينباره من نيز تأثير نابرابري و بيعدالتي را بيشتر احساس ميکنم.
*شهرهايي که اعتراضها در آنها شکل گرفت، اغلب از لحاظ فرهنگي فاقد تئاتر، سينما، مجموعههاي فرهنگي و بهنوعي مجموعههايي براي تخليه انرژي و گذران اوقات فراغت هستند و از ساعت پنج بعدازظهر به بعد، تبديل به شهري مرده ميشوند و افراد ساکن در آنها زندگي اجتماعي و فرهنگي شبانه در شهر ندارند؛ بلکه در خانههاي خود حضور دارند و با تلفنهاي هوشمند در دستشان، در دنيايي زندگي ميکنند که با واقعيت آنها مطابق نيست. استفاده از ابزارهاي ارتباطي و فضاي مجازي، در ساکنان اين شهرها بهنوعي نابرابري ادراک میشود و دگرخويشپنداري در آنها ايجاد شده و پايههاي نوعي مقايسه و شورش را فراهم ميکند.
*در نظريههاي ارتباطاتي، نظريهاي با عنوان مارپيچ سکوت وجود دارد که بر اساس آن، وقتي افراد زمينه بروز شورش و ناآرامي را در خود داشته باشند، اما احساس کنند فضايي براي بروز اين احساسات ندارند، با شکستهشدن بخشي از فضاي حاکم، زمينه بروز اين نوع ناآرامي براي آنها فراهم ميشود. در دي ۹۶ اتفاقاتي در مشهد مارپيچ سکوت را شکست و سکوت جمعيت خاموشي که بهنوعي زمينه اعتراض در آنها وجود داشت، با ماجراهايي که در مشهد اتفاق افتاد، شکسته شد. مطالعات انجامشده نشان ميدهد اعتراضها و ناآراميهاي اول مشهد که يک جريان سياسي رقيب و مخالف دولت در آن مشارکت و حضور داشت، آغازگر ناآراميهاي ساير شهرستانها بود.
*اگر بخواهيم نقشي در حوزه سياست براي وقايع دي ۹۶ قائل شويم، معتقدم يک جريان سياسي که ميخواست بهنوعي دولت را تحقير کند و عليه او ماجرایي خياباني راه بيندازد، منجر به شکستهشدن مارپيچ سکوت شد، اما مشارکت بقيه شهرستانها بههيچوجه از اين عامل تبعيت نکرد. دلخواه اين جريان سياسي نيز اين نبود که اتفاقهای شهر مشهد به ساير شهرها گسترش پيدا کند، اما در همان جمعيت شهر مشهد، بلافاصله بعد از اينکه شعارها تغيير يافت، بازياي آغاز شد که خاتمه آن دست آغازکنندگانش نبود. دراينباره يکي از افراد شاخص اين جريان، در جايي سخني جالب و مهم مبني بر عدم توصيه به حضور افراد در خيابانها مطرح کرده و گفته بود «ديگر خيابانها يکطرفه نيست، بلکه دوطرفه شده».
*همواره در بطن جامعه علل ناآرامي نهفته است و امروز نيز علل مختلفي براي اين ناآراميها وجود دارد؛ امروز در جامعه انتظارات برآوردهنشده زيادي وجود دارد.
*علت اينکه چرا اين اعتراضات تا پيش از ديماه ۹۶ بروز نکرد و در ديماه خود را نشان دادند، نتيجه يک شوک اجتماعي است که اثر پروانهاي نامگذاري ميشود؛ اثر پروانهاي اثري است که در نقطه فضا را ميشکند و اعتراضات را به سطح ميآورد. اين ضربه شکننده ميتوانست يک عامل خارجي باشد، اما گروههاي سياسي که عليه دولت اقدام کردند، باعث شکستهشدن فضاي موجود شدند.
* در پاسخ به اين پرسش که آيا اين اعتراضات و اتفاقات قابل تکرار هستند و ميتوانند نقش يک آژير خطر را ايفا کنند، جواب من اين است که بله، اين اتفاقات محتمل و تکرارپذير هستند؛ چراکه همچنان علت بروز آنها باقي است و با هر اثر پروانهاي امکان بروز آنها وجود دارد؛ اما اينکه آيا اين اعتراضات شبيه اعتراضات دوران انقلاب است، بايد بگويم خير؛ در مباحث تئوريک همواره ميان کودتا، شورش و انقلاب تمايز قائل ميشويم. شورش نيز خود به سه دسته محدود، گسترده و مستمر تقسيمبندي ميشود؛ بر اين اساس اتفاقات ديماه ۹۶ از جنس شورشهاي محدود قلمداد ميشود.
*اينکه در شعارها گفته ميشود «نه اصلاحطلب و نه اصولگرا» ممکن است بهخاطر نااميدي از اين دو جريان و به نوعي بيان تمايل براي گذر از اين جريانات باشد و نخبگان ناراضي ميتوانند اين شعار را بيان کنند، اما تودههاي ناراضي اساسا شعارشان در حوزه معيشت و بر اساس ادراک شخصيشان از مسائل است. به نظر من بايد شعارهاي نخبگان را از شعارهاي تودهها جدا کرد.
*سال قبل همزمان با اعتراضات مردمي در دولت بحث شد که بايد در مواجهه با اعتراضات مدارايي بزرگ صورت بگيرد و بيشتر نيروي انتظامي وارد محل شود؛ اين استراتژي دولت بود. باوجوداين شاهد کشتهشدن برخي از معترضان در تعدادي از شهرهاي معترض بودم که علت آنها نيز برخي به دليل ناکارآمدي در کنترل وضعيت، برخي به دليل تيراندازيهاي کور از سمت مردم و برخي نيز به دليل عدم يادگيري و آموزش مقابله با بحران از سوي نيروها بود، اما به طور اساسي هيچ دستوري براي سرکوب بيشتر وجود نداشت و بنا بر مدارا بود.
*نکته جالبي هم که وجود داشت اين بود که در آن زمان بسياري از خطبههاي نمازهاي جمعه در حمايت از معترضان بود و بسياري از افراد شاخص شهرهاي معترض نيز از معترضان حمايت ميکردند؛ علت اين حمايتها نيز ممکن است اين باشد که به نوعي مخاطب اعتراضات را دولت ميدانستند.
* در اينکه جامعه ايران از لحاظ رواني بيشترين ناامني رواني- اجتماعي را در سالهای اخير تجربه ميکند، ترديدي وجود ندارد و براي آن علتهاي مختلفي مطرح ميشود که مهمترين آنها عدم دستيابي به شرايط انتظاري است؛ جامعه تا حدودي دچار ناامني رواني شده است؛ چراکه آنچه را که انتظار داشت، نتوانسته به دست بياورد.
*واقعا شرايط کشور اينگونه نيست که مسئولان جامعه همه در حال بخوربخور هستند؛ ما در سطوح مختلف مسئولان افراد سالم بسياري داريم؛ درست است که اين واقعيت هم در اين زمينه وجود دارد که افراد و مديراني هم در بدنه اجرائي و قانونگذاري هستند که از سمتهاي مديريتي سوءاستفادههايي ميکنند، اما ادراک از فساد بسيار گستردهتر از وضع موجود آن است؛ اين عوامل هرکدام به اندازه خود در فقدان اعتماد ميان مردم تأثيرگذار هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.