|

هژموني هزارتو و هزارلايه

كمال اطهاري . پژوهشگر اقتصاد توسعه

ابتدا با وام‌گيري از آنتونيو گرامشي اين گزاره‌ها را مطرح مي‌کنم. يک، هژموني سه حوزه اصلي دارد؛ اقتصادي، سياسي و فرهنگي که طبقات و جناح‌هاي آنها، بوروکراسي، ارتش‌ و... براي قبضه‌کردن آنها مي‌کوشند. دو، هژموني در جوامع مدرن از سوی دولت‌ها با ترکيب اقتدار (يا زور مانند آنچه دولت فرانسه در مقابل جليقه‌زردها به کار مي‌گيرد) و اقناع فکري و اخلاقي، بر جوامع مدني اعمال مي‌شود؛ يعني خلاف دولت‌هاي پيشاسرمايه‎داري به‌هيچ‌وجه زور براي بقاي آنها کفايت نمي‌کند. سه، به‌ویژه پس از جهاني‌شدن، ترکيب‌هاي لايه‌هاي مختلف اعمال هژموني دولت‌ها بر دولت‌ها و دولت‌ها بر جوامع مدني در حوزه‌هاي اقتصادي، سياسي و فرهنگي شکل گرفته است. چهار، اين گونه‌هاي هژموني در سطوح مختلف جغرافيايي (جهاني، منطقه‌اي، ملي يا کشور و محلي مانند ايرلند، کاتالونيا، اقليم‌هاي کردنشين و...) تشکيل ماتريس تودرتويي از اِعمال هژموني و مقاومت و مقابله با آن (تقابل دولت‌ها با دولت‌ها و جوامع ملي و محلي با دولت‌ها) را مي‌دهند. پنج، نحوه اِعمال هژموني سيال است، يعني با تغييرات زيرساختي و روساختي در حوزه‌هاي هژموني و در جغرافياي جوامع تغيير مي‌کند و پيوسته موجب تشکيل بلوک‌هاي جديد تاريخي با ترکيب و محتوايي جديد مي‌شود. به‌این‌ترتیب هزارتو و هزار لايه اِعمال هژموني ايجاد مي‌شود نه معادله تک‌مجهولي هژموني سرمايه بر جهان آن‌هم با ايدئولوژي نوليبراليسم. نظام سرمايه‎داري در دوران جهاني‌شدن هژموني اقتصادي يافته است. اين غلبه براي اولين بار بعد از فروپاشي اردوگاه سوسياليسم دولتي اتفاق افتاد که باعث شد سرمايه‌داري نه‌تنها با زور بلکه با اقناع دولت‌ها و جوامع از لحاظ اقتصادي هژمونيک شود؛ آن‌هم با مديريت ايالات متحده آمريکا. البته مي‌توان گفت اين استفاده از نهاد بازار است که بر جهان غالب شده نه آنکه

همه‌جا نظام سرمايه‎داري غلبه يافته باشد. چراکه چين و ويتنام هم از نهاد بازار استفاده مي‌کنند اما اين مطلب مساوي اين نيست که اين دو کشور از لحاظ اقتصادي و البته سياسي و فرهنگي هم تحت هژموني ايالات متحده آمريکا باشند ‌بلکه اين کشور در کل جهان سرمايه‌داري تنها از لحاظ اقتصادي (آن‌هم به‎عنوان رکن اصلي مديريت مالي گردش سرمايه‌‌ و بزرگ‌ترين مصرف‌کننده کالا) و توان اعمال زور، تاکنون هژمونيک است. براي اِعمال اين سلطه نيز يک بلوک تاريخي ازسوی کشورهاي مرکزي به رهبري آمريکا تشکيل شده بود که در اساس همان کشورهاي عضو OECD هستند. زيرا فقط با تشکيل بلوک تاريخي است که توانايي اعمال هژموني ايجاد مي‌شود؛ بلوک تاريخي به‌معناي تشکيل يک ائتلاف اقتصادي، اجتماعي و سياسي معين، در مقطعي معين از تاريخ، در جغرافيايي معين است که با تغييرات زيربنايي و روبنايي ترکيب آن تغيير مي‌کند. ازاين‌رو به کار بردن واژگان هژموني سرمايه به تسامح نيز جايز نيست. مارکس مي‌گويد سرمايه‌داري در واقعيت چيزي نيست جز جناح‌ها و افراد سرمايه‌دار؛ يعني در واقعيت اين جناح‌ها و افراد هستند که اِعمال هژموني مي‌کنند نه موجودي انتزاعي به نام سرمايه. در‌اين‌باره کافي است به دست‌به‌دست‌شدن قدرت در جناح‌هاي بورژوازي در ايالات متحده آمريکا و رفتار و نظريه متفاوت آنها براي تشکيل بلوک تاريخي و نقش افرادي چون ترامپ توجه كنيم.

به‎طور مثال اوباما چندجانبه‌گرايي را در دستور کار قرار داد و اينک ترامپ به نحوي زورگويانه و درعين‌حال پريشان، يک‌جانبه‌گرا شده است. يک جناح هژمون در بلوک تاريخي داخل يک کشور و يک دولت هژمون در بلوک تاريخي بين دولت‌ها، بايد پاسخ‌گو به منافع مؤتلفان خود نيز باشد و اگر منافع آنها را هم تأمين نکند، هژموني خود را از دست مي‌دهد. به‎طور مثال منطقه اروپا هرچند با ايالات متحده آمريکا تشکيل يک بلوک تاريخي را مي‌دهد اما هژموني اقتصادي مطلق آمريکا را (به‌طور مثال درباره ايران) برنمي‌تابد؛ چه رسد که به لحاظ سياسي و فکري بخواهد تحت سلطه آمريکا باشد. ما با ماتريسي سيال از اِعمال هژموني در جهان روبه‌رو هستيم‌ نه آنکه سرمايه چون روح تاريخ هگلي بر جهان حکومت کند. پس هر تحليلي بايد اين ماتريس را به کار بگيرد تا بتواند راه تحقق منافع ملت‌ها و جوامع و اقوام را بيابد. ما بر اين امر واقفيم که به گفته مارکس سرمايه‌داري مي‌خواهد هژموني جهاني پيدا کند‌ اما نحوه اعمال اين هژموني ثابت و واحد نيست. او در مانيفست مي‌گفت: بورژوازي با توپخانه کالاهاي ارزان، ديوارهاي چين را فرومی‌ریزد اما اکنون اين چين است با توپخانه کالاهاي ارزان آمريکا را هدف گرفته است؛ به‎طوري‎که آمريکا مي‌خواهد دور خود ديوار بکشد! در واقع چين و ديگر کشورها با استفاده از سرمايه و بازار مصرف آمريکا، در مقابل هژموني آمريکا قد علم کرده‌اند. به‌اين‌ترتيب نوعي جديد از جهاني‌شدن سرمايه‌داري در برابر اشکال گذشته آن رخ داده است که کشورهاي پيراموني خواهان آن ولي جناحي از بورژوازي آمريکا ضد آن شده است.در حقيقت بازي هژموني، مانند رقابت‌هاي ورزشي، به اين صورت که در يک بازي معين چه تيمي با چه آرايش و بازيکناني پيروز شود يا شکست بخورد، هميشه در جريان است. هم چنان‎که در اين مقطع تيم ايران، روسيه، ترکيه و دولت سوريه، در زمين سوريه بر تيم آمريکا، اسرائيل، عربستان و داعش (به‌خصوص بعد از خارج‌شدن اروپا از اين تيم) پيروز شده است؛ آن‌هم درحالي‎که دولت‌هاي تيم برنده هريک در اعمال هژموني و رعايت مصالح جوامع ملي و محلي خود مسائل بسيار دارند. بلوک‌هاي تاريخي با جايگاه‌هاي پيوسته متغير دولت‌ها و جوامع له و عليه توسعه پايدار جوامع معين تشکيل مي‌شود. مارکس در ايدئولوژي آلماني مي‌گويد تحليل انتزاعي و فلسفي از دوران‌هاي تاريخي را جايگزين واقعيت نکنيد اما تحليل‌هاي ضعيف، يک‌بُعدي و انتزاعي، از زمره آنچه در ايران هم هست، واقعيتي هزارتو و هزار لايه را به روح سرمايه تقليل داده و جامعه را به چالش روياروي با اين روح فرامي‌خوانند. بلوک هژموني واقعيتي سيال است و درک آن جوامع ملي و محلي از بيماري‌هاي کودکي چپ و راست رها مي‌كند و اين امکان را مي‌دهد که در «جنگ مواضع» به‌جاي «جنگ روياروي»، در فرايندي بسيار طولاني و بسيار دشوار، گام‌به‌گام منافع خود را تحقق بخشند. توسعه هنگامي ميسر مي‌شود که با تشخيص آرايش‌هاي سيال اجتماعي، اقتصادي و سياسي در مناطق و جوامع ملي و محلي جهان و ارائه برنامه توسعه براساس‌آن يک بلوک تاريخي جايگزينِ بلوک‌هاي سلطه‌گر شود تا اراده جمعي را در جهت ايجاد تمدن والا انکشاف دهد.

ابتدا با وام‌گيري از آنتونيو گرامشي اين گزاره‌ها را مطرح مي‌کنم. يک، هژموني سه حوزه اصلي دارد؛ اقتصادي، سياسي و فرهنگي که طبقات و جناح‌هاي آنها، بوروکراسي، ارتش‌ و... براي قبضه‌کردن آنها مي‌کوشند. دو، هژموني در جوامع مدرن از سوی دولت‌ها با ترکيب اقتدار (يا زور مانند آنچه دولت فرانسه در مقابل جليقه‌زردها به کار مي‌گيرد) و اقناع فکري و اخلاقي، بر جوامع مدني اعمال مي‌شود؛ يعني خلاف دولت‌هاي پيشاسرمايه‎داري به‌هيچ‌وجه زور براي بقاي آنها کفايت نمي‌کند. سه، به‌ویژه پس از جهاني‌شدن، ترکيب‌هاي لايه‌هاي مختلف اعمال هژموني دولت‌ها بر دولت‌ها و دولت‌ها بر جوامع مدني در حوزه‌هاي اقتصادي، سياسي و فرهنگي شکل گرفته است. چهار، اين گونه‌هاي هژموني در سطوح مختلف جغرافيايي (جهاني، منطقه‌اي، ملي يا کشور و محلي مانند ايرلند، کاتالونيا، اقليم‌هاي کردنشين و...) تشکيل ماتريس تودرتويي از اِعمال هژموني و مقاومت و مقابله با آن (تقابل دولت‌ها با دولت‌ها و جوامع ملي و محلي با دولت‌ها) را مي‌دهند. پنج، نحوه اِعمال هژموني سيال است، يعني با تغييرات زيرساختي و روساختي در حوزه‌هاي هژموني و در جغرافياي جوامع تغيير مي‌کند و پيوسته موجب تشکيل بلوک‌هاي جديد تاريخي با ترکيب و محتوايي جديد مي‌شود. به‌این‌ترتیب هزارتو و هزار لايه اِعمال هژموني ايجاد مي‌شود نه معادله تک‌مجهولي هژموني سرمايه بر جهان آن‌هم با ايدئولوژي نوليبراليسم. نظام سرمايه‎داري در دوران جهاني‌شدن هژموني اقتصادي يافته است. اين غلبه براي اولين بار بعد از فروپاشي اردوگاه سوسياليسم دولتي اتفاق افتاد که باعث شد سرمايه‌داري نه‌تنها با زور بلکه با اقناع دولت‌ها و جوامع از لحاظ اقتصادي هژمونيک شود؛ آن‌هم با مديريت ايالات متحده آمريکا. البته مي‌توان گفت اين استفاده از نهاد بازار است که بر جهان غالب شده نه آنکه

همه‌جا نظام سرمايه‎داري غلبه يافته باشد. چراکه چين و ويتنام هم از نهاد بازار استفاده مي‌کنند اما اين مطلب مساوي اين نيست که اين دو کشور از لحاظ اقتصادي و البته سياسي و فرهنگي هم تحت هژموني ايالات متحده آمريکا باشند ‌بلکه اين کشور در کل جهان سرمايه‌داري تنها از لحاظ اقتصادي (آن‌هم به‎عنوان رکن اصلي مديريت مالي گردش سرمايه‌‌ و بزرگ‌ترين مصرف‌کننده کالا) و توان اعمال زور، تاکنون هژمونيک است. براي اِعمال اين سلطه نيز يک بلوک تاريخي ازسوی کشورهاي مرکزي به رهبري آمريکا تشکيل شده بود که در اساس همان کشورهاي عضو OECD هستند. زيرا فقط با تشکيل بلوک تاريخي است که توانايي اعمال هژموني ايجاد مي‌شود؛ بلوک تاريخي به‌معناي تشکيل يک ائتلاف اقتصادي، اجتماعي و سياسي معين، در مقطعي معين از تاريخ، در جغرافيايي معين است که با تغييرات زيربنايي و روبنايي ترکيب آن تغيير مي‌کند. ازاين‌رو به کار بردن واژگان هژموني سرمايه به تسامح نيز جايز نيست. مارکس مي‌گويد سرمايه‌داري در واقعيت چيزي نيست جز جناح‌ها و افراد سرمايه‌دار؛ يعني در واقعيت اين جناح‌ها و افراد هستند که اِعمال هژموني مي‌کنند نه موجودي انتزاعي به نام سرمايه. در‌اين‌باره کافي است به دست‌به‌دست‌شدن قدرت در جناح‌هاي بورژوازي در ايالات متحده آمريکا و رفتار و نظريه متفاوت آنها براي تشکيل بلوک تاريخي و نقش افرادي چون ترامپ توجه كنيم.

به‎طور مثال اوباما چندجانبه‌گرايي را در دستور کار قرار داد و اينک ترامپ به نحوي زورگويانه و درعين‌حال پريشان، يک‌جانبه‌گرا شده است. يک جناح هژمون در بلوک تاريخي داخل يک کشور و يک دولت هژمون در بلوک تاريخي بين دولت‌ها، بايد پاسخ‌گو به منافع مؤتلفان خود نيز باشد و اگر منافع آنها را هم تأمين نکند، هژموني خود را از دست مي‌دهد. به‎طور مثال منطقه اروپا هرچند با ايالات متحده آمريکا تشکيل يک بلوک تاريخي را مي‌دهد اما هژموني اقتصادي مطلق آمريکا را (به‌طور مثال درباره ايران) برنمي‌تابد؛ چه رسد که به لحاظ سياسي و فکري بخواهد تحت سلطه آمريکا باشد. ما با ماتريسي سيال از اِعمال هژموني در جهان روبه‌رو هستيم‌ نه آنکه سرمايه چون روح تاريخ هگلي بر جهان حکومت کند. پس هر تحليلي بايد اين ماتريس را به کار بگيرد تا بتواند راه تحقق منافع ملت‌ها و جوامع و اقوام را بيابد. ما بر اين امر واقفيم که به گفته مارکس سرمايه‌داري مي‌خواهد هژموني جهاني پيدا کند‌ اما نحوه اعمال اين هژموني ثابت و واحد نيست. او در مانيفست مي‌گفت: بورژوازي با توپخانه کالاهاي ارزان، ديوارهاي چين را فرومی‌ریزد اما اکنون اين چين است با توپخانه کالاهاي ارزان آمريکا را هدف گرفته است؛ به‎طوري‎که آمريکا مي‌خواهد دور خود ديوار بکشد! در واقع چين و ديگر کشورها با استفاده از سرمايه و بازار مصرف آمريکا، در مقابل هژموني آمريکا قد علم کرده‌اند. به‌اين‌ترتيب نوعي جديد از جهاني‌شدن سرمايه‌داري در برابر اشکال گذشته آن رخ داده است که کشورهاي پيراموني خواهان آن ولي جناحي از بورژوازي آمريکا ضد آن شده است.در حقيقت بازي هژموني، مانند رقابت‌هاي ورزشي، به اين صورت که در يک بازي معين چه تيمي با چه آرايش و بازيکناني پيروز شود يا شکست بخورد، هميشه در جريان است. هم چنان‎که در اين مقطع تيم ايران، روسيه، ترکيه و دولت سوريه، در زمين سوريه بر تيم آمريکا، اسرائيل، عربستان و داعش (به‌خصوص بعد از خارج‌شدن اروپا از اين تيم) پيروز شده است؛ آن‌هم درحالي‎که دولت‌هاي تيم برنده هريک در اعمال هژموني و رعايت مصالح جوامع ملي و محلي خود مسائل بسيار دارند. بلوک‌هاي تاريخي با جايگاه‌هاي پيوسته متغير دولت‌ها و جوامع له و عليه توسعه پايدار جوامع معين تشکيل مي‌شود. مارکس در ايدئولوژي آلماني مي‌گويد تحليل انتزاعي و فلسفي از دوران‌هاي تاريخي را جايگزين واقعيت نکنيد اما تحليل‌هاي ضعيف، يک‌بُعدي و انتزاعي، از زمره آنچه در ايران هم هست، واقعيتي هزارتو و هزار لايه را به روح سرمايه تقليل داده و جامعه را به چالش روياروي با اين روح فرامي‌خوانند. بلوک هژموني واقعيتي سيال است و درک آن جوامع ملي و محلي از بيماري‌هاي کودکي چپ و راست رها مي‌كند و اين امکان را مي‌دهد که در «جنگ مواضع» به‌جاي «جنگ روياروي»، در فرايندي بسيار طولاني و بسيار دشوار، گام‌به‌گام منافع خود را تحقق بخشند. توسعه هنگامي ميسر مي‌شود که با تشخيص آرايش‌هاي سيال اجتماعي، اقتصادي و سياسي در مناطق و جوامع ملي و محلي جهان و ارائه برنامه توسعه براساس‌آن يک بلوک تاريخي جايگزينِ بلوک‌هاي سلطه‌گر شود تا اراده جمعي را در جهت ايجاد تمدن والا انکشاف دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.