|

آيا خروج چشمگير مهاجران همسايه شرقي واقعي است؟

کوچ زمستاني افغان‌ها از ايران

شهرزاد همتي: در روزهاي گذشته آماري به نقل از هيئت مأموريت سازمان بين‌المللي مهاجرت در افغانستان منتشر شد که از ثبت رکوردي در خروج افغانستاني‌ها از ايران خبر مي‌داد. در خبر منتشر‌شده آمده بود به گفته لارنس هارت، رئيس هيئت مأموريت سازمان بين‌المللي مهاجرت در افغانستان، در سال گذشته ميلادي (۲۰۱۸) در مجموع ۷۷۳ هزار و ۱۲۵ مهاجر افغانستاني به صورت داوطلبانه يا به اجبار ايران را ترک کرده‌اند که اين تعداد ۶۶ درصد بيشتر از آمار سال ۲۰۱۷ بوده است و احتمالا اين آمار رو به افزايش هم باشد. هارت در گفت‌وگو با خبرگزاري فرانسه اعلام کرده است: «بازگشت اين افراد به‌دلیل کاهش فرصت‌هاي اقتصادي در منطقه از جمله در ايران بوده است.»، اما يکي از فعالان حوزه پناهندگان با تکذيب اين ادعا مي‌گويد تنها ترکيب مهاجرت به ايران تغيير کرده است. به گفته فاطمه اشرفي، رئيس سازمان حمايت از کودکان و زنان پناهنده، روزانه بين دوهزار تا 2500 مهاجر غيرقانوني از افغانستان وارد ايران مي‌شوند.پس از بالارفتن قيمت ارز در ايران و کاهش ارزش پول ملي و فشار تحريم‌ها روي بدنه اقتصادي ايران، کم‌کم مهاجرت افغانستاني‌ها که تا پيش از اين، آنها را نيروي کار ارزان‌قيمت مي‌شناختيم آغاز شد. آنها که با وجود مصائب کشورشان ناچار به کوچ اجباري بودند، هم‌زباني با ايرانيان و آميختگي فرهنگي از يک طرف و همچنین همسايگي با ايران و بالابودن ساخت‌وساز در آن را بهانه‌اي براي مهاجرت به ايران عنوان مي‌کردند. آنها مي‌آمدند تا اندوخته‌اي براي زندگي سخت خانواده‌شان در افغانستان فراهم کنند. همراه با خانواده و بچه‌هاي قد‌و‌نيم‌قد به ايران مي‌آمدند و اينجا ريشه مي‌گرفتند و بچه به دنيا مي‌آوردند و ازدواج مي‌‌کردند و در محلات حاشيه‌اي براي خودشان زندگي دست‌وپا مي‌کردند.«بسم‌الله» يکي از همين مهاجران است که 12 سال است به ايران آمده و حالا آماده برگشتن به کشورش شده است. او پس از حمله طالبان و جنگ‌هاي تمام‌نشدني افغانستان، يک روز وقتي سر کار بوده مي‌بيند که همسر و فرزندش، در بمباران کابل از دنيا رفته‌اند. چهار ماه بعد، او به ايران مي‌آيد. بسم‌الله به «شرق» مي‌گويد: به دعوت هم‌شهري‌هايم به اينجا آمدم. هر خانه‌اي که قرار بود نوسازي و بازسازي شود، خانه ما بود. از ابتدا آن را مي‌ساختيم و اتاق‌هايش را رنگ مي‌کرديم. هر يک‌سال‌و‌نيم به خانه جديدی مي‌رفتيم و براي همين پول اجاره نداشتيم. دو سال پيش توانستم در يک سال نزديک به 70 ميليون پول جمع کنم. چون هم در يک خانه بنايي مي‌کردم و هم عصرها در خانه‌ای ديگر کمک مي‌کردم، آن‌قدر درآمدم خوب شده بود که ديگر مي‌خواستم به مشهد بروم و آ‌نجا خانه‌اي بخرم و زندگي را شروع کنم. اما حالا يک سال است که بي‌خانمان شده‌ام. ساخت‌وساز نمي‌شود، قيمت‌ها و دستمزدهاي ما فرقي نکرده، گراني زياد شده است. اگر تا دوسال پيش خرج خورد‌و‌خوراک روزانه‌ام پنج‌هزار تومان مي‌شد، حالا بايد روزي 10 هزارتومان پول غذا بدهم و اين ديگر برايم صرفي ندارد.مرداد سال جاري بود که سازمان بين‌المللي مهاجرت خبر داد بيش از 463 هزار مهاجر افغان به کشورشان بازگشته‌اند. کارگران افغان مي‌گويند با توجه به کاهش ارزش پول ملي ايران، کارکردن آنها در اين کشور ديگر به‌صرفه نيست. در آن زمان عنوان شد پيش از جهش قيمت دلار و ارزهاي خارجي در ايران، کارگران افغان هر يك‌ميليون تومان ايراني را با 16، 17هزار افغاني معاوضه مي‌کردند اما با کاهش ارزش ريال ايران اين رقم به شش، هفت هزار افغاني تنزل يافت.آمارها از زندگي بيش از سه ميليون مهاجر افغانستاني در ايران خبر مي‌دهد و حالا پس از طرح فرمان رهبري به الزام تحصيل مهاجران، حدود 300 هزار محصل افغانستاني در مدارس ايراني درس مي‌خوانند.داستان مهاجرت افغانستاني‌ها به ايران از سال 1980 با اشغال اين کشور به دست شوروي و آغاز جنگ داخلي شروع شد و هنوز پس از آن تاريخ افغانستان به يک نقطه امن نرسيده است.
شکل مهاجرت به ايران تغيير کرده است
اما فاطمه اشرفي، رئيس هيئت‌مديره انجمن حمايت از زنان و کودکان پناهنده (حامي)، در گفت‌وگو با «شرق»، با رد ادعاي افزايش خروج افغانستاني‌ها از ايران مي‌گويد: «اين آمار برای خروجي‌هاست؛ اتباعي که به صورت غيرقانوني از کشور خارج شدند، مهاجراني که در اصل با هدف رفتن به اروپا به ايران آمدند و هنگام خروج از ايران وقتي با قوانين سختگيرانه اروپا روبه‌رو شدند يا با محدوديت‌هاي زياد دولت ترکيه، ناگزير به بازگشت شدند. الزاما هم همه آنها اهداف اقتصادي نداشتند. البته من قبول مي‌کنم که درصدي از اين افراد اهداف اقتصادي داشتند و ممکن است به دليل رکود اقتصادي و کاهش فعاليت‌هاي عمراني در ايران با محدوديت مواجه شده باشند، اما بحث اينجاست که ما هيچ‌وقت آمار دقيقي از مهاجران ورودي‌ به کشور نداريم و همين‌طور در نظر نمي‌گيريم که ما با کارگرهاي فصلي مواجهيم که آنها معمولا با رسيدن سرما به کشورشان بازمي‌گردند».اشرفي تأکيد کرد: «در مقابل اين مسئله وجود دارد که ايران يک مسير رفت‌وآمد است. اين افرادي که اکنون از مرز گذشته‌اند و سازمان جهاني مهاجرت خروج آنها را تأييد مي‌کند، از ايران خارج شده‌‌اند و به کشور مبدأ، يعني افغانستان برگشته‌اند. اما کمتر کسي اين مسئله را در نظر گرفته که چقدر از اين افرادي که از ايران خارج شدند و به کشورشان بازگشته‌اند، مجددا به ايران مهاجرت کرده‌اند.از طرفي ما آماري داريم که مي‌گويد بين دو تا دوهزار و 500 نفر در طول هر شبانه‌روز از مرز افغانستان به‌صورت غيرقانوني به ايران وارد مي‌شوند، اين آمار جدا از آن سهميه 500 هزارنفري هستند که از طريق گرفتن ويزا وارد کشور مي‌شوند. اگر ما به ريشه‌ها و عوامل برگشت اين افراد توجه نکنيم و فقط به يک آمار خروج در طول يک سال بسنده کنيم، شايد به نتايج متفاوتي از اين آمار ارائه‌شده دست پيدا کنيم. اين فعال حقوقي پناهندگان در ادامه افزود: «همين حالا ما با موارد بي‌شماري روبه‌رو هستيم که در قالب قاچاق انسان با هزينه‌هاي کاملا مشخص وارد کشور مي‌شوند و با يک زمان حداقلي از روستايي داخل افغانستان، وسط شهري در ايران پياده شده و مشغول به کار مي‌شوند و از همه مهم‌تر اينکه حتي با توجه به سياست‌هاي تسهيل‌کننده در ايران براي مهاجران که يکي از آنها دسترسي مهاجران به آموزش براي کودکان است، ما الان شاهد افزايش مهاجرت‌هاي غيرقانوني حتي با خانواده هستيم؛ چراکه آنها تصور مي‌کنند در داخل ايران يا از طريق سازمان‌هاي مردم‌نهاد دسترسي به آموزش تضمين شده است و وقتي آنها کارت حمايت تحصيلي بگيرند، قاعدتا اقامت فرزندانشان نيز تسهيل مي‌شود و اينها همه نمره‌هاي مثبتي است که مهاجرت به ايران را افزايش مي‌دهد. بااین‌حال بايد پذيرفت که شکل و ترکيب مهاجرت‌ها تغيير پيدا مي‌کند، اما از ميزان مهاجرت کاسته نشده و نمي‌شود.
پيش‌تر شايد همه مهاجران از افغانستان را نيروهاي مجردي تشکيل مي‌دادند که براي فعاليت اقتصادي به ايران مي‌آمدند، اما حالا مهاجران اجتماعي زياد شده است. ناامني‌هاي اجتماعي در افغانستان و نقص زيرساخت‌هاي اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و امنيتي موجب مهاجرت با خانواده از مناطقي مثل سراب و قندوز افغانستان به ايران شده است».

شهرزاد همتي: در روزهاي گذشته آماري به نقل از هيئت مأموريت سازمان بين‌المللي مهاجرت در افغانستان منتشر شد که از ثبت رکوردي در خروج افغانستاني‌ها از ايران خبر مي‌داد. در خبر منتشر‌شده آمده بود به گفته لارنس هارت، رئيس هيئت مأموريت سازمان بين‌المللي مهاجرت در افغانستان، در سال گذشته ميلادي (۲۰۱۸) در مجموع ۷۷۳ هزار و ۱۲۵ مهاجر افغانستاني به صورت داوطلبانه يا به اجبار ايران را ترک کرده‌اند که اين تعداد ۶۶ درصد بيشتر از آمار سال ۲۰۱۷ بوده است و احتمالا اين آمار رو به افزايش هم باشد. هارت در گفت‌وگو با خبرگزاري فرانسه اعلام کرده است: «بازگشت اين افراد به‌دلیل کاهش فرصت‌هاي اقتصادي در منطقه از جمله در ايران بوده است.»، اما يکي از فعالان حوزه پناهندگان با تکذيب اين ادعا مي‌گويد تنها ترکيب مهاجرت به ايران تغيير کرده است. به گفته فاطمه اشرفي، رئيس سازمان حمايت از کودکان و زنان پناهنده، روزانه بين دوهزار تا 2500 مهاجر غيرقانوني از افغانستان وارد ايران مي‌شوند.پس از بالارفتن قيمت ارز در ايران و کاهش ارزش پول ملي و فشار تحريم‌ها روي بدنه اقتصادي ايران، کم‌کم مهاجرت افغانستاني‌ها که تا پيش از اين، آنها را نيروي کار ارزان‌قيمت مي‌شناختيم آغاز شد. آنها که با وجود مصائب کشورشان ناچار به کوچ اجباري بودند، هم‌زباني با ايرانيان و آميختگي فرهنگي از يک طرف و همچنین همسايگي با ايران و بالابودن ساخت‌وساز در آن را بهانه‌اي براي مهاجرت به ايران عنوان مي‌کردند. آنها مي‌آمدند تا اندوخته‌اي براي زندگي سخت خانواده‌شان در افغانستان فراهم کنند. همراه با خانواده و بچه‌هاي قد‌و‌نيم‌قد به ايران مي‌آمدند و اينجا ريشه مي‌گرفتند و بچه به دنيا مي‌آوردند و ازدواج مي‌‌کردند و در محلات حاشيه‌اي براي خودشان زندگي دست‌وپا مي‌کردند.«بسم‌الله» يکي از همين مهاجران است که 12 سال است به ايران آمده و حالا آماده برگشتن به کشورش شده است. او پس از حمله طالبان و جنگ‌هاي تمام‌نشدني افغانستان، يک روز وقتي سر کار بوده مي‌بيند که همسر و فرزندش، در بمباران کابل از دنيا رفته‌اند. چهار ماه بعد، او به ايران مي‌آيد. بسم‌الله به «شرق» مي‌گويد: به دعوت هم‌شهري‌هايم به اينجا آمدم. هر خانه‌اي که قرار بود نوسازي و بازسازي شود، خانه ما بود. از ابتدا آن را مي‌ساختيم و اتاق‌هايش را رنگ مي‌کرديم. هر يک‌سال‌و‌نيم به خانه جديدی مي‌رفتيم و براي همين پول اجاره نداشتيم. دو سال پيش توانستم در يک سال نزديک به 70 ميليون پول جمع کنم. چون هم در يک خانه بنايي مي‌کردم و هم عصرها در خانه‌ای ديگر کمک مي‌کردم، آن‌قدر درآمدم خوب شده بود که ديگر مي‌خواستم به مشهد بروم و آ‌نجا خانه‌اي بخرم و زندگي را شروع کنم. اما حالا يک سال است که بي‌خانمان شده‌ام. ساخت‌وساز نمي‌شود، قيمت‌ها و دستمزدهاي ما فرقي نکرده، گراني زياد شده است. اگر تا دوسال پيش خرج خورد‌و‌خوراک روزانه‌ام پنج‌هزار تومان مي‌شد، حالا بايد روزي 10 هزارتومان پول غذا بدهم و اين ديگر برايم صرفي ندارد.مرداد سال جاري بود که سازمان بين‌المللي مهاجرت خبر داد بيش از 463 هزار مهاجر افغان به کشورشان بازگشته‌اند. کارگران افغان مي‌گويند با توجه به کاهش ارزش پول ملي ايران، کارکردن آنها در اين کشور ديگر به‌صرفه نيست. در آن زمان عنوان شد پيش از جهش قيمت دلار و ارزهاي خارجي در ايران، کارگران افغان هر يك‌ميليون تومان ايراني را با 16، 17هزار افغاني معاوضه مي‌کردند اما با کاهش ارزش ريال ايران اين رقم به شش، هفت هزار افغاني تنزل يافت.آمارها از زندگي بيش از سه ميليون مهاجر افغانستاني در ايران خبر مي‌دهد و حالا پس از طرح فرمان رهبري به الزام تحصيل مهاجران، حدود 300 هزار محصل افغانستاني در مدارس ايراني درس مي‌خوانند.داستان مهاجرت افغانستاني‌ها به ايران از سال 1980 با اشغال اين کشور به دست شوروي و آغاز جنگ داخلي شروع شد و هنوز پس از آن تاريخ افغانستان به يک نقطه امن نرسيده است.
شکل مهاجرت به ايران تغيير کرده است
اما فاطمه اشرفي، رئيس هيئت‌مديره انجمن حمايت از زنان و کودکان پناهنده (حامي)، در گفت‌وگو با «شرق»، با رد ادعاي افزايش خروج افغانستاني‌ها از ايران مي‌گويد: «اين آمار برای خروجي‌هاست؛ اتباعي که به صورت غيرقانوني از کشور خارج شدند، مهاجراني که در اصل با هدف رفتن به اروپا به ايران آمدند و هنگام خروج از ايران وقتي با قوانين سختگيرانه اروپا روبه‌رو شدند يا با محدوديت‌هاي زياد دولت ترکيه، ناگزير به بازگشت شدند. الزاما هم همه آنها اهداف اقتصادي نداشتند. البته من قبول مي‌کنم که درصدي از اين افراد اهداف اقتصادي داشتند و ممکن است به دليل رکود اقتصادي و کاهش فعاليت‌هاي عمراني در ايران با محدوديت مواجه شده باشند، اما بحث اينجاست که ما هيچ‌وقت آمار دقيقي از مهاجران ورودي‌ به کشور نداريم و همين‌طور در نظر نمي‌گيريم که ما با کارگرهاي فصلي مواجهيم که آنها معمولا با رسيدن سرما به کشورشان بازمي‌گردند».اشرفي تأکيد کرد: «در مقابل اين مسئله وجود دارد که ايران يک مسير رفت‌وآمد است. اين افرادي که اکنون از مرز گذشته‌اند و سازمان جهاني مهاجرت خروج آنها را تأييد مي‌کند، از ايران خارج شده‌‌اند و به کشور مبدأ، يعني افغانستان برگشته‌اند. اما کمتر کسي اين مسئله را در نظر گرفته که چقدر از اين افرادي که از ايران خارج شدند و به کشورشان بازگشته‌اند، مجددا به ايران مهاجرت کرده‌اند.از طرفي ما آماري داريم که مي‌گويد بين دو تا دوهزار و 500 نفر در طول هر شبانه‌روز از مرز افغانستان به‌صورت غيرقانوني به ايران وارد مي‌شوند، اين آمار جدا از آن سهميه 500 هزارنفري هستند که از طريق گرفتن ويزا وارد کشور مي‌شوند. اگر ما به ريشه‌ها و عوامل برگشت اين افراد توجه نکنيم و فقط به يک آمار خروج در طول يک سال بسنده کنيم، شايد به نتايج متفاوتي از اين آمار ارائه‌شده دست پيدا کنيم. اين فعال حقوقي پناهندگان در ادامه افزود: «همين حالا ما با موارد بي‌شماري روبه‌رو هستيم که در قالب قاچاق انسان با هزينه‌هاي کاملا مشخص وارد کشور مي‌شوند و با يک زمان حداقلي از روستايي داخل افغانستان، وسط شهري در ايران پياده شده و مشغول به کار مي‌شوند و از همه مهم‌تر اينکه حتي با توجه به سياست‌هاي تسهيل‌کننده در ايران براي مهاجران که يکي از آنها دسترسي مهاجران به آموزش براي کودکان است، ما الان شاهد افزايش مهاجرت‌هاي غيرقانوني حتي با خانواده هستيم؛ چراکه آنها تصور مي‌کنند در داخل ايران يا از طريق سازمان‌هاي مردم‌نهاد دسترسي به آموزش تضمين شده است و وقتي آنها کارت حمايت تحصيلي بگيرند، قاعدتا اقامت فرزندانشان نيز تسهيل مي‌شود و اينها همه نمره‌هاي مثبتي است که مهاجرت به ايران را افزايش مي‌دهد. بااین‌حال بايد پذيرفت که شکل و ترکيب مهاجرت‌ها تغيير پيدا مي‌کند، اما از ميزان مهاجرت کاسته نشده و نمي‌شود.
پيش‌تر شايد همه مهاجران از افغانستان را نيروهاي مجردي تشکيل مي‌دادند که براي فعاليت اقتصادي به ايران مي‌آمدند، اما حالا مهاجران اجتماعي زياد شده است. ناامني‌هاي اجتماعي در افغانستان و نقص زيرساخت‌هاي اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و امنيتي موجب مهاجرت با خانواده از مناطقي مثل سراب و قندوز افغانستان به ايران شده است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.