فاصله واقعيت بازار و درک ما از واقعيت بازار
حامد هدائي . اقتصاددان رفتاري
اين روزها هر بچه دوسالهاي بهخوبي ميداند که بازار دچار چه بلبشويي شده است. با قدمزدن در کوچه و خيابان ميشود علت مشکلات نظامهاي اقتصادي و رکود و تورم را بهخوبي درک کرد. واقعيت اين است که انسانها مجموعهاي از چيزهايي هستند که دارند، يعني همان خرتوپرتهايي که دوروبر خودشان جمع ميکنند. ما مجموعهاي از دوستان، کتابها، عکسهاي يادگاري و محيط اطرافمان هستیم. اينکه بخواهيم به درک درستي از محيط زندگيمان دست يابيم، بايد بهدنبال درک مهمترين عامل تأثيرگذار آن يعني انسانها برويم. شايد انسان تنها موجودي است که دنياي اطراف خود را همرنگ درونياتش ميکند. ما در محيطهايي زندگي ميکنيم که از لحاظ ناخودآگاه در آن به ارضاي رواني دست مييابيم. اين عامل نشان ميدهد که چطور انسانها در شرايط مختلف زندگي ميکنند و خودشان را با محيط هماهنگ ميکنند. خانوادهاي که فرهنگ آرامش و دانشاندوزي را در خود پرورش داده، نگرشش را به محيط اطراف نيز انتقال ميدهد، اقتصادي پويا، روابطي متعادل و همبستگي خانوادگي و سلامت رواني از مؤلفههاي چنين خانوادهاي ميتواند باشد. در بدترين حالت آنها ياد گرفتهاند همديگر را شما خطاب کنند. اين فرهنگ با گسترش خود جامعهاي را شکل ميدهد که تمام زواياي يک خانواده سالم را به نمايش ميگذارد. حال اگر به اطراف خود نگاه کنيم تا تأثير مهمترين عامل شکلدهنده فرهنگ، اجتماع و بازار را بررسي کنيم، بهخوبي همهچيز را درک خواهيم کرد. شايد خندهدار باشد ولي تازمانيکه رانندههاي تاکسي براي جذب مسافر داد ميزنند و تازمانيکه تاکسي پنج سرنشين و ماشين شخصي تکسرنشين در خيابانها عبور و مرور ميکنند، وضعيت اقتصادي به همين شکل نابسامان خواهند ماند. آسیبپذیری نظام رواني يک جامعه تأثير مستقيمي بر شرايط اقتصادي و حتي روابط ملي و بينالمللي آن دارد. اينکه درک کنيم الگوهاي فعلي براي تحليل شرايط بازار و روندهاي اقتصادي کارايي کافي را ندارند، اولين قدم را براي ايجاد يک نگرش متفاوت و جستوجوگر که به حل مشکلات ميانجامد برداشتهايم. براي درک بهتر اتفاقاتي که در حال وقوع است، به الگوي جديدي نياز داريم. الگوي رايج کنوني که معتقد است بازارهاي مالي به تعادل گرايش دارند، اشتباه گمراهکنندهاي است؛ بخش اعظم مشکلات کنوني ما به اين حقيقت مربوط ميشود که نظام مالي بينالمللي بر مبناي اين الگو شکل گرفته است. الگوي جديد از دو جنبه مهم با الگوي قبلي متفاوت است؛ اول اينکه بازارهاي مالي هيچگاه واقعيت نهفته را بهطور دقيق نشان نميدهند؛ آنها همواره اين واقعيت را به نحوي تحريف ميکنند و اين تحريفها خود را در قيمتهاي بازار نشان ميدهند و دوم اينکه اين تحريفها گهگاه بر اصول اساسي که انتظار ميرود قيمتهاي بازار نشانگر آنها باشند، تأثيرگذار ميشوند. اين چارچوب مفهومي به بازارهاي مالي محدود نميشود. در اين چارچوب به رابطه ميان تفکر و واقعيت ميپردازد و مدعي است که برداشتهاي غلط و تفسيرهاي اشتباه نقش مهمي در شکلگيري جريان تاريخ بازي ميکنند. افراد شرکتکننده در بازار، يعني همانهايي که خانوادهها را شکل ميدهند، نميتوانند تصميمات خود را تنها بر مبنای دانش اتخاذ کنند و برداشتهاي سوگيرانه آنها نهتنها قيمتهاي بازار را تحت تأثير قرار ميدهد، بلکه بر اصول اساسي که انتظار ميرود اين قيمتها نشانگر آنها باشند، اثرگذار است. طرز تفکر افراد شرکتکننده در بازار کارکردي دوجانبه دارد؛ آنها از يک سو به دنبال درک موقعيت خود هستند که ميتوان آن را کارکرد شناختي ناميد و از سوي ديگر بهدنبال تغيير اين موقعيت هستند که کارکرد فريبکارانه ناميد ميشود. اين دو کارکرد در جهت مخالف يکديگر عمل ميکنند و در شرايط بهخصوصي ميتوانند با يکديگر تداخل پيدا کنند. طبق نظر جورج سوروس، کارگزار اقتصادي و سياسي آمريکا، اين تداخل انعکاسپذيري نام دارد. برخلاف نظريه سنتي اقتصاد که فرض را بر دانش کامل ميگذارد، نه افراد حاضر در بازار و نه مسئولان و مقامات پولي و مالي نميتوانند تصميمات خود را فقط بر مبناي دانش اتخاذ کنند. قضاوتها و تصورات اشتباه آنها بر قيمتهاي بازار تأثير ميگذارند و مهمتر از آن اينکه، قيمتهاي بازار اصولي اساسي يا بنيادي را که انتظار ميرود در قالب همين قيمتها بروز پيدا کنند، بهسادگي تحت تأثير قرار ميدهد. طبق اين قاعده انسانها نهتنها عقلايي رفتار نميکنند، بلکه بيشتر اوقات با تصميمهای نابخردانه خود بر روند شکلگيري بازار تأثيرگذار هستند و اگر اين تصميمهای نابخردانه را در اجتماع افرادي که از اختلالات رواني رنج ميبرند ضرب کنيم، پيچيدگي عوامل تأثيرگذار بر رونق و رکود اقتصادي را ميتوانيم بيشتر لمس کنيم. وقتي بازار از تعادل رواني خارج شود، سمتوسويي متفاوت نسبت به نمودار عرضه و تقاضا خواهد گرفت. همانطورکه الگوي کنوني نشان ميدهد، قيمتهاي بازار بهطور تصادفي از تعادل نظري موجود منحرف نميشوند. ديدگاه اعضا (شرکتکنندگان) و ناظران بازار هرگز با جريان واقعي امور مطابقت ندارند؛ به زبان ديگر، بازارها هرگز به آن سطح از تعادلي که در نظريه اقتصاد موردنظر است، نخواهند رسيد. رابطه انعکاس دوطرفهاي ميان تصور و واقعيت وجود دارد که ميتواند موجب استحکامبخشي ابتدايي و در نهايت موجب بهبارآمدن نتيجه معکوس از فرايندهاي رونق- رکود مشکلساز يا حبابها شود. حبابها يگانهساختارهايي نيستند که انعکاسپذيري خود را در قالب آنها در بازارهاي مالي بروز ميدهند، بلکه آنها تنها نمود بسيار بارزي از اين نظريه در بازار هستند و ميتوانند پيامدهاي بدی دربر داشته باشند. حبابها غالبا علت بحرانهاي مالي هستند و نقش مهمي در ايجاد تحول در نظام نظارتي ايفا ميکنند. تمام حبابها روندي دارند که در واقعيت قابل مشاهدهاند؛ همچنين هميشه درباره اين روند، سوءتعبيري وجود دارد. اين دو عامل بهطور انعکاسي دوسويه بر يکديگر تأثير متقابل دارند؛ برای مثال در بازار مسکن، حبابهايي وجود داشته است، اما روند بحران کنوني صرفا نمايانگر پيشروي اين بازار به سمت پاشيدهشدن حباب مسکن نيست. مسائل پيشرو بزرگتر از همه مشکلات مالي است که در تمام طول زندگيمان تجربه کردهايم. اين بحران بخشي از چيزي است که ميتوان آن را ابرحباب ناميد؛ فرايند انعکاس بلندمدتي که در ساليان گذشته شکل گرفته است. اين فرايند شامل يک روند غالب گسترش اعتبار و سوءتعبير رايج و بنيادگرايي بازار ميشود. اما بحران از چه زماني آغاز شد، از زماني که اضطراب فراگير در بازار گسترش يافت و حتي قبلتر از آن، يعني زماني که مهمترين عضو تشکيلدهنده بازار (شرکتکنندگان و ناظران) دچار شديدترين اختلالات رواني فراگير شدند. ميان واقعيت بازار و درک ما از واقعيت بازار فاصلهاي وجود دارد که بحرانهاي مالي در آن شکل ميگيرند. اينکه ما نه براساس واقعيت بلکه براساس درک سطحيمان از واقعيت موجود دست به تصميمگيري ميزنيم، مهمترين علت عدم ثبات نظامهاي پولي مالي است. شايد بهتر باشد قبل از اصلاح نظام مالي و جلوگيري و حل بحرانهاي ناشي از آن، ابتدا نظام رواني مصرفکنندگان را درک کنيم و بعد بهسرعت آرامسازي و درمان بيماريهاي روحي تأثيرگذاران بازار را شروع کنيم. ما با شرايط پيچيدهاي روبهرو هستيم و در شرايط پيچيده، اولين اقدام ايجاد نظم و آرامش است.
اين روزها هر بچه دوسالهاي بهخوبي ميداند که بازار دچار چه بلبشويي شده است. با قدمزدن در کوچه و خيابان ميشود علت مشکلات نظامهاي اقتصادي و رکود و تورم را بهخوبي درک کرد. واقعيت اين است که انسانها مجموعهاي از چيزهايي هستند که دارند، يعني همان خرتوپرتهايي که دوروبر خودشان جمع ميکنند. ما مجموعهاي از دوستان، کتابها، عکسهاي يادگاري و محيط اطرافمان هستیم. اينکه بخواهيم به درک درستي از محيط زندگيمان دست يابيم، بايد بهدنبال درک مهمترين عامل تأثيرگذار آن يعني انسانها برويم. شايد انسان تنها موجودي است که دنياي اطراف خود را همرنگ درونياتش ميکند. ما در محيطهايي زندگي ميکنيم که از لحاظ ناخودآگاه در آن به ارضاي رواني دست مييابيم. اين عامل نشان ميدهد که چطور انسانها در شرايط مختلف زندگي ميکنند و خودشان را با محيط هماهنگ ميکنند. خانوادهاي که فرهنگ آرامش و دانشاندوزي را در خود پرورش داده، نگرشش را به محيط اطراف نيز انتقال ميدهد، اقتصادي پويا، روابطي متعادل و همبستگي خانوادگي و سلامت رواني از مؤلفههاي چنين خانوادهاي ميتواند باشد. در بدترين حالت آنها ياد گرفتهاند همديگر را شما خطاب کنند. اين فرهنگ با گسترش خود جامعهاي را شکل ميدهد که تمام زواياي يک خانواده سالم را به نمايش ميگذارد. حال اگر به اطراف خود نگاه کنيم تا تأثير مهمترين عامل شکلدهنده فرهنگ، اجتماع و بازار را بررسي کنيم، بهخوبي همهچيز را درک خواهيم کرد. شايد خندهدار باشد ولي تازمانيکه رانندههاي تاکسي براي جذب مسافر داد ميزنند و تازمانيکه تاکسي پنج سرنشين و ماشين شخصي تکسرنشين در خيابانها عبور و مرور ميکنند، وضعيت اقتصادي به همين شکل نابسامان خواهند ماند. آسیبپذیری نظام رواني يک جامعه تأثير مستقيمي بر شرايط اقتصادي و حتي روابط ملي و بينالمللي آن دارد. اينکه درک کنيم الگوهاي فعلي براي تحليل شرايط بازار و روندهاي اقتصادي کارايي کافي را ندارند، اولين قدم را براي ايجاد يک نگرش متفاوت و جستوجوگر که به حل مشکلات ميانجامد برداشتهايم. براي درک بهتر اتفاقاتي که در حال وقوع است، به الگوي جديدي نياز داريم. الگوي رايج کنوني که معتقد است بازارهاي مالي به تعادل گرايش دارند، اشتباه گمراهکنندهاي است؛ بخش اعظم مشکلات کنوني ما به اين حقيقت مربوط ميشود که نظام مالي بينالمللي بر مبناي اين الگو شکل گرفته است. الگوي جديد از دو جنبه مهم با الگوي قبلي متفاوت است؛ اول اينکه بازارهاي مالي هيچگاه واقعيت نهفته را بهطور دقيق نشان نميدهند؛ آنها همواره اين واقعيت را به نحوي تحريف ميکنند و اين تحريفها خود را در قيمتهاي بازار نشان ميدهند و دوم اينکه اين تحريفها گهگاه بر اصول اساسي که انتظار ميرود قيمتهاي بازار نشانگر آنها باشند، تأثيرگذار ميشوند. اين چارچوب مفهومي به بازارهاي مالي محدود نميشود. در اين چارچوب به رابطه ميان تفکر و واقعيت ميپردازد و مدعي است که برداشتهاي غلط و تفسيرهاي اشتباه نقش مهمي در شکلگيري جريان تاريخ بازي ميکنند. افراد شرکتکننده در بازار، يعني همانهايي که خانوادهها را شکل ميدهند، نميتوانند تصميمات خود را تنها بر مبنای دانش اتخاذ کنند و برداشتهاي سوگيرانه آنها نهتنها قيمتهاي بازار را تحت تأثير قرار ميدهد، بلکه بر اصول اساسي که انتظار ميرود اين قيمتها نشانگر آنها باشند، اثرگذار است. طرز تفکر افراد شرکتکننده در بازار کارکردي دوجانبه دارد؛ آنها از يک سو به دنبال درک موقعيت خود هستند که ميتوان آن را کارکرد شناختي ناميد و از سوي ديگر بهدنبال تغيير اين موقعيت هستند که کارکرد فريبکارانه ناميد ميشود. اين دو کارکرد در جهت مخالف يکديگر عمل ميکنند و در شرايط بهخصوصي ميتوانند با يکديگر تداخل پيدا کنند. طبق نظر جورج سوروس، کارگزار اقتصادي و سياسي آمريکا، اين تداخل انعکاسپذيري نام دارد. برخلاف نظريه سنتي اقتصاد که فرض را بر دانش کامل ميگذارد، نه افراد حاضر در بازار و نه مسئولان و مقامات پولي و مالي نميتوانند تصميمات خود را فقط بر مبناي دانش اتخاذ کنند. قضاوتها و تصورات اشتباه آنها بر قيمتهاي بازار تأثير ميگذارند و مهمتر از آن اينکه، قيمتهاي بازار اصولي اساسي يا بنيادي را که انتظار ميرود در قالب همين قيمتها بروز پيدا کنند، بهسادگي تحت تأثير قرار ميدهد. طبق اين قاعده انسانها نهتنها عقلايي رفتار نميکنند، بلکه بيشتر اوقات با تصميمهای نابخردانه خود بر روند شکلگيري بازار تأثيرگذار هستند و اگر اين تصميمهای نابخردانه را در اجتماع افرادي که از اختلالات رواني رنج ميبرند ضرب کنيم، پيچيدگي عوامل تأثيرگذار بر رونق و رکود اقتصادي را ميتوانيم بيشتر لمس کنيم. وقتي بازار از تعادل رواني خارج شود، سمتوسويي متفاوت نسبت به نمودار عرضه و تقاضا خواهد گرفت. همانطورکه الگوي کنوني نشان ميدهد، قيمتهاي بازار بهطور تصادفي از تعادل نظري موجود منحرف نميشوند. ديدگاه اعضا (شرکتکنندگان) و ناظران بازار هرگز با جريان واقعي امور مطابقت ندارند؛ به زبان ديگر، بازارها هرگز به آن سطح از تعادلي که در نظريه اقتصاد موردنظر است، نخواهند رسيد. رابطه انعکاس دوطرفهاي ميان تصور و واقعيت وجود دارد که ميتواند موجب استحکامبخشي ابتدايي و در نهايت موجب بهبارآمدن نتيجه معکوس از فرايندهاي رونق- رکود مشکلساز يا حبابها شود. حبابها يگانهساختارهايي نيستند که انعکاسپذيري خود را در قالب آنها در بازارهاي مالي بروز ميدهند، بلکه آنها تنها نمود بسيار بارزي از اين نظريه در بازار هستند و ميتوانند پيامدهاي بدی دربر داشته باشند. حبابها غالبا علت بحرانهاي مالي هستند و نقش مهمي در ايجاد تحول در نظام نظارتي ايفا ميکنند. تمام حبابها روندي دارند که در واقعيت قابل مشاهدهاند؛ همچنين هميشه درباره اين روند، سوءتعبيري وجود دارد. اين دو عامل بهطور انعکاسي دوسويه بر يکديگر تأثير متقابل دارند؛ برای مثال در بازار مسکن، حبابهايي وجود داشته است، اما روند بحران کنوني صرفا نمايانگر پيشروي اين بازار به سمت پاشيدهشدن حباب مسکن نيست. مسائل پيشرو بزرگتر از همه مشکلات مالي است که در تمام طول زندگيمان تجربه کردهايم. اين بحران بخشي از چيزي است که ميتوان آن را ابرحباب ناميد؛ فرايند انعکاس بلندمدتي که در ساليان گذشته شکل گرفته است. اين فرايند شامل يک روند غالب گسترش اعتبار و سوءتعبير رايج و بنيادگرايي بازار ميشود. اما بحران از چه زماني آغاز شد، از زماني که اضطراب فراگير در بازار گسترش يافت و حتي قبلتر از آن، يعني زماني که مهمترين عضو تشکيلدهنده بازار (شرکتکنندگان و ناظران) دچار شديدترين اختلالات رواني فراگير شدند. ميان واقعيت بازار و درک ما از واقعيت بازار فاصلهاي وجود دارد که بحرانهاي مالي در آن شکل ميگيرند. اينکه ما نه براساس واقعيت بلکه براساس درک سطحيمان از واقعيت موجود دست به تصميمگيري ميزنيم، مهمترين علت عدم ثبات نظامهاي پولي مالي است. شايد بهتر باشد قبل از اصلاح نظام مالي و جلوگيري و حل بحرانهاي ناشي از آن، ابتدا نظام رواني مصرفکنندگان را درک کنيم و بعد بهسرعت آرامسازي و درمان بيماريهاي روحي تأثيرگذاران بازار را شروع کنيم. ما با شرايط پيچيدهاي روبهرو هستيم و در شرايط پيچيده، اولين اقدام ايجاد نظم و آرامش است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.