|

سازمان جنگل‌ها در حال تبديل‌شدن به دشمن منابع طبيعي

رحيم ملك‌نيا. عضو هيئت علمي دانشگاه لرستان

در هفته‌هاي اخیر فضای منابع طبیعی کشور تحت تأثیر مصاحبه معاونت جنگل سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور درباره 11 هزار هکتار جنگل‌کاری در مراتع قرار گرفته است. اگرچه پس از مصاحبه، ابتدا با تصحیح خبر و تبدیل مرتع به منابع طبیعی و سپس با انتشار بیانيه‌ای تلاش شد به انتقادات مطرح‌شده در این زمینه واکنش نشان داده شود؛ اما تأملی بر موضوع نشان می‌دهد که سازمان در مدیریت عرصه‌های طبیعی تا چه میزان ضعیف، بی‌برنامه، بخشی‌نگر و فاقد نگاه علمی است. ناتوانی در پاسخ علمی و مستند به شبهات بیانگر این است که در مکان‌یابی عملیات جنگل‌کاری، مطالعه‌ای جامع صورت نگرفته و مانند گذشته براساس دستورات از بالا به پایین و تصمیمات دفتر مرکزی این پروژه انجام شده است. اعتراض بخش مرتع سازمان به این مسئله، ارائه‌ندادن مستندات از طرف دفتر مهندسی سازمان و ناتوانی معاونت جنگل و دفتر خارج از شمال برای تشریح روند تصمیم‌گیری در این زمینه، مؤید این ضعف‌هاست. در‌حالي‌كه در صورت وجود یک روند علمی و سیستماتیک برای اجرای این پروژه، جواب‌گویی نیز به‌سرعت میسر بود؛ با‌این‌حال مسئله اخیر تنها ضعف سازمان در مدیریت عرصه‌های طبیعی و به ‌طور خاص جنگل‌ها نیست. برزخ بی‌برنامگی در جنگل‌های شمال، اختصاص عرصه‌های شکننده به توسعه باغات و به‌تازگی تلاش برای رسمیت‌بخشیدن به زراعت در زاگرس، آینده این منابع را با خطر مواجه کرده است. در موضوع شمال، با وجود برچیده‌شدن سازمان طرح‌های جنگل‌داری سابق، به صورت رسمی طرح جدیدی برای مدیریت این عرصه‌ها منتشر نشده است؛ هرچند پیش‌نویس طرح نیمه‌تفصیلی جدید نیز مطلبی تازه برای عرضه ندارد و در آن به مؤلفه‌های مدیریت پایدار توجهی مناسب نشده است. بی‌توجهی به طرح پایش برای بررسی پایداری کارکردها و سیستم مدیریت جنگل در کنار توجه ناکافی به مقوله آمایش جنگل باعث شده است که این طرح تفاوت چندانی با طرح‌های سابق نداشته باشد. همچنین فقدان نگاه جامع در تصمیمات کلان مانند طرح تنفس باعث شده است که در نبود ماده خام برای بخش چوب، در ابتدا زاگرس و با اندکی فاصله، ارسباران را مورد هجوم قرار دهد و زنجیره‌ای از کامیون‌های حامل چوب از این مناطق تشکیل شود. قطع درختان باغی، بیدهای مجاور رودخانه‌ها و حتی درختان جنگلی باعث نگرانی مردم و برخی مسئولان در این مناطق شده است که نگرانی ائمه ‌جمعه و مردم، چه در شمال و چه در سایر مناطق، به‌خوبی نشان از ضعف برنامه‌ریزی و مبارزه جامع با قاچاق دارد. از سوی دیگر سازمان با سکوت در برابر تخریب منابع طبیعی بر اثر پروژه‌های مختلف توسعه و گاهی حمایت از طرح‌های مخرب مانند توسعه باغات در اراضی شیب‌دار یا تلاش برای رسمیت‌بخشیدن به زراعت در زیر آشکوب زاگرس، در حال کوبیدن آخرین میخ‌ها بر تابوت جسد نیمه‌جان جنگل و مرتع کشور است. زاگرس به‌عنوان مهم‌ترین منبع آب کشور، در سایه بی‌برنامگی سازمان و شجاعت‌نداشتن مدیران ارشد آن برای مقابله با طرح‌های توسعه در بخش کشاورزی و سایر بخش‌ها، در حال ازبین‌رفتن است. در درون سازمان، رقابت دو بخش جنگل و مرتع برای مدیریت مسائلی مانند گیاهان دارویی یا جذب منابع مالی نیز نشانه‌ای از نبود نگاه جامع در مدیریت عرصه‌های طبیعی است. گویا این رقابت نه ناشی از تلاش برای حفاظت از این عرصه‌ها؛ بلکه به دلایل سازمانی و نگاه بخشی در این مجموعه است.گرچه در زمان حاضر، عرصه‌های طبیعی کشور به ناحق در سیطره بخش کشاورزی قرار دارند و حفاظت از منابع طبیعی تحت تأثیر طرح‌های توسعه کشاورزی است؛ اما بخش‌های مختلف منابع طبیعی مانند مرتع و جنگل تحت مدیریت سازمانی واحد قرار دارد که این متولی یکسان باید باعث هماهنگی و هم‌افزایی برای مدیریت بهینه و نه محلی برای منازعات بخشی شود. نگاهی به مشکلات بیان‌شده نشان می‌دهد طرح‌های دستوری، تصمیمات از بالا به پایین، نبود اطمینان مدیران به نیروهای میدانی، بی‌توجهی به شرایط اجتماعی-اقتصادی در طرح‌ها و استفاده‌نکردن از روش‌های علمی در تصمیم‌گیری در حال اتلاف بودجه، نیروی کار و تخریب عرصه‌های طبیعی است. عملکرد مدیران سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخيزداري به گونه‌ای است که اين سازمان در حال تبدیل‌شدن به بزرگ‌ترین دشمن منابع طبیعی کشور است.

در هفته‌هاي اخیر فضای منابع طبیعی کشور تحت تأثیر مصاحبه معاونت جنگل سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور درباره 11 هزار هکتار جنگل‌کاری در مراتع قرار گرفته است. اگرچه پس از مصاحبه، ابتدا با تصحیح خبر و تبدیل مرتع به منابع طبیعی و سپس با انتشار بیانيه‌ای تلاش شد به انتقادات مطرح‌شده در این زمینه واکنش نشان داده شود؛ اما تأملی بر موضوع نشان می‌دهد که سازمان در مدیریت عرصه‌های طبیعی تا چه میزان ضعیف، بی‌برنامه، بخشی‌نگر و فاقد نگاه علمی است. ناتوانی در پاسخ علمی و مستند به شبهات بیانگر این است که در مکان‌یابی عملیات جنگل‌کاری، مطالعه‌ای جامع صورت نگرفته و مانند گذشته براساس دستورات از بالا به پایین و تصمیمات دفتر مرکزی این پروژه انجام شده است. اعتراض بخش مرتع سازمان به این مسئله، ارائه‌ندادن مستندات از طرف دفتر مهندسی سازمان و ناتوانی معاونت جنگل و دفتر خارج از شمال برای تشریح روند تصمیم‌گیری در این زمینه، مؤید این ضعف‌هاست. در‌حالي‌كه در صورت وجود یک روند علمی و سیستماتیک برای اجرای این پروژه، جواب‌گویی نیز به‌سرعت میسر بود؛ با‌این‌حال مسئله اخیر تنها ضعف سازمان در مدیریت عرصه‌های طبیعی و به ‌طور خاص جنگل‌ها نیست. برزخ بی‌برنامگی در جنگل‌های شمال، اختصاص عرصه‌های شکننده به توسعه باغات و به‌تازگی تلاش برای رسمیت‌بخشیدن به زراعت در زاگرس، آینده این منابع را با خطر مواجه کرده است. در موضوع شمال، با وجود برچیده‌شدن سازمان طرح‌های جنگل‌داری سابق، به صورت رسمی طرح جدیدی برای مدیریت این عرصه‌ها منتشر نشده است؛ هرچند پیش‌نویس طرح نیمه‌تفصیلی جدید نیز مطلبی تازه برای عرضه ندارد و در آن به مؤلفه‌های مدیریت پایدار توجهی مناسب نشده است. بی‌توجهی به طرح پایش برای بررسی پایداری کارکردها و سیستم مدیریت جنگل در کنار توجه ناکافی به مقوله آمایش جنگل باعث شده است که این طرح تفاوت چندانی با طرح‌های سابق نداشته باشد. همچنین فقدان نگاه جامع در تصمیمات کلان مانند طرح تنفس باعث شده است که در نبود ماده خام برای بخش چوب، در ابتدا زاگرس و با اندکی فاصله، ارسباران را مورد هجوم قرار دهد و زنجیره‌ای از کامیون‌های حامل چوب از این مناطق تشکیل شود. قطع درختان باغی، بیدهای مجاور رودخانه‌ها و حتی درختان جنگلی باعث نگرانی مردم و برخی مسئولان در این مناطق شده است که نگرانی ائمه ‌جمعه و مردم، چه در شمال و چه در سایر مناطق، به‌خوبی نشان از ضعف برنامه‌ریزی و مبارزه جامع با قاچاق دارد. از سوی دیگر سازمان با سکوت در برابر تخریب منابع طبیعی بر اثر پروژه‌های مختلف توسعه و گاهی حمایت از طرح‌های مخرب مانند توسعه باغات در اراضی شیب‌دار یا تلاش برای رسمیت‌بخشیدن به زراعت در زیر آشکوب زاگرس، در حال کوبیدن آخرین میخ‌ها بر تابوت جسد نیمه‌جان جنگل و مرتع کشور است. زاگرس به‌عنوان مهم‌ترین منبع آب کشور، در سایه بی‌برنامگی سازمان و شجاعت‌نداشتن مدیران ارشد آن برای مقابله با طرح‌های توسعه در بخش کشاورزی و سایر بخش‌ها، در حال ازبین‌رفتن است. در درون سازمان، رقابت دو بخش جنگل و مرتع برای مدیریت مسائلی مانند گیاهان دارویی یا جذب منابع مالی نیز نشانه‌ای از نبود نگاه جامع در مدیریت عرصه‌های طبیعی است. گویا این رقابت نه ناشی از تلاش برای حفاظت از این عرصه‌ها؛ بلکه به دلایل سازمانی و نگاه بخشی در این مجموعه است.گرچه در زمان حاضر، عرصه‌های طبیعی کشور به ناحق در سیطره بخش کشاورزی قرار دارند و حفاظت از منابع طبیعی تحت تأثیر طرح‌های توسعه کشاورزی است؛ اما بخش‌های مختلف منابع طبیعی مانند مرتع و جنگل تحت مدیریت سازمانی واحد قرار دارد که این متولی یکسان باید باعث هماهنگی و هم‌افزایی برای مدیریت بهینه و نه محلی برای منازعات بخشی شود. نگاهی به مشکلات بیان‌شده نشان می‌دهد طرح‌های دستوری، تصمیمات از بالا به پایین، نبود اطمینان مدیران به نیروهای میدانی، بی‌توجهی به شرایط اجتماعی-اقتصادی در طرح‌ها و استفاده‌نکردن از روش‌های علمی در تصمیم‌گیری در حال اتلاف بودجه، نیروی کار و تخریب عرصه‌های طبیعی است. عملکرد مدیران سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخيزداري به گونه‌ای است که اين سازمان در حال تبدیل‌شدن به بزرگ‌ترین دشمن منابع طبیعی کشور است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.