نگاهی به مجموعهشعر «پشیمانم کن» عباس صفاری
جدال با غیاب و اسطوره
مزدک پنجهای
یک: «پشیمانم کن» عنوان تازهترین مجموعهشعر عباس صفاری است که در سال 1397 انتشارات چشمه منتشر کرده است. عباس صفاری را وقتی شناختم که برنده جایزه شعر کارنامه شده بود. کتاب «دوربین قدیمی»اش، نظرم را از این بابت به خود جلب کرد که میدیدم با شاعری مواجهم که ذهنیتی آوانگارد دارد، اینکه چرا دیگر او نتوانست یا سعی نکرد این رویکرد را ادامه دهد، پرسشی جدی است که باید از ایشان پرسید. صفاری ازجمله شاعرانی است که با وجود دوری از وطن، توانسته ارتباط خود را با جامعه ادبی بهخوبی حفظ کند. البته این ارتباط تنها اختصاص به انتشار مجموعهشعر ندارد؛ بلکه در نشریات و برخی خبرگزاریها نیز مقالات، یادداشتها و نظراتش را درباره اتفاقات و جریانهای ادبی میتوان از نظر گذراند. مجموعه «خنده در برف» صفاری در ادامه شعرهای «کبریت خیس» بود، با ذکر این مهم که شاعر توانسته بود در عرصه «روایت» متفاوت عمل کند؛ اما این بار با مجموعه دیگری از این شاعر مواجه هستیم. مجموعهای که به تعبیری فضا و ساختاری متفاوت به لحاظ اندیشه با سایر مجموعهشعرهایش دارد. واقعیت را اگر بخواهید من شعرهای مجموعه «کبریت خیس» را بیشتر دوست داشتم که البته دلایل خود
را پیشترها در قالب یادداشتی در یکی از شمارههای روزنامه «شرق» منتشر کردهام.
دو: «پل ریکور معتقد است انسان زمانی به اسطوره پناه میبرد که وضعیتهای محدودکنندهای مانند جنگ، رنج، گناه و مرگ را تجربه کند. وضعیتی که در آن فرد یا اجتماع، یک بحران وجودی بنیادین را تجربه میکند؛ بنابراین در چنین لحظاتی کل جامعه زیر سؤال میرود. فقط هنگامی که جامعهای با ویرانی از خارج یا داخل تهدید میشود، ناگزیر از بازگشت به ریشهها و سرچشمههای هویت خویش است. شاید دلیل اینکه بشر به سمت اسطوره برمیگردد، این است که ما نیازمندیم از خود درباره مسائل نهایی مرتبط به سرآغاز و فرجامهای خویش بپرسیم، از کجا آمدهایم و به کجا میرویم.»
اگر این گفته پل ریکور را مبنا قرار دهیم، میتوان درباره جهانبینی مطرح در این مجموعهشعر، به موضوع «غیاب» به تعبیری دیگر «نبود یا فقدان» اشاره کرد. «حسرت» و «آرزو» که در بیشتر اشعار این مجموعه بویشان را استشمام میکنیم. برای نمونه شاید عنوان کتاب «پشیمانم کن» و بسیاری از عناوین شعرها بیانگر این مهم باشد. او هر بار این «غیاب» را به شکلی تکرار میکند. به قول حافظ «یک قصه بیش نیست غم عشق و این عجب/ از هر زبان که میشنوم نامکرر است». گویی این حسرتِ «ازدستشدگی» را هر بار به طریقی به مخاطب نشان میدهد. یک بار در سوژهای به نام «گاربو» یا اسطورهای به نام «اسریس» و گاه هم سنتهای ازدستشده. نکته جالب توجه دوریجستن شاعر از عشق و جایگزینشدن آن به «فقدان یا نبود» معشوق است که همراه با حسرت بیان میشود، برخلاف دفترهای گذشته که اشتیاق و عشق، حضوری بیشتر داشتند. «تو نباشی دریا هست/ تو نباشی امواج/ همچنان بیپروا میآیند/ سر به صخره میکوبند/ و متلاشی میشوند/ و...». ص 16
پل ریکور در بحث اسطوره مبحث دیگری را مطرح میکند: «انسان مدرن نه میتواند از اسطوره خلاص شود و نه میتواند آن را در شکل ظاهریاش بپذیرد، اسطوره همواره با ما خواهد بود؛ اما باید همیشه بدان برخوردی انتقادی داشته باشیم»
علاقهمندی به اسطوره و تاریخ از ویژگیهای صفاری در چند مجموعه اخیر بوده است. اما آنچه در این مجموعه کمتر اتفاق میافتد نه برخورد نقادانه با اسطوره و تاریخ بلکه برخوردی ستایشگرانه و البته توصیفگونه است. توصیفاتی مملو از حسرت و ازدستشدگی. شعرهای این مجموعه پر از ارجاعات بیرون متنی است، ارجاعاتی که مخاطب باید برای کشف اشارات آن مدام دست به تحقیق بزند. اگر که این کنکاش توسط مخاطب صورت نگیرد، قطعا ارتباط با مضمون و لذتپذیری کمتر خواهد شد؛ چراکه قصد شاعر تنها انتقال حس و عاطفه نیست و او سهم بیشتری برای مخاطب متصور شده است.
نکتهای دیگر که درباره زبان این مجموعه وجود دارد، حرکت شاعر به سمت ساختار نثر است که به نظر این روند نتیجه بهکارگیری زبان توصیفی است. او به جای تصویرسازی رو به ترکیبسازی و ارائه موصوف و صفت میآورد. رویکردی که شاید در شعر شاعران دهه پنجاه و شصت بارها میتوان سراغ گرفت. برای نمونه در شعر «عاشقانهترین شب دنیا» مینویسد: «...که در انتهای آن/ چراغ زد نوشخانهای ویکتوریایی/ به افسون شبی کهربایی/ بر سر میزی هزار خاطره/ دعوتمان میکند و...» ص 21
درواقع او در پاسخ به سؤال مخاطب که میپرسد، منظور کدام افسون شبی کهربایی یا کدام میز هزار خاطره است؟ در چیدمانی علت و معلولی پاسخ را به بند آخر شعر میکشاند و گرهگشایی میکند و میگوید: «شبی المثنای/ عاشقانهترین شب دنیاست». بهنوعی شاعر برخوردی سنتی با مخاطب در ارائه نگرشش دارد، ضمن اینکه عنوان شعر تمام چالشهای مطروحه در محور عمودی را لو داده است.
«مرگ» در کل این مجموعه بهعنوان چالش ذهنی شاعر، حضوری همیشگی دارد. گاهی در موضوعات تاریخی رخ مینمایاند، گاه نیز در قالب اسطوره و مباحث دینی- عرفانی. شعر «کل نفس ذائقه الموت» در ص 26 بهشدت لحن و ساختاری نثری دارد؛ اما تنها چیزی که شعر را در این بین نجات میدهد، تخیل مصوری است که از وضعیت مرگ نشان داده است. یونگ معتقد است، «کلمات بسیار، تباهی معنا است» (نقل به مضمون) شعر Life goes on شعری است که برخلاف گفته یونگ، به واسطه رعایتنکردن ایجاز آسیب جدی به پیکره شعر وارد شده است که البته بخش گستردهای از این آسیب ناشی از نثرگونگی اشعار است که زبان توصیفی آن را ایجاد کرده است. در این وضعیت شاعر به واسطه مدل گفتاریاش کمتر میتواند دست به ایجاز بزند. به این بخش نگاه کنید که شاعر چگونه دست به تکرار یک مفهوم با واژگانی متفاوت میزند: «... فرار/ از سر تنهایی که باشد/ انتقال تنهاییست/ از مکانی به مکان دیگر/ چهبسا از چیزی گریختهای/ که در جسموجان خودت/ آشیانه داشته است/ فرار مبتلا به طاعون/ از شهری طاعونزده/ فرار نیست/ انتقال طاعون است/ و...» ص 35.
یک: «پشیمانم کن» عنوان تازهترین مجموعهشعر عباس صفاری است که در سال 1397 انتشارات چشمه منتشر کرده است. عباس صفاری را وقتی شناختم که برنده جایزه شعر کارنامه شده بود. کتاب «دوربین قدیمی»اش، نظرم را از این بابت به خود جلب کرد که میدیدم با شاعری مواجهم که ذهنیتی آوانگارد دارد، اینکه چرا دیگر او نتوانست یا سعی نکرد این رویکرد را ادامه دهد، پرسشی جدی است که باید از ایشان پرسید. صفاری ازجمله شاعرانی است که با وجود دوری از وطن، توانسته ارتباط خود را با جامعه ادبی بهخوبی حفظ کند. البته این ارتباط تنها اختصاص به انتشار مجموعهشعر ندارد؛ بلکه در نشریات و برخی خبرگزاریها نیز مقالات، یادداشتها و نظراتش را درباره اتفاقات و جریانهای ادبی میتوان از نظر گذراند. مجموعه «خنده در برف» صفاری در ادامه شعرهای «کبریت خیس» بود، با ذکر این مهم که شاعر توانسته بود در عرصه «روایت» متفاوت عمل کند؛ اما این بار با مجموعه دیگری از این شاعر مواجه هستیم. مجموعهای که به تعبیری فضا و ساختاری متفاوت به لحاظ اندیشه با سایر مجموعهشعرهایش دارد. واقعیت را اگر بخواهید من شعرهای مجموعه «کبریت خیس» را بیشتر دوست داشتم که البته دلایل خود
را پیشترها در قالب یادداشتی در یکی از شمارههای روزنامه «شرق» منتشر کردهام.
دو: «پل ریکور معتقد است انسان زمانی به اسطوره پناه میبرد که وضعیتهای محدودکنندهای مانند جنگ، رنج، گناه و مرگ را تجربه کند. وضعیتی که در آن فرد یا اجتماع، یک بحران وجودی بنیادین را تجربه میکند؛ بنابراین در چنین لحظاتی کل جامعه زیر سؤال میرود. فقط هنگامی که جامعهای با ویرانی از خارج یا داخل تهدید میشود، ناگزیر از بازگشت به ریشهها و سرچشمههای هویت خویش است. شاید دلیل اینکه بشر به سمت اسطوره برمیگردد، این است که ما نیازمندیم از خود درباره مسائل نهایی مرتبط به سرآغاز و فرجامهای خویش بپرسیم، از کجا آمدهایم و به کجا میرویم.»
اگر این گفته پل ریکور را مبنا قرار دهیم، میتوان درباره جهانبینی مطرح در این مجموعهشعر، به موضوع «غیاب» به تعبیری دیگر «نبود یا فقدان» اشاره کرد. «حسرت» و «آرزو» که در بیشتر اشعار این مجموعه بویشان را استشمام میکنیم. برای نمونه شاید عنوان کتاب «پشیمانم کن» و بسیاری از عناوین شعرها بیانگر این مهم باشد. او هر بار این «غیاب» را به شکلی تکرار میکند. به قول حافظ «یک قصه بیش نیست غم عشق و این عجب/ از هر زبان که میشنوم نامکرر است». گویی این حسرتِ «ازدستشدگی» را هر بار به طریقی به مخاطب نشان میدهد. یک بار در سوژهای به نام «گاربو» یا اسطورهای به نام «اسریس» و گاه هم سنتهای ازدستشده. نکته جالب توجه دوریجستن شاعر از عشق و جایگزینشدن آن به «فقدان یا نبود» معشوق است که همراه با حسرت بیان میشود، برخلاف دفترهای گذشته که اشتیاق و عشق، حضوری بیشتر داشتند. «تو نباشی دریا هست/ تو نباشی امواج/ همچنان بیپروا میآیند/ سر به صخره میکوبند/ و متلاشی میشوند/ و...». ص 16
پل ریکور در بحث اسطوره مبحث دیگری را مطرح میکند: «انسان مدرن نه میتواند از اسطوره خلاص شود و نه میتواند آن را در شکل ظاهریاش بپذیرد، اسطوره همواره با ما خواهد بود؛ اما باید همیشه بدان برخوردی انتقادی داشته باشیم»
علاقهمندی به اسطوره و تاریخ از ویژگیهای صفاری در چند مجموعه اخیر بوده است. اما آنچه در این مجموعه کمتر اتفاق میافتد نه برخورد نقادانه با اسطوره و تاریخ بلکه برخوردی ستایشگرانه و البته توصیفگونه است. توصیفاتی مملو از حسرت و ازدستشدگی. شعرهای این مجموعه پر از ارجاعات بیرون متنی است، ارجاعاتی که مخاطب باید برای کشف اشارات آن مدام دست به تحقیق بزند. اگر که این کنکاش توسط مخاطب صورت نگیرد، قطعا ارتباط با مضمون و لذتپذیری کمتر خواهد شد؛ چراکه قصد شاعر تنها انتقال حس و عاطفه نیست و او سهم بیشتری برای مخاطب متصور شده است.
نکتهای دیگر که درباره زبان این مجموعه وجود دارد، حرکت شاعر به سمت ساختار نثر است که به نظر این روند نتیجه بهکارگیری زبان توصیفی است. او به جای تصویرسازی رو به ترکیبسازی و ارائه موصوف و صفت میآورد. رویکردی که شاید در شعر شاعران دهه پنجاه و شصت بارها میتوان سراغ گرفت. برای نمونه در شعر «عاشقانهترین شب دنیا» مینویسد: «...که در انتهای آن/ چراغ زد نوشخانهای ویکتوریایی/ به افسون شبی کهربایی/ بر سر میزی هزار خاطره/ دعوتمان میکند و...» ص 21
درواقع او در پاسخ به سؤال مخاطب که میپرسد، منظور کدام افسون شبی کهربایی یا کدام میز هزار خاطره است؟ در چیدمانی علت و معلولی پاسخ را به بند آخر شعر میکشاند و گرهگشایی میکند و میگوید: «شبی المثنای/ عاشقانهترین شب دنیاست». بهنوعی شاعر برخوردی سنتی با مخاطب در ارائه نگرشش دارد، ضمن اینکه عنوان شعر تمام چالشهای مطروحه در محور عمودی را لو داده است.
«مرگ» در کل این مجموعه بهعنوان چالش ذهنی شاعر، حضوری همیشگی دارد. گاهی در موضوعات تاریخی رخ مینمایاند، گاه نیز در قالب اسطوره و مباحث دینی- عرفانی. شعر «کل نفس ذائقه الموت» در ص 26 بهشدت لحن و ساختاری نثری دارد؛ اما تنها چیزی که شعر را در این بین نجات میدهد، تخیل مصوری است که از وضعیت مرگ نشان داده است. یونگ معتقد است، «کلمات بسیار، تباهی معنا است» (نقل به مضمون) شعر Life goes on شعری است که برخلاف گفته یونگ، به واسطه رعایتنکردن ایجاز آسیب جدی به پیکره شعر وارد شده است که البته بخش گستردهای از این آسیب ناشی از نثرگونگی اشعار است که زبان توصیفی آن را ایجاد کرده است. در این وضعیت شاعر به واسطه مدل گفتاریاش کمتر میتواند دست به ایجاز بزند. به این بخش نگاه کنید که شاعر چگونه دست به تکرار یک مفهوم با واژگانی متفاوت میزند: «... فرار/ از سر تنهایی که باشد/ انتقال تنهاییست/ از مکانی به مکان دیگر/ چهبسا از چیزی گریختهای/ که در جسموجان خودت/ آشیانه داشته است/ فرار مبتلا به طاعون/ از شهری طاعونزده/ فرار نیست/ انتقال طاعون است/ و...» ص 35.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.