بخت در راه
در ميان آثاري كه با ترجمه محمود حدادي منتشر شدهاند، چهار آنتولوژي ديده ميشود با اين عناوين: «رنگهاي كودكي»، «از نگاه جنون»، «گدا و دوشيزه مغرور» و «مرگ پوتيا». اين آثار هر يك در سالهاي مختلفي ترجمه و منتشر شدهاند و از ميان آنها «گدا و دوشيزه مغرور» بهتازگي در نشر مركز بازچاپ شده است. اين مجموعه گزيدهاي از بيستويك داستان آلماني از قرن هجدهم تا به امروز است و در آن هم داستانهايي از نويسندگان مشهور آلمانيزبان ديده ميشود و هم داستانهايي از نويسندگاني كه در اينجا كمتر شناخته شدهاند. حدادي در بخشي از يادداشت ابتدايي اين كتاب درباره اين مجموعه و بهطوركلي فراهمكردن آنتولوژي نوشته است: «چنين گزيدههايي را ميتوان بر اساس موضوعي خاص فراهم كرد. محض نمونه بر اساس موضوع كودك، جنون، يا كه بازتاب تاريخ در ادبيات. ولي ميان متني تاريخي و اثري ادبي، خاصه اگر زماني هم بر آنها گذشته باشد، چه تفاوت بنياديني هست؟ به گفته هاينريش مان، نويسنده صاحبنام آلماني در نيمه اول قرن بيستم، بسا كه ادبيات، چون در فراسوي روزمره به جستوجوي رگه رويدادهاي بنيادين ميرود، از زندگي سيمايي سرشتيتر ترسيم ميكند. يا بر اساس
تعريف ارسطو، ادبيات تخيل عمقكاو و تعميمدهندهاي است كه ميتواند در بطن واقعيت امروز به ممكنهاي فردا راه ببرد. با وجود هر تعريفي، آنچه به ادبيات جاذبه خاص آن را ميبخشد نگاهي است كه اين هنر -حتي اگر از كليت انسانها سخن بگويد- پيوسته و هرباره به فرد دارد. چنين، ادبيات هرباره در تجسمي عيني است كه ما را به تماشاي زندگي بيگانه، تماشاي مشروع آن، ميبرد».
داستانهاي مجموعه «گدا و دوشيزه مغرور» نيز بهرغم آنكه مجموعهاي نهچندان مفصل را شكل دادهاند، اما به واسطه گستره زماني طولانيشان تصويري از دورانهاي مختلف و انسانهاي متعلق به آن را بازنمايي ميكنند. در ميان داستانهاي مجموعه، چهار منظومه يا شعر روايي هم ديده ميشود كه همگي بر اساس توالي زماني ترتيب يافتهاند و ازاينرو ميتوان تغييروتحولات ادبي و سير مكتبهاي مختلف داستاننويسي را هم در آنها يافت. برايناساس ميتوان گفت كه توجيه اين مجموعه تنوع موضوعي آنهاست و البته آنطور كه مترجم هم اشاره كرده، معرفي نويسندگاني كه تاكنون كمتر مورد توجه بودهاند.
هرمان بروخ، گتهلد افرائيم لسينگ، كنراد فرديناندماير، هاينريش مان، هوگو فن هوفمنستال، راينر ماريا ريلكه، آلفرد دوبلين، روبرت موزيل، اشتفان سوايگ، ليون فويشت وانگر، هايميتو فن ددرر، برتولت برشت، ماري لوئيزه كاشنيتز، گونتر كونرت و كريستف رانسماير نويسندگاني هستند كه داستان يا داستانهايي از آنها در مجموعه «گدا و دوشيزه مغرور» ديده ميشود. مترجم در ابتداي هر داستان معرفي كوتاهي از نويسنده و شرحي مختصر بر داستانش نيز نوشته است. در اين ميان شايد هرمان بروخ و هوفمنستال نويسندگاني باشند كه در ايران كمتر شناخته شدهاند. بروخ از نويسندگان دوران طلايي رمان در ادبيات آلمانيزبان است و به نوشته حدادي، از لحاظ نسل و تجربه تاريخي، «در قطب فرهنگياي قرار ميگيرد كه كافكا، روبرت موزيل، اشتفان سوايگ و ورفل را به ادبيات جهاني عرضه كرد». بروخ اشرافزاده بوده و پدرش كارخانهدار بوده و خودش تا سيسالگي شغل پدرش را ادامه ميداده و بهاينترتيب با زندگي كارگران و محروميتهاي آنها آشنا ميشود. او از سال 1925 به تحصيل فلسفه و روانشناسي روي ميآورد و كارخانهداري را رها ميكند. دوران نويسندگي بروخ همزمان با سلطه فاشيسم بود و به
اين خاطر در آثار او نيز، مانند برخي ديگر از همنسلانش، مسئله توده و قدرت در كانون توجه قرار دارد. «از تمثيل صدا» داستاني از بروخ است كه در اين مجموعه آمده و در بخشي از آن ميخوانيم: «ولي آن كدام آفريده خداوند است كه سكوت است و همزمان صدا؟ بهراستي و همانا كه، از همه آن چيزها كه من ميشناسم، زمان است كه از اين صفت دوگانه برخوردار است. بله زمان. و زمان، با آنكه بر ما محيط است و در جان ما جاري، به گمان ما ميآيد كه در اين كارش خاموش است و ساكت. اما وقتي كه پير ميشويم و ياد ميگيريم كه به پشتسر گوش فرادهيم، زمزمه آهستهاي به گوشمان ميرسد. اين زمزمه آهسته صداي زمانهايي است كه پشتسر گذاشتهايم. و هرچه بيشتر به گذشته گوش دهيم و در اين كار ورزيدهتر شويم، صداي زمان را واضحتر ميشنويم، يعني همان سكوت زمان را كه خداوند در بزرگي آفريدگارياش خلق كرده است: خلق به خاطر خودش، و البته به خاطر زمان هم».
هوفمنستال نويسندهاي اتريشي است و پرورشيافته اشرافيت فرهنگي وين و به قول مترجم «نبوغي پيشرس داشت و خويي افسرده». او از هفدهسالگياش رو به نوشتن آورد و آثاري درخور توجه منتشر كرد. نخست در قالب داستان و روايت و سپس در همكاري با ريشارد اشتراوس، آهنگساز مشهور، آثاري براي تئاتر و اپرا. «بخت در راه» داستاني است كه از هوفمنستال در اين مجموعه آمده است. هوفمنستال اين داستان را در نوزدهسالگي و تحتتاثير شارل بودلر نوشته و خودش آن را داستاني كوتاه و تمثيلي ناميده است. در بخشي از اين داستان ميخوانيم: «در انتهاي عرشه بر تل طنابي نشسته بودم كه دور دو تيرچه بسته بودند. در اين گوشه خلوت پشت سرم را تماشا ميكردم. ريويرا در عمق افق در عطري شيرگون و عقيقفام فرو رفته بود. ديواره ساحل، لغزش سايه نخلهاي تيره بر پشته خاكستري خاكريز، سفيدي تابناك خانههايي كه تا نزديك بامهاي كوتاهشان به دلنوازي غرق در گلهاي سوري بودند، اين همه را در اين لحظه روشن و برجسته ميديدم، چون كه از پيش چشم محو شده بودند. احساس ميكردم حتي اين عطر لطيف را در مشام دارم، اين عطر دوگانه سوري شيرين و شن نمكآلود ساحل را. ولي باد از جانب دريا بود كه
ميوزيد و نمور و سنگينبار از سر عرشه شرابيرنگ رو به ساحل ميرفت. پس اين عطر در بيني من ناشي از خطاي حواس بود. در اين ميان، آنجا كه طلاي آفتاب در ستوني پهن بر سر آب فرو مينشست، سه دلفين به بازي درآمدند، وزين و دلنشين فواره زر به هوا افشاندند، به شتاب و سرخوش يكديگر را دنبال كردند و يكباره از نو به اعماق فرو رفتند و پهنه خالي جاي بازيشان از نو فرو خفته و هموار بود و سوسو ميزد...».
در ميان آثاري كه با ترجمه محمود حدادي منتشر شدهاند، چهار آنتولوژي ديده ميشود با اين عناوين: «رنگهاي كودكي»، «از نگاه جنون»، «گدا و دوشيزه مغرور» و «مرگ پوتيا». اين آثار هر يك در سالهاي مختلفي ترجمه و منتشر شدهاند و از ميان آنها «گدا و دوشيزه مغرور» بهتازگي در نشر مركز بازچاپ شده است. اين مجموعه گزيدهاي از بيستويك داستان آلماني از قرن هجدهم تا به امروز است و در آن هم داستانهايي از نويسندگان مشهور آلمانيزبان ديده ميشود و هم داستانهايي از نويسندگاني كه در اينجا كمتر شناخته شدهاند. حدادي در بخشي از يادداشت ابتدايي اين كتاب درباره اين مجموعه و بهطوركلي فراهمكردن آنتولوژي نوشته است: «چنين گزيدههايي را ميتوان بر اساس موضوعي خاص فراهم كرد. محض نمونه بر اساس موضوع كودك، جنون، يا كه بازتاب تاريخ در ادبيات. ولي ميان متني تاريخي و اثري ادبي، خاصه اگر زماني هم بر آنها گذشته باشد، چه تفاوت بنياديني هست؟ به گفته هاينريش مان، نويسنده صاحبنام آلماني در نيمه اول قرن بيستم، بسا كه ادبيات، چون در فراسوي روزمره به جستوجوي رگه رويدادهاي بنيادين ميرود، از زندگي سيمايي سرشتيتر ترسيم ميكند. يا بر اساس
تعريف ارسطو، ادبيات تخيل عمقكاو و تعميمدهندهاي است كه ميتواند در بطن واقعيت امروز به ممكنهاي فردا راه ببرد. با وجود هر تعريفي، آنچه به ادبيات جاذبه خاص آن را ميبخشد نگاهي است كه اين هنر -حتي اگر از كليت انسانها سخن بگويد- پيوسته و هرباره به فرد دارد. چنين، ادبيات هرباره در تجسمي عيني است كه ما را به تماشاي زندگي بيگانه، تماشاي مشروع آن، ميبرد».
داستانهاي مجموعه «گدا و دوشيزه مغرور» نيز بهرغم آنكه مجموعهاي نهچندان مفصل را شكل دادهاند، اما به واسطه گستره زماني طولانيشان تصويري از دورانهاي مختلف و انسانهاي متعلق به آن را بازنمايي ميكنند. در ميان داستانهاي مجموعه، چهار منظومه يا شعر روايي هم ديده ميشود كه همگي بر اساس توالي زماني ترتيب يافتهاند و ازاينرو ميتوان تغييروتحولات ادبي و سير مكتبهاي مختلف داستاننويسي را هم در آنها يافت. برايناساس ميتوان گفت كه توجيه اين مجموعه تنوع موضوعي آنهاست و البته آنطور كه مترجم هم اشاره كرده، معرفي نويسندگاني كه تاكنون كمتر مورد توجه بودهاند.
هرمان بروخ، گتهلد افرائيم لسينگ، كنراد فرديناندماير، هاينريش مان، هوگو فن هوفمنستال، راينر ماريا ريلكه، آلفرد دوبلين، روبرت موزيل، اشتفان سوايگ، ليون فويشت وانگر، هايميتو فن ددرر، برتولت برشت، ماري لوئيزه كاشنيتز، گونتر كونرت و كريستف رانسماير نويسندگاني هستند كه داستان يا داستانهايي از آنها در مجموعه «گدا و دوشيزه مغرور» ديده ميشود. مترجم در ابتداي هر داستان معرفي كوتاهي از نويسنده و شرحي مختصر بر داستانش نيز نوشته است. در اين ميان شايد هرمان بروخ و هوفمنستال نويسندگاني باشند كه در ايران كمتر شناخته شدهاند. بروخ از نويسندگان دوران طلايي رمان در ادبيات آلمانيزبان است و به نوشته حدادي، از لحاظ نسل و تجربه تاريخي، «در قطب فرهنگياي قرار ميگيرد كه كافكا، روبرت موزيل، اشتفان سوايگ و ورفل را به ادبيات جهاني عرضه كرد». بروخ اشرافزاده بوده و پدرش كارخانهدار بوده و خودش تا سيسالگي شغل پدرش را ادامه ميداده و بهاينترتيب با زندگي كارگران و محروميتهاي آنها آشنا ميشود. او از سال 1925 به تحصيل فلسفه و روانشناسي روي ميآورد و كارخانهداري را رها ميكند. دوران نويسندگي بروخ همزمان با سلطه فاشيسم بود و به
اين خاطر در آثار او نيز، مانند برخي ديگر از همنسلانش، مسئله توده و قدرت در كانون توجه قرار دارد. «از تمثيل صدا» داستاني از بروخ است كه در اين مجموعه آمده و در بخشي از آن ميخوانيم: «ولي آن كدام آفريده خداوند است كه سكوت است و همزمان صدا؟ بهراستي و همانا كه، از همه آن چيزها كه من ميشناسم، زمان است كه از اين صفت دوگانه برخوردار است. بله زمان. و زمان، با آنكه بر ما محيط است و در جان ما جاري، به گمان ما ميآيد كه در اين كارش خاموش است و ساكت. اما وقتي كه پير ميشويم و ياد ميگيريم كه به پشتسر گوش فرادهيم، زمزمه آهستهاي به گوشمان ميرسد. اين زمزمه آهسته صداي زمانهايي است كه پشتسر گذاشتهايم. و هرچه بيشتر به گذشته گوش دهيم و در اين كار ورزيدهتر شويم، صداي زمان را واضحتر ميشنويم، يعني همان سكوت زمان را كه خداوند در بزرگي آفريدگارياش خلق كرده است: خلق به خاطر خودش، و البته به خاطر زمان هم».
هوفمنستال نويسندهاي اتريشي است و پرورشيافته اشرافيت فرهنگي وين و به قول مترجم «نبوغي پيشرس داشت و خويي افسرده». او از هفدهسالگياش رو به نوشتن آورد و آثاري درخور توجه منتشر كرد. نخست در قالب داستان و روايت و سپس در همكاري با ريشارد اشتراوس، آهنگساز مشهور، آثاري براي تئاتر و اپرا. «بخت در راه» داستاني است كه از هوفمنستال در اين مجموعه آمده است. هوفمنستال اين داستان را در نوزدهسالگي و تحتتاثير شارل بودلر نوشته و خودش آن را داستاني كوتاه و تمثيلي ناميده است. در بخشي از اين داستان ميخوانيم: «در انتهاي عرشه بر تل طنابي نشسته بودم كه دور دو تيرچه بسته بودند. در اين گوشه خلوت پشت سرم را تماشا ميكردم. ريويرا در عمق افق در عطري شيرگون و عقيقفام فرو رفته بود. ديواره ساحل، لغزش سايه نخلهاي تيره بر پشته خاكستري خاكريز، سفيدي تابناك خانههايي كه تا نزديك بامهاي كوتاهشان به دلنوازي غرق در گلهاي سوري بودند، اين همه را در اين لحظه روشن و برجسته ميديدم، چون كه از پيش چشم محو شده بودند. احساس ميكردم حتي اين عطر لطيف را در مشام دارم، اين عطر دوگانه سوري شيرين و شن نمكآلود ساحل را. ولي باد از جانب دريا بود كه
ميوزيد و نمور و سنگينبار از سر عرشه شرابيرنگ رو به ساحل ميرفت. پس اين عطر در بيني من ناشي از خطاي حواس بود. در اين ميان، آنجا كه طلاي آفتاب در ستوني پهن بر سر آب فرو مينشست، سه دلفين به بازي درآمدند، وزين و دلنشين فواره زر به هوا افشاندند، به شتاب و سرخوش يكديگر را دنبال كردند و يكباره از نو به اعماق فرو رفتند و پهنه خالي جاي بازيشان از نو فرو خفته و هموار بود و سوسو ميزد...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.