|

ابتذال طبق مقررات

بابک زمانی. رئیس انجمن سکته مغزی

حصارها خراب شد و دانشگاه تا جاده‌های پیچ‌درپیچ و مرگ‌بار امتداد یافت. هر ناصواب و هر گزافه‌ای نام دانش بر خود نهاد، دانشگاه شد. نرخ پایان‌نامه تا نرخ باقلی پخته و گردوی تازه پایین آمد، اما روبه‌روی دانشگاه همان‌جا که چشم و چراغ و امید ملت بود، به فروش رفت نه به نرخ خود که به نرخ پسته تازه اندکی‌ گران‌تر! اما:
- شفیعی‌کدکنی طبق مقررات ورود به دانشگاه نتوانست در کلاس حاضر شود تا آن کلاسی که قرن‌ها حسرت آیندگان خواهد بود و اتفاقا حالا هم جوانان قدر آن را به‌خوبی می‌شناسند، بی‌معلم بماند.
- امسال با استعفای ایرج فاضل از دانشگاهی که برساخته او و شاگردان اوست موافقت کردند، طبق مقررات!
- آن دیگری در سطحی بسیار پایین‌تر به گمان خود از پس سال‌ها همچنان شبانه‌روز در تلاش درس و آموزش بود که ناگاه معلوم شد نامش در فهرست «رکود علمی» درج شده است، طبق مقررات؛ گویا گزارش فعالیت‌های ماهانه‌اش را که چند ده برابر حداقل مورد نیاز بود ارسال نکرده بود چون طبیعتا خودکرده را لایق اظهار نمی‌دانست (چون مشک آن است که...). اینها همه نشانه‌هایی است از پدیده‌ای فراگیر که آهسته‌آهسته می‌رود تا در جامعه ما نفوذ کند؛ آن هم تا مغز استخوان. تا جایی که آرزو می‌کنی ای کاش شفیعی‌کدکنی دشمنی می‌داشت و دستور می‌داد از حضور او در دانشگاه جلوگیری کنند. این می‌توانست یک تبهکاری باشد، می‌توانست جهالت باشد، می‌توانست ناشی از حسادت و قدرت‌طلبی یا ترکیبی از این خصوصیات باشد. اما وقتی هیچ‌کدام از اینها نیست، فقط می‌توان نام آن را ابتذال گذاشت.
راستی وقتی زندگی‌های ما با همه افتخارات و ارزش‌هایش به ساده‌ترین مقررات اداری تقلیل یافته است، وقتی تمام مرزهای اخلاق را در محتوا و در جهت منفعت درمی‌نوردیم و زیر پا می‌گذاریم، اما در ظاهر و در جایی که هیچ فایده‌ای بر آن مترتب نیست پایبند ساده‌ترین قوانین می‌مانیم و وسواس هم به خرج می‌دهیم، چه نامی جز فرمالیسم و در شکل افراطی آن ابتذال می‌توان بر آن گذاشت؟ وقتی در مدیریت‌های ما عقل، تعطیل و آیین‌نامه و مقررات ساده در حد بالایی اهمیت یافته‌اند و ما همه در بهترین حالت‌مان تبدیل به پذیرندگان مقررات در ساده‌ترین اشکالش می‌شویم. وقتی مدیران خطر عقل و خطا را نمی‌پذیرند و پشت چارچوب‌ها و مقررات پیش‌پاافتاده سنگر می‌گیرند، جز ابتذال چه معنایی دارد؟ یعنی یا آن‌قدر ناامیدند که امیدی به بهبودی اوضاع ندارند و تنها هدف‌شان عبور بی‌حادثه از این دوران مدیریت اجتناب‌ناپذیر است، یا آن‌قدر ساده‌لوح‌اند که این حجم عظیم تباهی را نمی‌بینند، چشم‌ها را بسته و همچون بازرس ژاور -بازرس وظیفه‌شناس کتاب بینوایان- فقط به دنبال اجرای قوانین و آیین‌نامه‌ها هستند. هیچ کدام از اینها تعریفی جز ابتذال ندارند، همان ابتذالی که گفتم بیش‌وکم در همان حوالی مرگ سیر می‌کند. وقتی که بیماری با جواب آزمایش کلسترول 180.02 به طبیب مراجعه می‌کند، چند شبانه‌روز تا صبح نخوابیده است چراکه کامپیوتر آزمایشگاه این جواب را به رنگ قرمز به علامت خطر پرینت کرده است. بی‌تردید او چند دقیقه بعد با راحتی و رضایت فراوان از اتاق طبیب بیرون خواهد آمد، زیرا 0.02 در عدد ١٨٠ (که فرضا حداکثر نرمال آزمایش است) در کار پزشکی هیچ اهمیتی ندارد. تفاوت بزرگ مغز بشر با پیشرفته‌ترین کامپیوتر هم در همین توان «توجه‌نکردن» است. فقط به همین دلیل است که هنوز مؤسسات بزرگ موفق نشده‌اند کامپیوتر را جانشین انسان یا همان مغز بشر کنند.
یووال نوح حراری، سلبریتی جدید دنیای کتاب، در آخرین کتاب خود «21 درس برای قرن بیست‌ویکم» می‌گوید ارباب جدید دنیای آینده نه سرمایه‌دار است نه صاحب کمپانی یا رئیس حزب، بلکه چیزی نیست جز الگوریتم! یا همان قواعد و تنظیماتی که در جهان مدرن برای چالش با مسائل و مشکلات دنیای جدید خود ما می‌پردازیم. آیا ما یک بار دیگر به‌واسطه توسعه ناموزون و عدم تکامل متناسب مبانی فرهنگی و اخلاقی، محل تظاهر زودرس و اغراق‌آمیز تناقضات دنیای مدرن نشده‌ایم؟ تا آن حد که دیگر دانش را هم به دانشگاه راه نمی‌دهیم، اما طبق مقررات!

حصارها خراب شد و دانشگاه تا جاده‌های پیچ‌درپیچ و مرگ‌بار امتداد یافت. هر ناصواب و هر گزافه‌ای نام دانش بر خود نهاد، دانشگاه شد. نرخ پایان‌نامه تا نرخ باقلی پخته و گردوی تازه پایین آمد، اما روبه‌روی دانشگاه همان‌جا که چشم و چراغ و امید ملت بود، به فروش رفت نه به نرخ خود که به نرخ پسته تازه اندکی‌ گران‌تر! اما:
- شفیعی‌کدکنی طبق مقررات ورود به دانشگاه نتوانست در کلاس حاضر شود تا آن کلاسی که قرن‌ها حسرت آیندگان خواهد بود و اتفاقا حالا هم جوانان قدر آن را به‌خوبی می‌شناسند، بی‌معلم بماند.
- امسال با استعفای ایرج فاضل از دانشگاهی که برساخته او و شاگردان اوست موافقت کردند، طبق مقررات!
- آن دیگری در سطحی بسیار پایین‌تر به گمان خود از پس سال‌ها همچنان شبانه‌روز در تلاش درس و آموزش بود که ناگاه معلوم شد نامش در فهرست «رکود علمی» درج شده است، طبق مقررات؛ گویا گزارش فعالیت‌های ماهانه‌اش را که چند ده برابر حداقل مورد نیاز بود ارسال نکرده بود چون طبیعتا خودکرده را لایق اظهار نمی‌دانست (چون مشک آن است که...). اینها همه نشانه‌هایی است از پدیده‌ای فراگیر که آهسته‌آهسته می‌رود تا در جامعه ما نفوذ کند؛ آن هم تا مغز استخوان. تا جایی که آرزو می‌کنی ای کاش شفیعی‌کدکنی دشمنی می‌داشت و دستور می‌داد از حضور او در دانشگاه جلوگیری کنند. این می‌توانست یک تبهکاری باشد، می‌توانست جهالت باشد، می‌توانست ناشی از حسادت و قدرت‌طلبی یا ترکیبی از این خصوصیات باشد. اما وقتی هیچ‌کدام از اینها نیست، فقط می‌توان نام آن را ابتذال گذاشت.
راستی وقتی زندگی‌های ما با همه افتخارات و ارزش‌هایش به ساده‌ترین مقررات اداری تقلیل یافته است، وقتی تمام مرزهای اخلاق را در محتوا و در جهت منفعت درمی‌نوردیم و زیر پا می‌گذاریم، اما در ظاهر و در جایی که هیچ فایده‌ای بر آن مترتب نیست پایبند ساده‌ترین قوانین می‌مانیم و وسواس هم به خرج می‌دهیم، چه نامی جز فرمالیسم و در شکل افراطی آن ابتذال می‌توان بر آن گذاشت؟ وقتی در مدیریت‌های ما عقل، تعطیل و آیین‌نامه و مقررات ساده در حد بالایی اهمیت یافته‌اند و ما همه در بهترین حالت‌مان تبدیل به پذیرندگان مقررات در ساده‌ترین اشکالش می‌شویم. وقتی مدیران خطر عقل و خطا را نمی‌پذیرند و پشت چارچوب‌ها و مقررات پیش‌پاافتاده سنگر می‌گیرند، جز ابتذال چه معنایی دارد؟ یعنی یا آن‌قدر ناامیدند که امیدی به بهبودی اوضاع ندارند و تنها هدف‌شان عبور بی‌حادثه از این دوران مدیریت اجتناب‌ناپذیر است، یا آن‌قدر ساده‌لوح‌اند که این حجم عظیم تباهی را نمی‌بینند، چشم‌ها را بسته و همچون بازرس ژاور -بازرس وظیفه‌شناس کتاب بینوایان- فقط به دنبال اجرای قوانین و آیین‌نامه‌ها هستند. هیچ کدام از اینها تعریفی جز ابتذال ندارند، همان ابتذالی که گفتم بیش‌وکم در همان حوالی مرگ سیر می‌کند. وقتی که بیماری با جواب آزمایش کلسترول 180.02 به طبیب مراجعه می‌کند، چند شبانه‌روز تا صبح نخوابیده است چراکه کامپیوتر آزمایشگاه این جواب را به رنگ قرمز به علامت خطر پرینت کرده است. بی‌تردید او چند دقیقه بعد با راحتی و رضایت فراوان از اتاق طبیب بیرون خواهد آمد، زیرا 0.02 در عدد ١٨٠ (که فرضا حداکثر نرمال آزمایش است) در کار پزشکی هیچ اهمیتی ندارد. تفاوت بزرگ مغز بشر با پیشرفته‌ترین کامپیوتر هم در همین توان «توجه‌نکردن» است. فقط به همین دلیل است که هنوز مؤسسات بزرگ موفق نشده‌اند کامپیوتر را جانشین انسان یا همان مغز بشر کنند.
یووال نوح حراری، سلبریتی جدید دنیای کتاب، در آخرین کتاب خود «21 درس برای قرن بیست‌ویکم» می‌گوید ارباب جدید دنیای آینده نه سرمایه‌دار است نه صاحب کمپانی یا رئیس حزب، بلکه چیزی نیست جز الگوریتم! یا همان قواعد و تنظیماتی که در جهان مدرن برای چالش با مسائل و مشکلات دنیای جدید خود ما می‌پردازیم. آیا ما یک بار دیگر به‌واسطه توسعه ناموزون و عدم تکامل متناسب مبانی فرهنگی و اخلاقی، محل تظاهر زودرس و اغراق‌آمیز تناقضات دنیای مدرن نشده‌ایم؟ تا آن حد که دیگر دانش را هم به دانشگاه راه نمی‌دهیم، اما طبق مقررات!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.