|

دو نمایشنامه از مروژک

شرق: «اجرا را تکرار کنید» و «مبشران» دو نمایشنامه‌اند از اسواومیر مروژک، نمایشنامه‌نویس مطرح لهستانی، که در کتابی با عنوان «مبشران و یک نمایشنامه دیگر» با ترجمه غلامرضا صراف در نشر مروارید منتشر شده است. هر دو نمایشنامه حال‌وهوایی ابسورد و طنزآمیز دارند و رویکردی سیاسی که این‌ها البته از عناصر آشنای آثار مروژک هستند. مروژک با گروتسک و طنز سیاهی که در آثارش ارائه می‌دهد نمایش‌گر وضعیت حاکم بر کشورهای کمونیستی است اما اگر تنها چنین بود چه‌بسا نمایشنامه‌هایش امروزه دیگر حرفی برای گفتن نداشتند. آن‌چه در آثار مروژک و نویسندگانی مانند او ماندنی است این است که در آثار موفق و ماندگار این نویسندگان ضمن تصویری هنرمندانه از یک دوره تاریخی مشخص با وضعیت‌هایی مواجهیم که همواره در جهان برقرارند اگرچه در هر دوره به شکل‌وشمایلی متفاوت. از طرفی در چنین آثاری نه صرفا با سطح واقعیت که با ساخت‌های پنهان و برسازنده آن مواجهیم که خود را نه‌فقط در مضمون که در جهان زیبایی‌شناختی اثر بروز می‌دهند. در دو نمایشنامه «اجرا را تکرار کنید» و «مبشران»، چنان‌که در پیشگفتار مترجم اشاره شده، طنز و ابسورد آشنای مروژک «تنیده‌تر و زیرپوستی‌تر» و «رویکرد سیاسی‌اش رادیکال‌تر و پنهان‌تر و به همین دلیل جهان‌شمول‌تر» است. نخستین نمایشنامه کتاب، «اجرا را تکرار کنید»، نمایشنامه‌ای است در دو پرده و با چهار شخصیت. چنان‌که از توضیح صحنه این نمایشنامه برمی‌آید، مروژک تأکید دارد که در اجرای این اثر از هرگونه اغراق در نمادپردازی خودداری شود و همه‌چیز واقعی به‌ نظر برسد. او نمی‌خواهد وجه تمثیلی در اجرای اثرش توی ذوق بزند و به دنبال آن است که اشیاء صحنه خود را بدون هیچ بارِ اضافه تحمیل‌شده به آن‌ها بیان کنند. این البته نشانه تأکید او بر بازنمایی صرف واقعیت نیست بلکه نشان از آن دارد که او معتقد است وجه تمثیلی و نمادینی هم اگر در کار هست باید از دل واقعیت بیرون بیاید و از طرفی نباید معانی‌ای اضافی را به متن تحمیل کرد. او می‌نویسد: «صحنه باید واقع‌گرایانه باشد؛ برای مثال، باید پشت پنجره‌ها، شاخه‌های واقعی باشند. هیچ خلاصه‌سازی یا نمادی در کار نخواهد بود، چون هیچ‌چیز برای تلخیص‌کردن یا نمادپردازی وجود ندارد. صحنه معمولی است و چنان قراردادی که هیچ نیازی به تأکیدکردن بر هیچ قراردادی نیست. همه‌ی لوازم صحنه باید اشیاء واقعی باشند. صحنه نباید با مبلمان یا لوازمی بیش از آنچه در متن گفته شده، شلوغ شود. به‌خاطر قدرت بیانی ذاتی هر شی‌ء، هرگونه عنصر اضافی، معانی‌ای به صحنه خواهد داد که منظور نویسنده نبوده‌اند». نمایشنامه بعدی کتاب، یعنی «مبشران»، نمایشنامه‌ای است در یک پرده و با نُه شخصیت. همچنین در پایان کتاب مقاله‌ای آمده است از مارتین اسلین درباره مروژک با عنوان «اسواومیر مروژک: پوچ‌انگاری از اروپای شرقی». مقاله‌ای که با توضیحی کلی درباره تئاتر پوچی و ریشه‌ها و زمینه‌های پیدایش آن آغاز می‌شود و آن‌گاه به‌طور مشخص به مروژک می‌پردازد. در زمان نوشته‌شدن این مقاله حکومت‌های کمونیستی هنوز برقرار بوده‌اند و مروژک که منتقد این حکومت‌ها بود خارج از زادگاهش، لهستان، زندگی می‌کرد و نمایشنامه‌هایش، چنان‌که مارتین اسلین در همین مقاله اشاره کرده، در لهستان ممنوع بود. مارتین اسلین ضمن اشاره به تبعید سیاسی مروژک و ممنوعیت نمایشنامه‌هایش در لهستان این را خسرانی برای لهستان می‌داند چراکه معتقد است «بی‌تردید مروژک یکی از قابل‌توجه‌ترین درام‌نویسان نسل خویش است، یکی از ارزشمندترین‌ها در صف طولانی درام‌نویسان بزرگ لهستان که عقبه‌شان به قرن هجدهم می‌رسد». او سپس درباره ریشه‌های سبک مروژک می‌نویسد: «ریشه‌های سبک مروژک نه‌تنها در سنت ابسوردیست‌های اروپایی است، بلکه در دلمشغولی خیلی خاص لهستانی‌ها به گروتسک در تئاتر هم تعلق دارد». اسلین درباره تفاوت گروتسک در کار مروژک با گروتسک ابسوردیست‌های اروپای غربی می‌نویسد: «شاید موقعیت‌هایی که مروژک پیش روی ما قرار می‌دهد، به طور باورنکردنی‌ای جنون‌آمیز و گروتسک باشند، ولی واقعیت هم در اروپای شرقی، تحت حکومت فعلی، به‌طور باورنکردنی‌ای گروتسک است. اگر ابسوردیست‌های اروپای غربی، عناصر گروتسک را برای آشکار ساختن پیش‌پاافتادگی‌های زندگی عادی در اروپای غیرکمونیستی ارائه می‌کنند، مروژک به نظامی سرشار از ریاکاری و حرف‌های دوپهلو می‌پردازد که آن‌قدر اسرارآمیز است که خودبه‌خود هرگونه توصیف واقع‌گرایانه‌ای از طرح کلی‌اش، همچون اغراقی ابسورد جلوه خواهد کرد». اسلین در اثبات این دیدگاه خود از نخستین نمایشنامه مروژک با عنوان «پلیس» مثال می‌آورد. او می‌نویسد: «اولین نمایشنامه‌ی مروژک، پلیس، این نکته را تمام‌وکمال نشان می‌دهد. چه چیزی می‌تواند گروتسک‌تر و ابسوردتر از تصور کردن پلیسی باشد که عملا باعث جنایت سیاسی می‌شود؟ تا امروز، تاریخ پنجاه‌ سال اخیر روسیه‌ی شوروی، نمونه‌های فراوانی از این وضعیت نشان داده که بارها و بارها اتفاق افتاده...».

شرق: «اجرا را تکرار کنید» و «مبشران» دو نمایشنامه‌اند از اسواومیر مروژک، نمایشنامه‌نویس مطرح لهستانی، که در کتابی با عنوان «مبشران و یک نمایشنامه دیگر» با ترجمه غلامرضا صراف در نشر مروارید منتشر شده است. هر دو نمایشنامه حال‌وهوایی ابسورد و طنزآمیز دارند و رویکردی سیاسی که این‌ها البته از عناصر آشنای آثار مروژک هستند. مروژک با گروتسک و طنز سیاهی که در آثارش ارائه می‌دهد نمایش‌گر وضعیت حاکم بر کشورهای کمونیستی است اما اگر تنها چنین بود چه‌بسا نمایشنامه‌هایش امروزه دیگر حرفی برای گفتن نداشتند. آن‌چه در آثار مروژک و نویسندگانی مانند او ماندنی است این است که در آثار موفق و ماندگار این نویسندگان ضمن تصویری هنرمندانه از یک دوره تاریخی مشخص با وضعیت‌هایی مواجهیم که همواره در جهان برقرارند اگرچه در هر دوره به شکل‌وشمایلی متفاوت. از طرفی در چنین آثاری نه صرفا با سطح واقعیت که با ساخت‌های پنهان و برسازنده آن مواجهیم که خود را نه‌فقط در مضمون که در جهان زیبایی‌شناختی اثر بروز می‌دهند. در دو نمایشنامه «اجرا را تکرار کنید» و «مبشران»، چنان‌که در پیشگفتار مترجم اشاره شده، طنز و ابسورد آشنای مروژک «تنیده‌تر و زیرپوستی‌تر» و «رویکرد سیاسی‌اش رادیکال‌تر و پنهان‌تر و به همین دلیل جهان‌شمول‌تر» است. نخستین نمایشنامه کتاب، «اجرا را تکرار کنید»، نمایشنامه‌ای است در دو پرده و با چهار شخصیت. چنان‌که از توضیح صحنه این نمایشنامه برمی‌آید، مروژک تأکید دارد که در اجرای این اثر از هرگونه اغراق در نمادپردازی خودداری شود و همه‌چیز واقعی به‌ نظر برسد. او نمی‌خواهد وجه تمثیلی در اجرای اثرش توی ذوق بزند و به دنبال آن است که اشیاء صحنه خود را بدون هیچ بارِ اضافه تحمیل‌شده به آن‌ها بیان کنند. این البته نشانه تأکید او بر بازنمایی صرف واقعیت نیست بلکه نشان از آن دارد که او معتقد است وجه تمثیلی و نمادینی هم اگر در کار هست باید از دل واقعیت بیرون بیاید و از طرفی نباید معانی‌ای اضافی را به متن تحمیل کرد. او می‌نویسد: «صحنه باید واقع‌گرایانه باشد؛ برای مثال، باید پشت پنجره‌ها، شاخه‌های واقعی باشند. هیچ خلاصه‌سازی یا نمادی در کار نخواهد بود، چون هیچ‌چیز برای تلخیص‌کردن یا نمادپردازی وجود ندارد. صحنه معمولی است و چنان قراردادی که هیچ نیازی به تأکیدکردن بر هیچ قراردادی نیست. همه‌ی لوازم صحنه باید اشیاء واقعی باشند. صحنه نباید با مبلمان یا لوازمی بیش از آنچه در متن گفته شده، شلوغ شود. به‌خاطر قدرت بیانی ذاتی هر شی‌ء، هرگونه عنصر اضافی، معانی‌ای به صحنه خواهد داد که منظور نویسنده نبوده‌اند». نمایشنامه بعدی کتاب، یعنی «مبشران»، نمایشنامه‌ای است در یک پرده و با نُه شخصیت. همچنین در پایان کتاب مقاله‌ای آمده است از مارتین اسلین درباره مروژک با عنوان «اسواومیر مروژک: پوچ‌انگاری از اروپای شرقی». مقاله‌ای که با توضیحی کلی درباره تئاتر پوچی و ریشه‌ها و زمینه‌های پیدایش آن آغاز می‌شود و آن‌گاه به‌طور مشخص به مروژک می‌پردازد. در زمان نوشته‌شدن این مقاله حکومت‌های کمونیستی هنوز برقرار بوده‌اند و مروژک که منتقد این حکومت‌ها بود خارج از زادگاهش، لهستان، زندگی می‌کرد و نمایشنامه‌هایش، چنان‌که مارتین اسلین در همین مقاله اشاره کرده، در لهستان ممنوع بود. مارتین اسلین ضمن اشاره به تبعید سیاسی مروژک و ممنوعیت نمایشنامه‌هایش در لهستان این را خسرانی برای لهستان می‌داند چراکه معتقد است «بی‌تردید مروژک یکی از قابل‌توجه‌ترین درام‌نویسان نسل خویش است، یکی از ارزشمندترین‌ها در صف طولانی درام‌نویسان بزرگ لهستان که عقبه‌شان به قرن هجدهم می‌رسد». او سپس درباره ریشه‌های سبک مروژک می‌نویسد: «ریشه‌های سبک مروژک نه‌تنها در سنت ابسوردیست‌های اروپایی است، بلکه در دلمشغولی خیلی خاص لهستانی‌ها به گروتسک در تئاتر هم تعلق دارد». اسلین درباره تفاوت گروتسک در کار مروژک با گروتسک ابسوردیست‌های اروپای غربی می‌نویسد: «شاید موقعیت‌هایی که مروژک پیش روی ما قرار می‌دهد، به طور باورنکردنی‌ای جنون‌آمیز و گروتسک باشند، ولی واقعیت هم در اروپای شرقی، تحت حکومت فعلی، به‌طور باورنکردنی‌ای گروتسک است. اگر ابسوردیست‌های اروپای غربی، عناصر گروتسک را برای آشکار ساختن پیش‌پاافتادگی‌های زندگی عادی در اروپای غیرکمونیستی ارائه می‌کنند، مروژک به نظامی سرشار از ریاکاری و حرف‌های دوپهلو می‌پردازد که آن‌قدر اسرارآمیز است که خودبه‌خود هرگونه توصیف واقع‌گرایانه‌ای از طرح کلی‌اش، همچون اغراقی ابسورد جلوه خواهد کرد». اسلین در اثبات این دیدگاه خود از نخستین نمایشنامه مروژک با عنوان «پلیس» مثال می‌آورد. او می‌نویسد: «اولین نمایشنامه‌ی مروژک، پلیس، این نکته را تمام‌وکمال نشان می‌دهد. چه چیزی می‌تواند گروتسک‌تر و ابسوردتر از تصور کردن پلیسی باشد که عملا باعث جنایت سیاسی می‌شود؟ تا امروز، تاریخ پنجاه‌ سال اخیر روسیه‌ی شوروی، نمونه‌های فراوانی از این وضعیت نشان داده که بارها و بارها اتفاق افتاده...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.