|

«وغ‌وغ‌ساهاب» هدایت به روایت محمد محمدعلی

شرح بعضی قضایا

مانی سپهری: در صحبت از صادق هدایت معمولا آثار تلخ و تراژیک او زودتر به یاد می‌آید تا نوشته‌های طنزآمیزش؛ حال آن‌که طنز یکی از وجوه مهم کار ادبی اوست و بخش قابل توجهی از دیدگاه‌های نقادانه‌ هدایت در آثار طنزآمیز او جلوه‌گر است.
طنز هدایت طنزی است که ریشه‌ها را هدف می‌گیرد و ساخت‌های بنیادین یک فرهنگ را به پرسش می‌کشد و این نه فقط در مضمون که در فرم طنزهای او نیز نمود یافته است و در رفتار طنزآمیزش با زبان ادبیِ مرسوم که نمود بارز آن را در «کتاب مستطاب وغ‌وغ‌ساهاب» که کار مشترک هدایت و مسعود فرزاد است، می‌توان مشاهده کرد. هدایت و فرزاد در این کتاب مبدع قالبی به نام «قضیه» (غزیه) هستند که نقیضه‌ای است از قالب قصیده؛ قالبی که در تاریخ شعر فارسی یادآور فخامت است و زبان فاخر، و همین فاخربودن است که در «وغ‌وغ‌ساهاب» توسط هدایت و فرزاد دست انداخته می‌شود.
آن‌ها در «وغ‌وغ‌ساهاب» با دفرمه‌کردن قصیده، ادبیات کهن را دستمایه شوخی قرار داده‌اند؛ اما این تمام ماجرا نیست و شوخی‌های آن‌ها از این سطح برمی‌گذرد و به مواجهه انتقادی می‌انجامد؛ مواجهه‌ای که «وغ‌وغ‌ساهاب» را به عرصه وسیعی از شوخی‌های فرمی، زبانی و مضمونی با فرهنگ کهن و ساختارهای تثبیت‌شده و عادت‌ها و رفتارهای رایج بدل کرده است و همچنین به عرصه‌ای برای نقد تند و تیز تازه‌به‌دوران‌رسیدگی و مُدهای وارداتی که در زمان نگارش کتاب رایج بوده‌اند. در «وغ‌وغ‌ساهاب» هیچ‌چیز از تیغ نقد بازیگوشانه و سرخوشانه جان به در نمی‌برد و نویسندگان کتاب حتی جاهایی قواعد ابداعی خود را نیز بازیگوشانه به ریشخند می‌گیرند. این کتاب همچنین واجد پیشنهادهایی برای ادبیات امروز ما می‌تواند باشد اگر به دقایق و ظرافت‌هایش آن‌گونه که باید پرداخته شود.
«جستاری در فرهنگ وغ‌وغ‌ساهاب»، نوشته محمد محمدعلی، کتابی است که در آن به‌طور مفصل به «وغ‌وغ‌ساهاب» پرداخته شده. محمدعلی در این کتاب، «وغ‌وغ‌ساهاب» را قضیه‌به‌قضیه مرور کرده و درباره هر بخش آن نکته‌هایی گفته و توضیحاتی داده است. «جستاری در فرهنگ وغ‌وغ‌ساهاب» ماحصل درسگفتارهای داستان‌نویسی محمد محمدعلی در مؤسسه کارنامه است که با همکاری فریده خرمی به صورت کتاب در نشر کتاب‌سرای تندیس منتشر شده است. محمدعلی مقدمه این کتاب را با شرح معنای لُغوی «وغ‌وغ‌ساهاب» که اسباب‌بازی‌ای کودکانه بوده است آغاز و آن‌گاه به وجه تسمیه عنوان آن اشاره‌ می‌کند. در این مقدمه همچنین به وجوه گوناگون وغ‌وغ‌ساهاب، دستاوردهای هدایت در زمینه گردآوری فرهنگ عامه، نسبت وغ‌وغ‌ساهاب با «چرند و پرند» دهخدا و طنز عبید زاکانی و علقه‌های وطن‌دوستانه هدایت پرداخته شده است.
محمدعلی پس از این مقدمه، وارد متنِ «وغ‌وغ‌ساهاب» می‌شود و پس از ارائه چکیده‌ای از هر قضیه، نکته‌هایی درباره آن می‌گوید و همچنین معنای لغات به‌کاررفته در هر قضیه را می‌آورد. از جمله نکاتی که در شرح بعضی قضایا به آن‌ها توجه شده شیوه داستان‌پردازی در آن‌هاست.
در این کتاب یادی هم شده است از مسعود فرزاد و همچنین نصرت‌اله محتشم که گویا برخی قضیه‌های کتاب «وغ‌وغ‌ساهاب» را او نوشته بوده است.

مانی سپهری: در صحبت از صادق هدایت معمولا آثار تلخ و تراژیک او زودتر به یاد می‌آید تا نوشته‌های طنزآمیزش؛ حال آن‌که طنز یکی از وجوه مهم کار ادبی اوست و بخش قابل توجهی از دیدگاه‌های نقادانه‌ هدایت در آثار طنزآمیز او جلوه‌گر است.
طنز هدایت طنزی است که ریشه‌ها را هدف می‌گیرد و ساخت‌های بنیادین یک فرهنگ را به پرسش می‌کشد و این نه فقط در مضمون که در فرم طنزهای او نیز نمود یافته است و در رفتار طنزآمیزش با زبان ادبیِ مرسوم که نمود بارز آن را در «کتاب مستطاب وغ‌وغ‌ساهاب» که کار مشترک هدایت و مسعود فرزاد است، می‌توان مشاهده کرد. هدایت و فرزاد در این کتاب مبدع قالبی به نام «قضیه» (غزیه) هستند که نقیضه‌ای است از قالب قصیده؛ قالبی که در تاریخ شعر فارسی یادآور فخامت است و زبان فاخر، و همین فاخربودن است که در «وغ‌وغ‌ساهاب» توسط هدایت و فرزاد دست انداخته می‌شود.
آن‌ها در «وغ‌وغ‌ساهاب» با دفرمه‌کردن قصیده، ادبیات کهن را دستمایه شوخی قرار داده‌اند؛ اما این تمام ماجرا نیست و شوخی‌های آن‌ها از این سطح برمی‌گذرد و به مواجهه انتقادی می‌انجامد؛ مواجهه‌ای که «وغ‌وغ‌ساهاب» را به عرصه وسیعی از شوخی‌های فرمی، زبانی و مضمونی با فرهنگ کهن و ساختارهای تثبیت‌شده و عادت‌ها و رفتارهای رایج بدل کرده است و همچنین به عرصه‌ای برای نقد تند و تیز تازه‌به‌دوران‌رسیدگی و مُدهای وارداتی که در زمان نگارش کتاب رایج بوده‌اند. در «وغ‌وغ‌ساهاب» هیچ‌چیز از تیغ نقد بازیگوشانه و سرخوشانه جان به در نمی‌برد و نویسندگان کتاب حتی جاهایی قواعد ابداعی خود را نیز بازیگوشانه به ریشخند می‌گیرند. این کتاب همچنین واجد پیشنهادهایی برای ادبیات امروز ما می‌تواند باشد اگر به دقایق و ظرافت‌هایش آن‌گونه که باید پرداخته شود.
«جستاری در فرهنگ وغ‌وغ‌ساهاب»، نوشته محمد محمدعلی، کتابی است که در آن به‌طور مفصل به «وغ‌وغ‌ساهاب» پرداخته شده. محمدعلی در این کتاب، «وغ‌وغ‌ساهاب» را قضیه‌به‌قضیه مرور کرده و درباره هر بخش آن نکته‌هایی گفته و توضیحاتی داده است. «جستاری در فرهنگ وغ‌وغ‌ساهاب» ماحصل درسگفتارهای داستان‌نویسی محمد محمدعلی در مؤسسه کارنامه است که با همکاری فریده خرمی به صورت کتاب در نشر کتاب‌سرای تندیس منتشر شده است. محمدعلی مقدمه این کتاب را با شرح معنای لُغوی «وغ‌وغ‌ساهاب» که اسباب‌بازی‌ای کودکانه بوده است آغاز و آن‌گاه به وجه تسمیه عنوان آن اشاره‌ می‌کند. در این مقدمه همچنین به وجوه گوناگون وغ‌وغ‌ساهاب، دستاوردهای هدایت در زمینه گردآوری فرهنگ عامه، نسبت وغ‌وغ‌ساهاب با «چرند و پرند» دهخدا و طنز عبید زاکانی و علقه‌های وطن‌دوستانه هدایت پرداخته شده است.
محمدعلی پس از این مقدمه، وارد متنِ «وغ‌وغ‌ساهاب» می‌شود و پس از ارائه چکیده‌ای از هر قضیه، نکته‌هایی درباره آن می‌گوید و همچنین معنای لغات به‌کاررفته در هر قضیه را می‌آورد. از جمله نکاتی که در شرح بعضی قضایا به آن‌ها توجه شده شیوه داستان‌پردازی در آن‌هاست.
در این کتاب یادی هم شده است از مسعود فرزاد و همچنین نصرت‌اله محتشم که گویا برخی قضیه‌های کتاب «وغ‌وغ‌ساهاب» را او نوشته بوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.