بیماریهای کودکی در سیاست
كمال اطهاري . پژوهشگر اقتصاد توسعه
بيماري کودکي چپروي باعث ميشود راديکاليسم مانند سرخک در حد زدن دانههاي سرخي بر سطح انديشه و عمل انسان بروز کند. اما بيماري کودکي راستروي مانند زردزخم، بهصورت تاول، انديشه و عمل بيمار را ميپوشاند. هر دو اين بيماريها واگير دارند و راه تکامل بشر را پردرد و رنجتر ميکنند؛درحاليکه به نظر ميرسد پيروان انديشه چپ، در مقابل بيماري کودکي خود مصونيت يافتهاند و ديگر سوداي جهاندن جامعه را بهسوي آرمان خود -آنهم با زور و خودرأيي و ترور- در سر نميپرورانند؛ بيماري کودکي راستروي هنوز در جهان بيداد ميکند. نمونههاي آن جنگي است که نئوکانها با تقلب در خاورميانه راه انداختند، پروراندهشدن داعش و ترورهاي کور آن عليه مردم عادي، سياستهاي ضدانساني ترامپ درباره مهاجران و بهدورانداختن برنامه حفظ محيط زيست، سربرآوردن فاشيسم نو در اروپا و...
با اينکه بيماري کودکي راستروي در گذشته نيز مسبب دو جنگ جهاني شده و بيماري کودکي چپروي هيچگاه در اين حد مخرب نبوده است، بيماران راستروي همواره کوشيدهاند بيماري خطرناک خود را زير پوشش مقابله با چپ از چشم جامعه پنهان نگه دارند تا بتوانند جامعه را مانند خود بيمار کنند. گفتني است تا افق قابل مشاهده تقابل دو انديشه راست و چپ پايانپذير به نظر نميآيد و در تاريخ انديشه و در عمل هرکدام درسهايي آموزنده به ديگري دادهاند. بهجاي استدلال و تحليل شعار ميدهند، بسيار خودداناپندار، متعصب و ناشکيبا هستند، و به قول انگلس ناشکيبايي شخصي خود را تئوريزه ميکنند. اين عوارض در فاشيسم نو و کهنه، نتانياهو، ترامپ، داعش و... و نيز بهویژه جناح اخباري راست سنتي ايران مشاهده ميشود.
اين بيماران دچار ثنويت مانوي هستند، آنها اعتقادي به حرکت جوهريه يا ديالکتيکي ندارند که در آن نيک و بد از بطن هم برميآيند. محاسبات ذهني آنها در حد محاسبه صفر و يک تقليل يافته است، و تکامل جامعه و استعلاي انسان را به معادلهاي يکمجهولي تقليل ميدهند که راهحل آن را تنها خودشان ميدانند. اين ثنويت، در برداشت و تعريف سطحي و قشري آنها از کاپيتاليسم و سوسياليسم، روبنا و زيربنا، آمريکا و غير آمريکا، بازار و برنامه، دولتي و خصوصي، اقتصاد و غيراقتصاد و... منعکس است. در ايران از آنهايي که مردمسالاري را غربي ميدانند، تا آنهايي تراکمفروشي (مساوي قانونفروشي و رانتجويي) را رايج کردند، از اين زمرهاند. طنز تاريخ اينکه براي توجيه تراکمفروشي، دسته اول يا راست سنتي اخباري، به اصل تسلط مردم بر اموال خويش تمسک ميجويند و اصول لاضرر و حق ارتفاق را بهدور مياندازند؛ اما دسته دوم، که ميتوان به آنها راست جديد اخباري گفت، تراکمفروشي را عين عقلانيت اقتصادي دانسته و اين اصل اقتصاد نوکلاسيک را که شکست بازار را درباره تخصيص بهينه زمين صادق ميداند، به دور مياندازند.
مبتلايان به انواع بيماري کودکي، پيرو ابتلا به ثنويت مانوي، باورهاي انتزاعي خود را جايگزين واقعيت ميکنند. آنها معتقدند تنها يک مدل برتر در جهان وجود دارد و براي رسيدن به آن «نبايد در ايستگاههاي بين راه توقف کرد». به باور آنها شکاف بين وضع موجود با نظام مطلوب را نه ميتوان با دو گام پيمود (چون منجر به سقوط در شکاف ميشود) و نه ميتوان روي آن پل ساخت بلکه بايد از وضع موجود به مطلوب «جهيد». از يکسو نئوکانها و ترامپ معتقد به تکمدیریت آمريکا و جناح راست جديد اخباري در ايران که نهادگرايي و نهادسازي را قبول ندارند، در اين طبقهبندي جاي ميگيرند. نقد لنين به اين بيماري کودکي بسيار گويا است: «قبول نبرد در هنگاميکه اين امر بهسود دشمن تمام خواهد شد، منطقی نیست». در انتها براي درمان بيماريهاي کودکي بايد گفت: ما ميتوانيم و موظفيم ساختمان (جامعه آرماني) خود را نه با مصالح پندارآميز خود و نه با مصالح انساني که خود ما مخصوصا (ارادهگرايانه) ايجاد كردهايم بلکه با آن مصالحي آغاز کنيم که سرمايهداري براي ما به ميراث گذاشته است. بيشک اين کاري بسيار «دشوار» است اما هر نوع شيوه برخورد ديگري نسبت به اين وظيفه بهحدي
سبکمغزانه است که حتي قابل بحث نيست. (در اين راه) علم خواستار آن است که اولا تجربه کشورهاي ديگر در نظر گرفته شود، ثانيا تمام نيروها، گروهها، احزاب و طبقات و تودههايي که در داخل يک کشور فعاليت ميکنند، در نظر گرفته شوند.
بيماري کودکي چپروي باعث ميشود راديکاليسم مانند سرخک در حد زدن دانههاي سرخي بر سطح انديشه و عمل انسان بروز کند. اما بيماري کودکي راستروي مانند زردزخم، بهصورت تاول، انديشه و عمل بيمار را ميپوشاند. هر دو اين بيماريها واگير دارند و راه تکامل بشر را پردرد و رنجتر ميکنند؛درحاليکه به نظر ميرسد پيروان انديشه چپ، در مقابل بيماري کودکي خود مصونيت يافتهاند و ديگر سوداي جهاندن جامعه را بهسوي آرمان خود -آنهم با زور و خودرأيي و ترور- در سر نميپرورانند؛ بيماري کودکي راستروي هنوز در جهان بيداد ميکند. نمونههاي آن جنگي است که نئوکانها با تقلب در خاورميانه راه انداختند، پروراندهشدن داعش و ترورهاي کور آن عليه مردم عادي، سياستهاي ضدانساني ترامپ درباره مهاجران و بهدورانداختن برنامه حفظ محيط زيست، سربرآوردن فاشيسم نو در اروپا و...
با اينکه بيماري کودکي راستروي در گذشته نيز مسبب دو جنگ جهاني شده و بيماري کودکي چپروي هيچگاه در اين حد مخرب نبوده است، بيماران راستروي همواره کوشيدهاند بيماري خطرناک خود را زير پوشش مقابله با چپ از چشم جامعه پنهان نگه دارند تا بتوانند جامعه را مانند خود بيمار کنند. گفتني است تا افق قابل مشاهده تقابل دو انديشه راست و چپ پايانپذير به نظر نميآيد و در تاريخ انديشه و در عمل هرکدام درسهايي آموزنده به ديگري دادهاند. بهجاي استدلال و تحليل شعار ميدهند، بسيار خودداناپندار، متعصب و ناشکيبا هستند، و به قول انگلس ناشکيبايي شخصي خود را تئوريزه ميکنند. اين عوارض در فاشيسم نو و کهنه، نتانياهو، ترامپ، داعش و... و نيز بهویژه جناح اخباري راست سنتي ايران مشاهده ميشود.
اين بيماران دچار ثنويت مانوي هستند، آنها اعتقادي به حرکت جوهريه يا ديالکتيکي ندارند که در آن نيک و بد از بطن هم برميآيند. محاسبات ذهني آنها در حد محاسبه صفر و يک تقليل يافته است، و تکامل جامعه و استعلاي انسان را به معادلهاي يکمجهولي تقليل ميدهند که راهحل آن را تنها خودشان ميدانند. اين ثنويت، در برداشت و تعريف سطحي و قشري آنها از کاپيتاليسم و سوسياليسم، روبنا و زيربنا، آمريکا و غير آمريکا، بازار و برنامه، دولتي و خصوصي، اقتصاد و غيراقتصاد و... منعکس است. در ايران از آنهايي که مردمسالاري را غربي ميدانند، تا آنهايي تراکمفروشي (مساوي قانونفروشي و رانتجويي) را رايج کردند، از اين زمرهاند. طنز تاريخ اينکه براي توجيه تراکمفروشي، دسته اول يا راست سنتي اخباري، به اصل تسلط مردم بر اموال خويش تمسک ميجويند و اصول لاضرر و حق ارتفاق را بهدور مياندازند؛ اما دسته دوم، که ميتوان به آنها راست جديد اخباري گفت، تراکمفروشي را عين عقلانيت اقتصادي دانسته و اين اصل اقتصاد نوکلاسيک را که شکست بازار را درباره تخصيص بهينه زمين صادق ميداند، به دور مياندازند.
مبتلايان به انواع بيماري کودکي، پيرو ابتلا به ثنويت مانوي، باورهاي انتزاعي خود را جايگزين واقعيت ميکنند. آنها معتقدند تنها يک مدل برتر در جهان وجود دارد و براي رسيدن به آن «نبايد در ايستگاههاي بين راه توقف کرد». به باور آنها شکاف بين وضع موجود با نظام مطلوب را نه ميتوان با دو گام پيمود (چون منجر به سقوط در شکاف ميشود) و نه ميتوان روي آن پل ساخت بلکه بايد از وضع موجود به مطلوب «جهيد». از يکسو نئوکانها و ترامپ معتقد به تکمدیریت آمريکا و جناح راست جديد اخباري در ايران که نهادگرايي و نهادسازي را قبول ندارند، در اين طبقهبندي جاي ميگيرند. نقد لنين به اين بيماري کودکي بسيار گويا است: «قبول نبرد در هنگاميکه اين امر بهسود دشمن تمام خواهد شد، منطقی نیست». در انتها براي درمان بيماريهاي کودکي بايد گفت: ما ميتوانيم و موظفيم ساختمان (جامعه آرماني) خود را نه با مصالح پندارآميز خود و نه با مصالح انساني که خود ما مخصوصا (ارادهگرايانه) ايجاد كردهايم بلکه با آن مصالحي آغاز کنيم که سرمايهداري براي ما به ميراث گذاشته است. بيشک اين کاري بسيار «دشوار» است اما هر نوع شيوه برخورد ديگري نسبت به اين وظيفه بهحدي
سبکمغزانه است که حتي قابل بحث نيست. (در اين راه) علم خواستار آن است که اولا تجربه کشورهاي ديگر در نظر گرفته شود، ثانيا تمام نيروها، گروهها، احزاب و طبقات و تودههايي که در داخل يک کشور فعاليت ميکنند، در نظر گرفته شوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.