مردم ميخواهند زور نشنوند
احمد غلامی . سردبیر
به تعبير ماكياولي «بهتر است فرمانرواي مردم بود تا نجبا؛ افزون بر اين، سالاران را شرافتمندانه و بي آزاررساندن به ديگران خرسند نتوان كرد، اما مردم را ميتوان. زيرا خواستههاي مردم نجيبانهتر است از سالاران. از آنرو كه سالاران در پي زورگويياند، حال آنكه مردم تنها در پي آناند كه زور نشنوند»؛ پس صيانت از آزادي باید به مردم سپرده شود نَه به سالاران (دولتيان). دولتيان ميل به سلطه دارند و مردم خواستار زندگي در آزادياند. چه كسي در اين تضاد و تنش جانب مردم مرا خواهد گرفت. رؤسايجمهور كه هركدام با رأي مردم بر سر كار آمدهاند تا چه ميزان جانب مردم را در مواجهه با حلقه اطرافيان خود گرفتهاند؟ پاسخ به اين پرسش چندان دشوار نيست. وضعيت سياسي كنوني ايران نشان ميدهد دولتها در جانبداري از مردم و جلب اعتماد آنان سير نزولي داشتهاند. اگر دولت هاشمي را سرآغاز جدي اين دولتها بگيريم، در بررسي اوجوفرودِ اين دولتها به نكته مهمي پي خواهيم برد؛ مردم همواره در بر سر كارآمدن اين دولتها نقشي اساسي و پررنگ داشتهاند اما رفتهرفته تصويرشان در سالهاي تصدی اين دولتها محو شده است. مردم در دولت هاشمي بيش از هر دولت ديگري محو شدند. با آمدن هاشميرفسنجاني تكنوكراتهايي روي كار آمدند كه مصداق عيني «سالاران» بودند. حضور تكنوكراتها نهادهاي رسمي را برآشفته بود و هاشمي در مواجهه با اين نهادها جانب دولت خود را میگرفت. طرفه آنكه نهادهاي رسمي در آن زمان خواسته يا ناخواسته جانب مردم را ميگرفتند و اگر از سوي دولت هاشمی سخنی از توانِ مردم به ميان ميآمد، براي فشار به اين نهادهاي رسمي بود. دولت هاشمي دولت انقلابي مقتدري بود كه از سه خصيصه اصلي يك دولت انقلابي بهره داشت: ايدئولوژي، اتوريته و مشروعيت. سه خصيصهای كه در دولت سازندگي و دولتهاي بعد از آن هر يك بهنحوي نيروي خود را از دست دادند. آيتالله هاشمي خود را يكي از مؤسسين جمهوري اسلامي ميدانست، از اينرو با اقتدار و اعتمادبهنفس بسياري دست به تغییر زد. بيترديد هاشمي در ايدئولوژيِ انقلاب، نقشي اساسي داشت. ايدئولوژي، از مهمترين خصيصههاي يك انقلاب است كه همه اركان يك انقلاب را به يكديگر گره ميزند. از اينروست كه تئوريسينهاي ليبرالي چون هانتينگتون باور دارند كشورهايي كه براساس يك ايدئولوژي بنا شدهاند، شايد از توسعه سیاسی بهره چنداني نداشته باشند اما از سامانمندي سياسي استواري برخوردارند. دستكاري ايدئولوژي از سوي هاشمي چنان كاسه صبر برخي نهادها را لبريز كرد که به مصاف آيتالله رفتند. دولت هاشمي هم كه پايگاه مردمي چنداني نداشت، در اين مصاف عقب نشست و برنامههایش ناتمام ماند. بهتر است فرمانرواي مردم بود تا نجبا. نجباي دولت آيتالله هاشمي تكنوكرات و نزديكانش بودند. براي توصيف دولتهاي بعدي هاشمي نياز به دو استعاره ديگر از ماكياولي داريم كه در نظريه او جايگاهي اساسي دارند: بخت (Fortuna) و ويرتو (Virtu). بخت به خاتمي روي آورد و در ميان بهت و ناباوري به رياستجمهوري رسيد. خاتمي از هيچ آغاز كرد و با پشتوانه مردم، دولتي روي كار آورد كه اغلب طبقات جامعه را دربر ميگرفت.
دولت اصلاحات در چهار سال اولِ خود سه خصيصه دولتهاي انقلاب را تقويت كرد؛ اگرچه دولتی ايدئولوژيك نبود اما سر ناسازگاري هم با ايدئولوژي نداشت. دولت اصلاحات به مقبوليت دولتهاي انقلاب افزود اما از اتوريتهاش كاست. تضاد شگفتانگيز دولت خاتمي همينجاست. چگونه دولتي كه مقبوليتي تام دارد و مردم را به نجبا ترجيح ميدهد و از پايگاه مردمي قابلقبولي برخوردار است، از اتوريته چنداني برخوردار نيست. اگر بخت به خاتمي روي آورده بود، بايد از ويرتوي سياسي (شجاعت سياسي) سود میجست و ماده آماده دولت را فرم میداد. آنچه ماكياولي از آن با عنوانِ «ويرتو» یاد میکند، خصيصهاي است كه بايد در تناظر با «بخت» قرار گيرد، تا دولتي را به سرانجام برساند و عدم تناظرِ این دو مردم را ازدسترفته، متفرق و پراكنده خواهند کرد. دولت خاتمي جريان رقيب را از كاهش اتوريته انقلابي در روند دولت اصلاحات هراسان كرد. اين سه خصيصه در يك دستگاه مفهومي معنا ميدهند. خاتمي نتوانست بهدليل عدم تناظر بخت و ويرتو، ماده دولت خود را فرم و شكل بدهد. دولت احمدينژاد هم با بخت همراه بود. بختي كه در تناظر با ويرتو بود. احمدينژاد با اتكا بر سه خصيصه دولت انقلابي روي كار آمده بود. مقبوليت را به او بخشيده بودند و بهظاهر مقيد به ايدئولوژي بود و از اتوريته نيز برخوردار بود. همهچيز براي دولت احمدينژاد مهيا بود؛ حتی وضعيت اقتصادي ايران، براي اينكه او بتواند دولتي برپا كند كه خود فرماندهاش باشد. بهتر است فرمانرواي مردم بود تا نجبا. احمدينژاد در دوره دوم رياستجمهورياش براي اينكه بخت خود را بيازمايد، به حاميان خود و مردم پشت كرد تا با شجاعت سياسي كار همه را يكسره كند. او ديگر به مردم نیاز نداشت؛ بلکه به نجبايي محتاج بود كه حلقه وفادارانش بودند؛ مشايي و بقايي و جوانفكر. آنچه احمدينژاد را ناكام گذاشت، ايدئولوژي عليه ايدئولوژي بود. او ميخواست ايدئولوژيِ خود و حلقه يارانش را جايگزين ايدئولوژي انقلاب كند. اقدامي كه نهادهاي ايدئولوژيك و انقلابي آن را برنتافتند. احمدينژاد با زيركي ميخواست از مقبوليتِ هبهشده خود بيشترين بهره را ببرد و به اين تعبيرِ ماكياولي جامه عمل بپوشاند: فردی ميتواند با قدرتِ ديگران روي كار بيايد و دولتي را بنا كند که شجاعتش با بخت سازگار شود. شجاعتِ احمدينژاد به او فرمان ميداد که اينك وقت سرپیچي است، براي ساختن دولتي پايدار. همه محاسبات احمدينژاد درست بود بهجز تاختزدن مردم با نجبا (حلقه اطرافيان خود). دولت روحاني نيز با بخت و قدرت ديگري روي كار آمد. «اگر فردي براي بهقدرترسيدن، قدرت ديگران را فراخواند؛ اما خود ويرتوي سياسي نداشته باشد، نميتواند خود را از دست نيروهايي كه او را به قدرت رساندهاند، خلاص كند. ازاينرو دولتش ناكارآمد و بيدوام خواهد شد؛ اما اگر فردي كه با نيروي سياسي ديگري روي كار آمده باشد و از ويرتويي بايسته براي شكلدهي به نيروهاي خاص خود استفاده كند، آنگاه ميتواند ارباب خويش باشد. ارباب آغازيدنهاي خويش و دولتي بادوام را بنيان گذارد». دولت روحاني بين دو صورتبندي گرفتار شده است. گاه درصدد اعلام وفاداري به جرياني است كه در رويكارآمدنش نقشي اساسي داشتهاند و از سوي ديگر دغدغه آن را دارد كه عيار خود را در سياست عيان كند. دولت روحاني نتوانست بخت خود را با ويرتويي سياسي پيوند بزند و از سابقه سياسياش بهره چنداني ببرد. روحاني در مواجهه با سه خصيصه دولتهاي انقلابي یعنی ايدئولوژي، اتوريته و مشروعيت از هيچيك به حد كمال مطلوب سود نبرد. گاه به سوي ايدئولوژي چرخيد و گاه از اتوريته انقلابي سود جست و گاه از مشروعيت دولتش در حوادث سياسي استفاده كرد. بهتر است فرمانروای مردم بود تا نجبا. حلقه اطرافيان روحاني تلاش كردند با ويرتوي سياسي خود به نفع روحاني وارد كارزارهاي سياسي شوند. كارزارهايي كه نَه به نفع دولت تمام شد و نَه روحاني. روحاني بايد خود دست به اين اقدام ميزد. اگر روحانی در همان سالهاي آغازين باور داشت كه با بخت و ويرتوي سياسي خود به پيروزي رسيده است، بايد بهصراحت رودرروي كساني كه او را وامدار خويش ميدانستند، ميايستاد و اعلام موضع ميكرد. اين عملگرايي و اعلام موضع اگرچه چندان اخلاقي به نظر نميرسيد و خوشايند اصلاحطلبان و مردم نبود، تكليفِ دولت و روحاني را مشخص ميكرد و شاید اين اقتدار برخاسته از ويرتوي سياسي بسياري از كارهاي دولت را به سرانجام ميرساند. نهتنها اين اتفاق رخ نداد؛ بلكه دولت روحاني نتوانست مانند دولتهاي گذشته تضادهاي خود را با جريان مقابل بروز دهد. روحانی همه تضادها را مديريت کرد؛ مدیریتی که مواجهه طبقات را با يكديگر به تأخير انداخته است. وضع كنوني سياست داخلی و ايستايي آن ماحصل همین مديريت است. «سياست» زاده تضاد است و در دوره روحاني سیاست در فضاي بيم و اميد به رخوت درآمد و همهچيز در حالتي از شُدن و ناشدن باقي ماند. آن کسی كه دراينمیان بيش از هركسی ضربه خورد و ضربه زد، خود دولت روحانی بود كه كارها و اقدامات مفيدش به گوش كسي نرسيد و اقدامات بسياري نیز بيسرانجام ماند. در دولت روحاني بدنه سياسي منفعل شد و اين انفعالِ بدنه سياسي اينك نگرانكننده شده است. سالهاي باقيمانده فرصت مغتنمي است براي روحاني كه پا به ميدان بگذارد و با عيانكردن تضادها و مواجهه با مخالفان خود، چه از طيف اصلاحطلبان و چه اصولگرايان، شور و شوقی در فضاي رخوتزده سياست برپا کند. از پسِ اين توان، توانهاي ديگري زاده خواهد شد كه مردم را به ميدان سياست خواهد آورد. كاري كه بهیقین حلقه اطرافيان روحاني قادر به انجام آن نيستند.
به تعبير ماكياولي «بهتر است فرمانرواي مردم بود تا نجبا؛ افزون بر اين، سالاران را شرافتمندانه و بي آزاررساندن به ديگران خرسند نتوان كرد، اما مردم را ميتوان. زيرا خواستههاي مردم نجيبانهتر است از سالاران. از آنرو كه سالاران در پي زورگويياند، حال آنكه مردم تنها در پي آناند كه زور نشنوند»؛ پس صيانت از آزادي باید به مردم سپرده شود نَه به سالاران (دولتيان). دولتيان ميل به سلطه دارند و مردم خواستار زندگي در آزادياند. چه كسي در اين تضاد و تنش جانب مردم مرا خواهد گرفت. رؤسايجمهور كه هركدام با رأي مردم بر سر كار آمدهاند تا چه ميزان جانب مردم را در مواجهه با حلقه اطرافيان خود گرفتهاند؟ پاسخ به اين پرسش چندان دشوار نيست. وضعيت سياسي كنوني ايران نشان ميدهد دولتها در جانبداري از مردم و جلب اعتماد آنان سير نزولي داشتهاند. اگر دولت هاشمي را سرآغاز جدي اين دولتها بگيريم، در بررسي اوجوفرودِ اين دولتها به نكته مهمي پي خواهيم برد؛ مردم همواره در بر سر كارآمدن اين دولتها نقشي اساسي و پررنگ داشتهاند اما رفتهرفته تصويرشان در سالهاي تصدی اين دولتها محو شده است. مردم در دولت هاشمي بيش از هر دولت ديگري محو شدند. با آمدن هاشميرفسنجاني تكنوكراتهايي روي كار آمدند كه مصداق عيني «سالاران» بودند. حضور تكنوكراتها نهادهاي رسمي را برآشفته بود و هاشمي در مواجهه با اين نهادها جانب دولت خود را میگرفت. طرفه آنكه نهادهاي رسمي در آن زمان خواسته يا ناخواسته جانب مردم را ميگرفتند و اگر از سوي دولت هاشمی سخنی از توانِ مردم به ميان ميآمد، براي فشار به اين نهادهاي رسمي بود. دولت هاشمي دولت انقلابي مقتدري بود كه از سه خصيصه اصلي يك دولت انقلابي بهره داشت: ايدئولوژي، اتوريته و مشروعيت. سه خصيصهای كه در دولت سازندگي و دولتهاي بعد از آن هر يك بهنحوي نيروي خود را از دست دادند. آيتالله هاشمي خود را يكي از مؤسسين جمهوري اسلامي ميدانست، از اينرو با اقتدار و اعتمادبهنفس بسياري دست به تغییر زد. بيترديد هاشمي در ايدئولوژيِ انقلاب، نقشي اساسي داشت. ايدئولوژي، از مهمترين خصيصههاي يك انقلاب است كه همه اركان يك انقلاب را به يكديگر گره ميزند. از اينروست كه تئوريسينهاي ليبرالي چون هانتينگتون باور دارند كشورهايي كه براساس يك ايدئولوژي بنا شدهاند، شايد از توسعه سیاسی بهره چنداني نداشته باشند اما از سامانمندي سياسي استواري برخوردارند. دستكاري ايدئولوژي از سوي هاشمي چنان كاسه صبر برخي نهادها را لبريز كرد که به مصاف آيتالله رفتند. دولت هاشمي هم كه پايگاه مردمي چنداني نداشت، در اين مصاف عقب نشست و برنامههایش ناتمام ماند. بهتر است فرمانرواي مردم بود تا نجبا. نجباي دولت آيتالله هاشمي تكنوكرات و نزديكانش بودند. براي توصيف دولتهاي بعدي هاشمي نياز به دو استعاره ديگر از ماكياولي داريم كه در نظريه او جايگاهي اساسي دارند: بخت (Fortuna) و ويرتو (Virtu). بخت به خاتمي روي آورد و در ميان بهت و ناباوري به رياستجمهوري رسيد. خاتمي از هيچ آغاز كرد و با پشتوانه مردم، دولتي روي كار آورد كه اغلب طبقات جامعه را دربر ميگرفت.
دولت اصلاحات در چهار سال اولِ خود سه خصيصه دولتهاي انقلاب را تقويت كرد؛ اگرچه دولتی ايدئولوژيك نبود اما سر ناسازگاري هم با ايدئولوژي نداشت. دولت اصلاحات به مقبوليت دولتهاي انقلاب افزود اما از اتوريتهاش كاست. تضاد شگفتانگيز دولت خاتمي همينجاست. چگونه دولتي كه مقبوليتي تام دارد و مردم را به نجبا ترجيح ميدهد و از پايگاه مردمي قابلقبولي برخوردار است، از اتوريته چنداني برخوردار نيست. اگر بخت به خاتمي روي آورده بود، بايد از ويرتوي سياسي (شجاعت سياسي) سود میجست و ماده آماده دولت را فرم میداد. آنچه ماكياولي از آن با عنوانِ «ويرتو» یاد میکند، خصيصهاي است كه بايد در تناظر با «بخت» قرار گيرد، تا دولتي را به سرانجام برساند و عدم تناظرِ این دو مردم را ازدسترفته، متفرق و پراكنده خواهند کرد. دولت خاتمي جريان رقيب را از كاهش اتوريته انقلابي در روند دولت اصلاحات هراسان كرد. اين سه خصيصه در يك دستگاه مفهومي معنا ميدهند. خاتمي نتوانست بهدليل عدم تناظر بخت و ويرتو، ماده دولت خود را فرم و شكل بدهد. دولت احمدينژاد هم با بخت همراه بود. بختي كه در تناظر با ويرتو بود. احمدينژاد با اتكا بر سه خصيصه دولت انقلابي روي كار آمده بود. مقبوليت را به او بخشيده بودند و بهظاهر مقيد به ايدئولوژي بود و از اتوريته نيز برخوردار بود. همهچيز براي دولت احمدينژاد مهيا بود؛ حتی وضعيت اقتصادي ايران، براي اينكه او بتواند دولتي برپا كند كه خود فرماندهاش باشد. بهتر است فرمانرواي مردم بود تا نجبا. احمدينژاد در دوره دوم رياستجمهورياش براي اينكه بخت خود را بيازمايد، به حاميان خود و مردم پشت كرد تا با شجاعت سياسي كار همه را يكسره كند. او ديگر به مردم نیاز نداشت؛ بلکه به نجبايي محتاج بود كه حلقه وفادارانش بودند؛ مشايي و بقايي و جوانفكر. آنچه احمدينژاد را ناكام گذاشت، ايدئولوژي عليه ايدئولوژي بود. او ميخواست ايدئولوژيِ خود و حلقه يارانش را جايگزين ايدئولوژي انقلاب كند. اقدامي كه نهادهاي ايدئولوژيك و انقلابي آن را برنتافتند. احمدينژاد با زيركي ميخواست از مقبوليتِ هبهشده خود بيشترين بهره را ببرد و به اين تعبيرِ ماكياولي جامه عمل بپوشاند: فردی ميتواند با قدرتِ ديگران روي كار بيايد و دولتي را بنا كند که شجاعتش با بخت سازگار شود. شجاعتِ احمدينژاد به او فرمان ميداد که اينك وقت سرپیچي است، براي ساختن دولتي پايدار. همه محاسبات احمدينژاد درست بود بهجز تاختزدن مردم با نجبا (حلقه اطرافيان خود). دولت روحاني نيز با بخت و قدرت ديگري روي كار آمد. «اگر فردي براي بهقدرترسيدن، قدرت ديگران را فراخواند؛ اما خود ويرتوي سياسي نداشته باشد، نميتواند خود را از دست نيروهايي كه او را به قدرت رساندهاند، خلاص كند. ازاينرو دولتش ناكارآمد و بيدوام خواهد شد؛ اما اگر فردي كه با نيروي سياسي ديگري روي كار آمده باشد و از ويرتويي بايسته براي شكلدهي به نيروهاي خاص خود استفاده كند، آنگاه ميتواند ارباب خويش باشد. ارباب آغازيدنهاي خويش و دولتي بادوام را بنيان گذارد». دولت روحاني بين دو صورتبندي گرفتار شده است. گاه درصدد اعلام وفاداري به جرياني است كه در رويكارآمدنش نقشي اساسي داشتهاند و از سوي ديگر دغدغه آن را دارد كه عيار خود را در سياست عيان كند. دولت روحاني نتوانست بخت خود را با ويرتويي سياسي پيوند بزند و از سابقه سياسياش بهره چنداني ببرد. روحاني در مواجهه با سه خصيصه دولتهاي انقلابي یعنی ايدئولوژي، اتوريته و مشروعيت از هيچيك به حد كمال مطلوب سود نبرد. گاه به سوي ايدئولوژي چرخيد و گاه از اتوريته انقلابي سود جست و گاه از مشروعيت دولتش در حوادث سياسي استفاده كرد. بهتر است فرمانروای مردم بود تا نجبا. حلقه اطرافيان روحاني تلاش كردند با ويرتوي سياسي خود به نفع روحاني وارد كارزارهاي سياسي شوند. كارزارهايي كه نَه به نفع دولت تمام شد و نَه روحاني. روحاني بايد خود دست به اين اقدام ميزد. اگر روحانی در همان سالهاي آغازين باور داشت كه با بخت و ويرتوي سياسي خود به پيروزي رسيده است، بايد بهصراحت رودرروي كساني كه او را وامدار خويش ميدانستند، ميايستاد و اعلام موضع ميكرد. اين عملگرايي و اعلام موضع اگرچه چندان اخلاقي به نظر نميرسيد و خوشايند اصلاحطلبان و مردم نبود، تكليفِ دولت و روحاني را مشخص ميكرد و شاید اين اقتدار برخاسته از ويرتوي سياسي بسياري از كارهاي دولت را به سرانجام ميرساند. نهتنها اين اتفاق رخ نداد؛ بلكه دولت روحاني نتوانست مانند دولتهاي گذشته تضادهاي خود را با جريان مقابل بروز دهد. روحانی همه تضادها را مديريت کرد؛ مدیریتی که مواجهه طبقات را با يكديگر به تأخير انداخته است. وضع كنوني سياست داخلی و ايستايي آن ماحصل همین مديريت است. «سياست» زاده تضاد است و در دوره روحاني سیاست در فضاي بيم و اميد به رخوت درآمد و همهچيز در حالتي از شُدن و ناشدن باقي ماند. آن کسی كه دراينمیان بيش از هركسی ضربه خورد و ضربه زد، خود دولت روحانی بود كه كارها و اقدامات مفيدش به گوش كسي نرسيد و اقدامات بسياري نیز بيسرانجام ماند. در دولت روحاني بدنه سياسي منفعل شد و اين انفعالِ بدنه سياسي اينك نگرانكننده شده است. سالهاي باقيمانده فرصت مغتنمي است براي روحاني كه پا به ميدان بگذارد و با عيانكردن تضادها و مواجهه با مخالفان خود، چه از طيف اصلاحطلبان و چه اصولگرايان، شور و شوقی در فضاي رخوتزده سياست برپا کند. از پسِ اين توان، توانهاي ديگري زاده خواهد شد كه مردم را به ميدان سياست خواهد آورد. كاري كه بهیقین حلقه اطرافيان روحاني قادر به انجام آن نيستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.