|

دشواری‌های فهم هایدگر

فلسفه مارتین هایدگر بیش از همه با دو سنت پدیدارشناسی و اگزیستانسیالیسم نسبت دارد. مضمون اصلی دوره اولیه کار فلسفی هایدگر که به نگارش «هستی و زمان» انجامید رابطه انتقادی و پیچیده او با پدیدارشناسی استعلایی هوسرل است. اما پیش و بیش از همه، نسبت تفکر او با زبان چیزی نیست که بر فلسفه‌پژوهان پوشیده باشد. «هستی و زمان» کتابی دشوار است که مخاطب آن با واژه‌سازی‌های فلسفی هایدگر مواجه می‌شود، از جمله استفاده از خط‌تیره‌های کوتاه، پیشوندها و پسوندهایی نامتداول. البته بسیاری از هایدگرپژوهان این زبان غریب و دشوار را با این استدلال موجه می‌دانند که هایدگر می‌کوشد مطالبی بر زبان آورد که تعابیر و واژگان مرسوم ما برای بیان آنها کفایت نمی‌کنند. متفکرانی که با آثار هایدگر خو می‌گیرند حتی این زبان را یگانه زبان فلسفه قلمداد می‌کنند. با این‌حال، برای سایر فلسفه‌پژوهان کماکان نزدیکی به تفکر هایدگر دشواری‌های خاص خود را دارد.
هایدگر طی چند دهه گذشته در میان فارسی‌زبانان نیز بدل به فیلسوفی معمایی شد، و یکی از دلایل آن همین زبان ثقیل و نثر عذاب‌آور او بود. سال‌ها طول کشید که پس از حضور هایدگر در فضای فکری ایران اثر اصلی او به فارسی برگردانده شود. در سال 89 همزمان دو ترجمه از این اثر با عنوان «هستی و زمان» از عبدالکریم رشیدیان و سیاوش جمادی منتشر شد. دو سال بعد نیز ترجمه‌ای از محمود نوالی با عنوان «وجود و زمان» به بازار آمد. انتشار ترجمه‌های مختلفی از مهم‌ترین اثر هایدگر، و به اعتقاد بسیاری مهم‌ترین اثر فلسفی قرن بیستم، گامی رو به جلو در هایدگرپژوهی فارسی‌زبانان محسوب می‌شد. در سال‌های اخیر نیز تلاش برای فهم بهتر فلسفه او کماکان ادامه داشته و کتاب‌های مهمی درباره او و از او، همچون «مسائل اساسی پدیدارشناسی»، به فارسی منتشر شده است. آخرین کتاب از این دست «واژه‌نامه هایدگر» نوشته ژان ماری ویس است که به تازگی نشر ققنوس با ترجمه شروین اولیایی به بازار عرضه کرده.
مترجم فقدان واژه‌نامه‌ای درباره هایدگر را یکی از دلایل ترجمه این کتاب عنوان کرده است. اولویت او در این ترجمه توجه به ماهیت زبان و پیروی از تبارشناسی واژگان است، خواه آلمانی باشد، خواه فرانسه، خواه یونانی، خواه لاتین. بنابراین از آنجا که برای هیچ آلمانی‌زبانی واژه Angst - همچنین برای هیچ فرانسه‌زبانی معادل فرانسوی آن (angoisse) - معنای «ترس‌آگاهی» ندارد آن را به «دلهره» برگردانده تا هم به منظور هایدگر نزدیک باشد و هم چیزی را به زبان آلمانی تحمیل نکند. یکی دیگر از این موارد مفهوم مهم Sein است. مترجم آن را در تقابل با «وجود» و «موجود» به «هستی» و Seiende را به «هستنده» برگردانده.
استدلال او از این قرار است: «در این مورد علاوه بر دلایل ریشه‌شناختی (فعل sein با فعل «هستن» [بودن] هم‌ریشه است)، این را نیز مدنظر داشتم که «موجود» اسم مفعول است، یعنی «به‌وجودآمده» و بدین‌سان مستلزم وجود واجب‌الوجود است، حال آنکه Seiende در زبان آلمانی و همچنین برای هایدگر، یعنی آنچه هست (هستنده) و هستی‌اش مستلزم چیزی نیست مگر خود هستن (sein) - یعنی این واقعیت که هست.» یکی دیگر از این موارد مفهوم «پرتاب‌شدگی» است که در این کتاب به «افکندگی» ترجمه شده تا خویشاوندی‌اش با «فرافکنی» در بافت کتاب آشکار باشد: «افکندگی اصطلاحی است که دازاین را در واقع‌بودگی‌اش به مثابه فراافکنی در جهان افکنده‌ای مشخص می‌کند که برآمدگاه و مقصد از او دریغ شده است.»
در این کتاب مهم‌ترین مفاهیم هایدگر در بستر فلسفه او توضیح داده می‌شود، مفاهیمی همچون الثیا، دازاین، تاریخ‌مندی، دردست‌بودگی، فرادست‌بودگی، ساخت‌شکنی، سوبژکتیویته، گشودگی، چرخش، حال حاضر، و نظایر آن. مثلا، در توضیح مدخل «دازاین» که یکی از مهم‌ترین مفاهیم هایدگر به شمار می‌رود نویسنده معتقد است، اگرچه در آثار فیلسوفان آلمانی این اصطلاح به وجود اشاره می‌کند و به شکل تحت‌اللفظی بر «آنجا-هستن» دلالت دارد، در فلسفه هایدگر آن هستنده نمونه را مشخص می‌کند که انسانی است که از آنجا که باید هست باشد، هستی‌اش برایش مسأله است.
نویسنده در مقدمه خود نیز به دو خطر تدوین واژه‌نامه‌ای درباره هایدگر اشاره می‌کند: «از یک‌ سو، ما هنوز کل متون او را در اختیار نداریم، و اگرچه چاپ مجموعه آثار او هم‌اینک بسیار جلو رفته است، به‌خصوص با انتشار «ادای سهمی به فلسفه» که برخی با قاطعیت آن را برابر با «هستی و زمان» قرار می‌دهند و همچنین با انتشار متون مهمی که به دنبال آن می‌آیند، رواست بیندیشیم شاید در مجلدهایی که در انتظار چاپ‌اند، راه‌های جدیدی پیش‌رو باشند.
از سوی دیگر، ناممکن است اندیشه‌ای را به سیستم درآوریم که از اساس سیستم نمی‌پذیرد و خود را در «راه‌ها» و «همبندها» ارزانی می‌دارد.» به اعتقاد نویسنده، «اگر هر اندیشه بزرگی مستلزم کار مستقیمی بر زبان و مواجهه با غنای آن است، اندیشه هایدگر بیش از هر اندیشه دیگر و به شکلی مضاعف در بدنه زبان آلمانی و در بدنه سنت متافیزیک - چنان‌که بر اساس زبان یونانی قرار یافته - ریشه دوانده تا نااندیشه این زبان‌ها را به سخن درآورد و آنها را به بیان الکن در آغازگری‌شان وادارد و هر یک را به گفتن ناشنیده آتیه پیشینی وادارد که در آن شامگاه خود را به یادکردی از صبحگاه بدل می‌سازد. بدون شک، یونان چنین آتیه پیشینی است و حقیقت و عقل باید از نو به سوی الثیا و لوگوس هدایت شوند، گویی به سوی این واژه‌های سرمنشأ که هرگز سرمنشأ را نه چنان که هست بلکه به مثابه ردی به ما می‌دهند که سرمنشأ از آن پس می‌نشیند.
واداشتن زبان آلمانی به یونانی‌سخن‌گفتن، همراه با واداشتن زبان یونانی به گفتنی بیش از آنچه خود می‌گوید - وضعیت چنین است، آنگاه که بپذیریم پرسش از هستی پرسش بنیادین است، اما این لفظ به زبان متافیزیک تعلق دارد و وظیفه اندیشه آن است که گستردگی متافیزیک را به روشنایی بیاورد تا آن را در حدودش جای دهد».

فلسفه مارتین هایدگر بیش از همه با دو سنت پدیدارشناسی و اگزیستانسیالیسم نسبت دارد. مضمون اصلی دوره اولیه کار فلسفی هایدگر که به نگارش «هستی و زمان» انجامید رابطه انتقادی و پیچیده او با پدیدارشناسی استعلایی هوسرل است. اما پیش و بیش از همه، نسبت تفکر او با زبان چیزی نیست که بر فلسفه‌پژوهان پوشیده باشد. «هستی و زمان» کتابی دشوار است که مخاطب آن با واژه‌سازی‌های فلسفی هایدگر مواجه می‌شود، از جمله استفاده از خط‌تیره‌های کوتاه، پیشوندها و پسوندهایی نامتداول. البته بسیاری از هایدگرپژوهان این زبان غریب و دشوار را با این استدلال موجه می‌دانند که هایدگر می‌کوشد مطالبی بر زبان آورد که تعابیر و واژگان مرسوم ما برای بیان آنها کفایت نمی‌کنند. متفکرانی که با آثار هایدگر خو می‌گیرند حتی این زبان را یگانه زبان فلسفه قلمداد می‌کنند. با این‌حال، برای سایر فلسفه‌پژوهان کماکان نزدیکی به تفکر هایدگر دشواری‌های خاص خود را دارد.
هایدگر طی چند دهه گذشته در میان فارسی‌زبانان نیز بدل به فیلسوفی معمایی شد، و یکی از دلایل آن همین زبان ثقیل و نثر عذاب‌آور او بود. سال‌ها طول کشید که پس از حضور هایدگر در فضای فکری ایران اثر اصلی او به فارسی برگردانده شود. در سال 89 همزمان دو ترجمه از این اثر با عنوان «هستی و زمان» از عبدالکریم رشیدیان و سیاوش جمادی منتشر شد. دو سال بعد نیز ترجمه‌ای از محمود نوالی با عنوان «وجود و زمان» به بازار آمد. انتشار ترجمه‌های مختلفی از مهم‌ترین اثر هایدگر، و به اعتقاد بسیاری مهم‌ترین اثر فلسفی قرن بیستم، گامی رو به جلو در هایدگرپژوهی فارسی‌زبانان محسوب می‌شد. در سال‌های اخیر نیز تلاش برای فهم بهتر فلسفه او کماکان ادامه داشته و کتاب‌های مهمی درباره او و از او، همچون «مسائل اساسی پدیدارشناسی»، به فارسی منتشر شده است. آخرین کتاب از این دست «واژه‌نامه هایدگر» نوشته ژان ماری ویس است که به تازگی نشر ققنوس با ترجمه شروین اولیایی به بازار عرضه کرده.
مترجم فقدان واژه‌نامه‌ای درباره هایدگر را یکی از دلایل ترجمه این کتاب عنوان کرده است. اولویت او در این ترجمه توجه به ماهیت زبان و پیروی از تبارشناسی واژگان است، خواه آلمانی باشد، خواه فرانسه، خواه یونانی، خواه لاتین. بنابراین از آنجا که برای هیچ آلمانی‌زبانی واژه Angst - همچنین برای هیچ فرانسه‌زبانی معادل فرانسوی آن (angoisse) - معنای «ترس‌آگاهی» ندارد آن را به «دلهره» برگردانده تا هم به منظور هایدگر نزدیک باشد و هم چیزی را به زبان آلمانی تحمیل نکند. یکی دیگر از این موارد مفهوم مهم Sein است. مترجم آن را در تقابل با «وجود» و «موجود» به «هستی» و Seiende را به «هستنده» برگردانده.
استدلال او از این قرار است: «در این مورد علاوه بر دلایل ریشه‌شناختی (فعل sein با فعل «هستن» [بودن] هم‌ریشه است)، این را نیز مدنظر داشتم که «موجود» اسم مفعول است، یعنی «به‌وجودآمده» و بدین‌سان مستلزم وجود واجب‌الوجود است، حال آنکه Seiende در زبان آلمانی و همچنین برای هایدگر، یعنی آنچه هست (هستنده) و هستی‌اش مستلزم چیزی نیست مگر خود هستن (sein) - یعنی این واقعیت که هست.» یکی دیگر از این موارد مفهوم «پرتاب‌شدگی» است که در این کتاب به «افکندگی» ترجمه شده تا خویشاوندی‌اش با «فرافکنی» در بافت کتاب آشکار باشد: «افکندگی اصطلاحی است که دازاین را در واقع‌بودگی‌اش به مثابه فراافکنی در جهان افکنده‌ای مشخص می‌کند که برآمدگاه و مقصد از او دریغ شده است.»
در این کتاب مهم‌ترین مفاهیم هایدگر در بستر فلسفه او توضیح داده می‌شود، مفاهیمی همچون الثیا، دازاین، تاریخ‌مندی، دردست‌بودگی، فرادست‌بودگی، ساخت‌شکنی، سوبژکتیویته، گشودگی، چرخش، حال حاضر، و نظایر آن. مثلا، در توضیح مدخل «دازاین» که یکی از مهم‌ترین مفاهیم هایدگر به شمار می‌رود نویسنده معتقد است، اگرچه در آثار فیلسوفان آلمانی این اصطلاح به وجود اشاره می‌کند و به شکل تحت‌اللفظی بر «آنجا-هستن» دلالت دارد، در فلسفه هایدگر آن هستنده نمونه را مشخص می‌کند که انسانی است که از آنجا که باید هست باشد، هستی‌اش برایش مسأله است.
نویسنده در مقدمه خود نیز به دو خطر تدوین واژه‌نامه‌ای درباره هایدگر اشاره می‌کند: «از یک‌ سو، ما هنوز کل متون او را در اختیار نداریم، و اگرچه چاپ مجموعه آثار او هم‌اینک بسیار جلو رفته است، به‌خصوص با انتشار «ادای سهمی به فلسفه» که برخی با قاطعیت آن را برابر با «هستی و زمان» قرار می‌دهند و همچنین با انتشار متون مهمی که به دنبال آن می‌آیند، رواست بیندیشیم شاید در مجلدهایی که در انتظار چاپ‌اند، راه‌های جدیدی پیش‌رو باشند.
از سوی دیگر، ناممکن است اندیشه‌ای را به سیستم درآوریم که از اساس سیستم نمی‌پذیرد و خود را در «راه‌ها» و «همبندها» ارزانی می‌دارد.» به اعتقاد نویسنده، «اگر هر اندیشه بزرگی مستلزم کار مستقیمی بر زبان و مواجهه با غنای آن است، اندیشه هایدگر بیش از هر اندیشه دیگر و به شکلی مضاعف در بدنه زبان آلمانی و در بدنه سنت متافیزیک - چنان‌که بر اساس زبان یونانی قرار یافته - ریشه دوانده تا نااندیشه این زبان‌ها را به سخن درآورد و آنها را به بیان الکن در آغازگری‌شان وادارد و هر یک را به گفتن ناشنیده آتیه پیشینی وادارد که در آن شامگاه خود را به یادکردی از صبحگاه بدل می‌سازد. بدون شک، یونان چنین آتیه پیشینی است و حقیقت و عقل باید از نو به سوی الثیا و لوگوس هدایت شوند، گویی به سوی این واژه‌های سرمنشأ که هرگز سرمنشأ را نه چنان که هست بلکه به مثابه ردی به ما می‌دهند که سرمنشأ از آن پس می‌نشیند.
واداشتن زبان آلمانی به یونانی‌سخن‌گفتن، همراه با واداشتن زبان یونانی به گفتنی بیش از آنچه خود می‌گوید - وضعیت چنین است، آنگاه که بپذیریم پرسش از هستی پرسش بنیادین است، اما این لفظ به زبان متافیزیک تعلق دارد و وظیفه اندیشه آن است که گستردگی متافیزیک را به روشنایی بیاورد تا آن را در حدودش جای دهد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.