گفتوگوی آنتونیا شرکا با کمال تبریزی به بهانه نمایش «مارموز»
تندروهایی که به آدمهایی دیگر تبدیل شدهاند
قسمت پایانی
نکتهای که منتقدان «مارموز» به آن اشاره میکنند، این است که به نظر میرسد نگاه مهرآمیزی به شخصیت قدرت دارید، انگار ته دلتان درکش میکنید و میبخشیدش. شاید فکر میکنید این شخصیت قربانی شرایط اجتماعی است یا اساسا تصور میکنید این فیلم کمدی است و قرار نیست کسی این وسط محکوم شود. فکر میکنم این موضوع کمی دافعه ایجاد میکند چراکه بههرحال مابازای چنین شخصیتی را طی سالها بهویژه در دهه اخیر در عرصه اجتماعی کشور خودمان زیاد دیدهایم و کم نیستند کسانی که از حضور چنین آدمهایی آسیب دیدهاند و شاید بتوان گفت اینجور آدمها قابل بخشش نیستند. فردی که مردم را کتک میزند و از رانتهایی برای رسیدن به اهداف جاهطلبانه خود استفاده میکند، شاید بهلحاظ نمایشی خندهدار باشد (بهویژه با بازی بهداد)، ولی درواقع در خاطره جمعی ما که به تلخی به چنین افرادی و عملکردشان نگاه میشود. شاید انتظار داریم به چنین شخصیتی به دیده اغماض نگاه نشود چراکه این آدم شایسته نکوهش است. برای همین پرسیدم موضع شما در مقابل چنین شخصیتی چیست؟
درست میگوید ولی در فیلم به چنین شخصیتی از زوایای مختلف نگاه میشود. ما این آدمها را در زندگیمان هیچوقت نمیبخشیم میتوانیم آنها را مسبب خیلی از مشکلات بدانیم، کمااینکه در فیلم به این اشاره میشود، جایی که آزاده صمدی در رستوران سر شخصیت اصلی داد میزند و میگوید تو باعث شدی آواره خارج از کشور شویم، اشاره میکند به آدمهایی که به دلیل حضور چنین آدمهایی گریزان شدند و حتی باعث تغییر مسیر زندگی افراد شدند. همانطور که نمیشود این شخصیت را بخشید. من فکر میکنم زاویه نگاهی که من داشتم و با آیدین سیار سریع هم مطرح کردم، این بود که من برای آدمهای اینچنینی بیش از اینکه کینهای نسبت به آنها پیدا کنم و فکر کنم، این آدمها قواعد را به هم میریزند و هرجومرج به وجود میآورند به چنین شخصیتی حس دلسوزی دارم و سعی کردم این دلسوزی در فیلم نسبت به این آدم به وجود بیاید. اینها آدمهایی هستند که سقف پروازشان و افق دیدشان محدود است، برای همین دست به کارهای عجیبی میزنند. آدمی که خیلی بزرگ باشد و دل بزرگی داشته باشد، به این راحتی اولا خودش متلاطم نمیشود و بعد به این راحتی دیگران را محکوم نمیکند. بنابر این اینها آدمهایی
هستند که باید از زاویه دلسوزی به آنها نگاه کرد. نکته دیگری هم هست که باید مدنظر داشت، بههرحال، این شخصیت قهرمان قصه ماست و فضای فیلم ما طنز است. بهتر است بهجای اینکه از زاویه کینه و بغض به این شخصیت نگاه کنیم، با اینکه طنزمان سیاه است، دیگر پایانش را اینگونه نبندیم و از زاویه دلسوزانه او را تحلیل کنیم. بنابراین شخصیت درعینحال که خشم ما را برمیانگیزد، باید موقعیتهایی را به وجود بیاورد که به آن بخندیم. البته این خنده تلخ است اما باید موقعیت کمدی را به وجود بیاورد. این را در نظر بگیرید در دورهای آدمهای تندرویی بودند که الان تبدیل به آدمهایی دیگر شدند. یکی را مثال میزنم که اتفاقا با هم صمیمی هستیم. محسن مخملباف از زمانی به بعد کاملا عقایدش را پشت سر گذاشت و تغییر کرد.
فکر میکنم فیلم از فیلمنامه آسیب دیده است، آیدین سیارسریع را از طریق صفحات طنز «بیقانون» در روزنامه قانون میشناسیم و به عنوان یک طنزنویس از نوشتههایش لذت میبریم، اما شاید به دلیل تجربه کمی که در فیلمنامهنویسی دارد، باعث شده فیلم به مجموعه قطعات طنزی تبدیل شود که کنار هم چیده شدهاند؛ کلاژی از طنزهایی که موقعیتهایی را میسازد و به اوج میرساند، ولی این قطعات انگار به هم چفت نمیشوند. مثلا بخش خارج از کشور قابل حذفشدن بود برای اینکه ریتم فیلم در این قسمت افت میکند. نقش شما در نگارش فیلمنامه در کنار آیدین چطور بود؟
خلاصه داستان اولیه که آیدین نوشت این اجازه را نمیداد که مدل فیلمنامه کلاسیک جلو برود. خود ایده به ما میگفت باید اینطور باشم و از شکل توفانی و پرجنبوجوش شروع شود و جایی سرش به سنگ بخورد و آرام بگیرد و فرود بیاید. با بچههای موسیقی هم خیلی درباره آن صحبت کردیم. موسیقی تیتراژ هم این شکلی است؛ پرجنبوجوش شروع میشود و بعد آرام میگیرد، درست مثل الگوی خود فیلم. این مدل را هم در فیلمنامه و هم اجرای پلانها طراحی کردیم. نوع کاتها هم همین حس را منتقل میکند، این طرحی بوده که از ابتدا در ذهنم وجود داشت؛ درباره این اتفاق هم مفصل با حامد بهداد و ویشکا آسایش صحبت کردم. ممکن است از نظر برخی عیب به نظر بیاید که همیشه باید در فیلم ساختاری منسجم وجود داشته باشد، ولی واقعا فکر میکنم به خاطر شخصیت اصلی داستان بهتر بود همین شکلی که میبینید جلو میرفتیم؛ لحن قصه تغییر کند و چیزهایی را به عنوان نتیجهگیری داشته باشیم.
شما در جاهایی از فیلم لوگوی قوه قضائیه و نهادهایی را بهوضوح نشان میدهید که بهطور معمول فکر میکنیم در عالم سینما نمیشود به آنها نزدیک شد. آیا نگران نبودید فیلمی که میسازید با دیدگاههای این نهادها زاویه پیدا کند؟ تأمین رضایت این ارگانها، قوه قضائیه یا گشت ارشاد سخت نبود؟
ما با سختی پروانه نمایش گرفتیم و حقیقتا در مرز پروانهنگرفتن بودیم. فیلم در جشنواره جهانی نمایش داده شد و بسیاری آن را دیدند و بعد از آن روند دریافت پروانه نمایش آسانتر شد. اگر در جشنواره نمایش داده نمیشد با ذهنیتی که اعضای شورای پروانه نمایش از فیلم داشتند قطعا با نمایش آن مخالفت نمیشد. خوشبختانه زمان فیلمبرداری سعی کردیم برخی سکانسها را که فکر میکردیم ممکن است ایرادی به آنها بگیرند در دو نسخه فیلمبرداری کنیم. نسخهای که در حال اکران است، نسبتبه چیزی که در جشنواره جهانی نمایش داده شد تغییرات کوچکی کرده است؛ یک مقدار تغییر دیالوگهاست.
فیلم شما با حضور حامد بهداد قهرمانمحور شده است. آیا حامد بهداد خودش شخصیت قدرت را درک کرد و در اجرا بهاصطلاح «درآورد» یا اینکه نقش شما در خلق این شخصیت مهمتر بود؟
درباره این موضوع خیلی باهم صحبت کردیم، بهویژه در روزهای اول کار. درواقع دو مدل پلان میگرفتیم. بدون تعارف به حامد گفتم میدانم بخشی از ویژگیهای این شخصیت درون تو هست و تو باید آنها را آزاد کنی. حامد آدم زودرنجی است و زود واکنش نشان میدهد؛ این موضوع خیلی به پرداخت شخصیت کمک میکرد. درواقع یک پایهای وجود داشت که بتوان برای اجرای نقش از آن کمک گرفت. از حامد خواستم خیلی غلوآمیز بازی نکند، هرچند به دلیل فضای طنز میتوانست این غلوآمیزبودن هم دوستداشتنی باشد، اما ترجیح من چیز دیگری بود. اما حامد برخلاف من فکر میکرد؛ بنابراین روزهای اول فیلمبرداری دو مدل پلان میگرفتیم. ولی واقعیت این است که بهتدریج یکجوری با هم کنار آمدیم و به یک تعادلی رسیدیم و در طول کار اطمینان حامد به رفتار و کنش در بازی نسبت به من بیشتر بود؛ من تردیدم به نوع بازی حامد بیشتر بود. بعد که فیلم را دیدیم درست نظرمان برعکس شد. من گفتم چقدر این اندازه بازی خوب است و حامد برعکس معتقد بود زیادهروی کرده است و کمی غلوآمیز است. در مجموع من را بیشتر راضی میکرد. فکر میکنم خیلیها با من هم عقیدهاند که بازی حامد اندازه درستی دارد و برای این نقش
قابلقبول است.
جایی در فیلم هست که ترامپ را با علامت دستی میبینیم که با آن معروف شده است و منقار پرندهای را تداعی میکند؛ حامد بهداد هم در جاهایی از این حرکت استفاده میکند. خواستم بدانم دلیل خاصی برای این معادلسازی داشتید؟
اشاره دست حامد بهداد شبیه نوک مرغ است که در داستان ما کاربرد داشت. آن زمان فکر نمیکردیم ترامپ هم از این علامت استفاده کند. تا اینکه سر تدوین متوجه شدیم ترامپ هم در بسیاری از سخنرانیهایش از این علامت استفاده میکند. بعد روی تابلویی که در ترکیه میبینید، عکس ترامپ را با آن علامت دست، بهصورت سیجی اضافه کردیم؛ این ماجرا کاملا اتفاقی بود که از یک صحنه شروع شد و ربط پیدا کرد به صحنه دیگر و متوجه شدیم چقدر درست است.
نکتهای که منتقدان «مارموز» به آن اشاره میکنند، این است که به نظر میرسد نگاه مهرآمیزی به شخصیت قدرت دارید، انگار ته دلتان درکش میکنید و میبخشیدش. شاید فکر میکنید این شخصیت قربانی شرایط اجتماعی است یا اساسا تصور میکنید این فیلم کمدی است و قرار نیست کسی این وسط محکوم شود. فکر میکنم این موضوع کمی دافعه ایجاد میکند چراکه بههرحال مابازای چنین شخصیتی را طی سالها بهویژه در دهه اخیر در عرصه اجتماعی کشور خودمان زیاد دیدهایم و کم نیستند کسانی که از حضور چنین آدمهایی آسیب دیدهاند و شاید بتوان گفت اینجور آدمها قابل بخشش نیستند. فردی که مردم را کتک میزند و از رانتهایی برای رسیدن به اهداف جاهطلبانه خود استفاده میکند، شاید بهلحاظ نمایشی خندهدار باشد (بهویژه با بازی بهداد)، ولی درواقع در خاطره جمعی ما که به تلخی به چنین افرادی و عملکردشان نگاه میشود. شاید انتظار داریم به چنین شخصیتی به دیده اغماض نگاه نشود چراکه این آدم شایسته نکوهش است. برای همین پرسیدم موضع شما در مقابل چنین شخصیتی چیست؟
درست میگوید ولی در فیلم به چنین شخصیتی از زوایای مختلف نگاه میشود. ما این آدمها را در زندگیمان هیچوقت نمیبخشیم میتوانیم آنها را مسبب خیلی از مشکلات بدانیم، کمااینکه در فیلم به این اشاره میشود، جایی که آزاده صمدی در رستوران سر شخصیت اصلی داد میزند و میگوید تو باعث شدی آواره خارج از کشور شویم، اشاره میکند به آدمهایی که به دلیل حضور چنین آدمهایی گریزان شدند و حتی باعث تغییر مسیر زندگی افراد شدند. همانطور که نمیشود این شخصیت را بخشید. من فکر میکنم زاویه نگاهی که من داشتم و با آیدین سیار سریع هم مطرح کردم، این بود که من برای آدمهای اینچنینی بیش از اینکه کینهای نسبت به آنها پیدا کنم و فکر کنم، این آدمها قواعد را به هم میریزند و هرجومرج به وجود میآورند به چنین شخصیتی حس دلسوزی دارم و سعی کردم این دلسوزی در فیلم نسبت به این آدم به وجود بیاید. اینها آدمهایی هستند که سقف پروازشان و افق دیدشان محدود است، برای همین دست به کارهای عجیبی میزنند. آدمی که خیلی بزرگ باشد و دل بزرگی داشته باشد، به این راحتی اولا خودش متلاطم نمیشود و بعد به این راحتی دیگران را محکوم نمیکند. بنابر این اینها آدمهایی
هستند که باید از زاویه دلسوزی به آنها نگاه کرد. نکته دیگری هم هست که باید مدنظر داشت، بههرحال، این شخصیت قهرمان قصه ماست و فضای فیلم ما طنز است. بهتر است بهجای اینکه از زاویه کینه و بغض به این شخصیت نگاه کنیم، با اینکه طنزمان سیاه است، دیگر پایانش را اینگونه نبندیم و از زاویه دلسوزانه او را تحلیل کنیم. بنابراین شخصیت درعینحال که خشم ما را برمیانگیزد، باید موقعیتهایی را به وجود بیاورد که به آن بخندیم. البته این خنده تلخ است اما باید موقعیت کمدی را به وجود بیاورد. این را در نظر بگیرید در دورهای آدمهای تندرویی بودند که الان تبدیل به آدمهایی دیگر شدند. یکی را مثال میزنم که اتفاقا با هم صمیمی هستیم. محسن مخملباف از زمانی به بعد کاملا عقایدش را پشت سر گذاشت و تغییر کرد.
فکر میکنم فیلم از فیلمنامه آسیب دیده است، آیدین سیارسریع را از طریق صفحات طنز «بیقانون» در روزنامه قانون میشناسیم و به عنوان یک طنزنویس از نوشتههایش لذت میبریم، اما شاید به دلیل تجربه کمی که در فیلمنامهنویسی دارد، باعث شده فیلم به مجموعه قطعات طنزی تبدیل شود که کنار هم چیده شدهاند؛ کلاژی از طنزهایی که موقعیتهایی را میسازد و به اوج میرساند، ولی این قطعات انگار به هم چفت نمیشوند. مثلا بخش خارج از کشور قابل حذفشدن بود برای اینکه ریتم فیلم در این قسمت افت میکند. نقش شما در نگارش فیلمنامه در کنار آیدین چطور بود؟
خلاصه داستان اولیه که آیدین نوشت این اجازه را نمیداد که مدل فیلمنامه کلاسیک جلو برود. خود ایده به ما میگفت باید اینطور باشم و از شکل توفانی و پرجنبوجوش شروع شود و جایی سرش به سنگ بخورد و آرام بگیرد و فرود بیاید. با بچههای موسیقی هم خیلی درباره آن صحبت کردیم. موسیقی تیتراژ هم این شکلی است؛ پرجنبوجوش شروع میشود و بعد آرام میگیرد، درست مثل الگوی خود فیلم. این مدل را هم در فیلمنامه و هم اجرای پلانها طراحی کردیم. نوع کاتها هم همین حس را منتقل میکند، این طرحی بوده که از ابتدا در ذهنم وجود داشت؛ درباره این اتفاق هم مفصل با حامد بهداد و ویشکا آسایش صحبت کردم. ممکن است از نظر برخی عیب به نظر بیاید که همیشه باید در فیلم ساختاری منسجم وجود داشته باشد، ولی واقعا فکر میکنم به خاطر شخصیت اصلی داستان بهتر بود همین شکلی که میبینید جلو میرفتیم؛ لحن قصه تغییر کند و چیزهایی را به عنوان نتیجهگیری داشته باشیم.
شما در جاهایی از فیلم لوگوی قوه قضائیه و نهادهایی را بهوضوح نشان میدهید که بهطور معمول فکر میکنیم در عالم سینما نمیشود به آنها نزدیک شد. آیا نگران نبودید فیلمی که میسازید با دیدگاههای این نهادها زاویه پیدا کند؟ تأمین رضایت این ارگانها، قوه قضائیه یا گشت ارشاد سخت نبود؟
ما با سختی پروانه نمایش گرفتیم و حقیقتا در مرز پروانهنگرفتن بودیم. فیلم در جشنواره جهانی نمایش داده شد و بسیاری آن را دیدند و بعد از آن روند دریافت پروانه نمایش آسانتر شد. اگر در جشنواره نمایش داده نمیشد با ذهنیتی که اعضای شورای پروانه نمایش از فیلم داشتند قطعا با نمایش آن مخالفت نمیشد. خوشبختانه زمان فیلمبرداری سعی کردیم برخی سکانسها را که فکر میکردیم ممکن است ایرادی به آنها بگیرند در دو نسخه فیلمبرداری کنیم. نسخهای که در حال اکران است، نسبتبه چیزی که در جشنواره جهانی نمایش داده شد تغییرات کوچکی کرده است؛ یک مقدار تغییر دیالوگهاست.
فیلم شما با حضور حامد بهداد قهرمانمحور شده است. آیا حامد بهداد خودش شخصیت قدرت را درک کرد و در اجرا بهاصطلاح «درآورد» یا اینکه نقش شما در خلق این شخصیت مهمتر بود؟
درباره این موضوع خیلی باهم صحبت کردیم، بهویژه در روزهای اول کار. درواقع دو مدل پلان میگرفتیم. بدون تعارف به حامد گفتم میدانم بخشی از ویژگیهای این شخصیت درون تو هست و تو باید آنها را آزاد کنی. حامد آدم زودرنجی است و زود واکنش نشان میدهد؛ این موضوع خیلی به پرداخت شخصیت کمک میکرد. درواقع یک پایهای وجود داشت که بتوان برای اجرای نقش از آن کمک گرفت. از حامد خواستم خیلی غلوآمیز بازی نکند، هرچند به دلیل فضای طنز میتوانست این غلوآمیزبودن هم دوستداشتنی باشد، اما ترجیح من چیز دیگری بود. اما حامد برخلاف من فکر میکرد؛ بنابراین روزهای اول فیلمبرداری دو مدل پلان میگرفتیم. ولی واقعیت این است که بهتدریج یکجوری با هم کنار آمدیم و به یک تعادلی رسیدیم و در طول کار اطمینان حامد به رفتار و کنش در بازی نسبت به من بیشتر بود؛ من تردیدم به نوع بازی حامد بیشتر بود. بعد که فیلم را دیدیم درست نظرمان برعکس شد. من گفتم چقدر این اندازه بازی خوب است و حامد برعکس معتقد بود زیادهروی کرده است و کمی غلوآمیز است. در مجموع من را بیشتر راضی میکرد. فکر میکنم خیلیها با من هم عقیدهاند که بازی حامد اندازه درستی دارد و برای این نقش
قابلقبول است.
جایی در فیلم هست که ترامپ را با علامت دستی میبینیم که با آن معروف شده است و منقار پرندهای را تداعی میکند؛ حامد بهداد هم در جاهایی از این حرکت استفاده میکند. خواستم بدانم دلیل خاصی برای این معادلسازی داشتید؟
اشاره دست حامد بهداد شبیه نوک مرغ است که در داستان ما کاربرد داشت. آن زمان فکر نمیکردیم ترامپ هم از این علامت استفاده کند. تا اینکه سر تدوین متوجه شدیم ترامپ هم در بسیاری از سخنرانیهایش از این علامت استفاده میکند. بعد روی تابلویی که در ترکیه میبینید، عکس ترامپ را با آن علامت دست، بهصورت سیجی اضافه کردیم؛ این ماجرا کاملا اتفاقی بود که از یک صحنه شروع شد و ربط پیدا کرد به صحنه دیگر و متوجه شدیم چقدر درست است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.